Portret \/ Jacoba van Velde<\/p>\n
‘Ik ben zo blij dat Jacoba van Velde weer wordt opgeschoffeld,’ zegt de schrijfster Mischa de Vreede. ‘Ze heeft het verdiend, ze was een formidabele vrouw.’<\/p>\n
Vorige week maakte de CPNB bekend welk boek dit jaar centraal staat in de campagne Nederland Leest. Een korte roman uit 1953, De grote zaal, het debuut van Jacoba van Velde (1903-1985). Dat betekent dat het boek in een enorme oplage gratis door bibliotheken wordt verspreid, in de hoop dat lezers er met elkaar over gaan discussi\u00ebren.<\/p>\n
Daar zullen ook heel wat oudere lezers bij zijn. Mischa de Vreede herinnert zich dat ze midden jaren vijftig een blauwe maandag een opleiding tot bibliothecaresse volgde in de bibliotheek van Amstelveen. ‘Ons werd sterk afgeraden het boek mee te geven aan ouderen.’ De thema’s ouderdom, aftakeling, eenzaamheid en angst voor de dood zouden voor hen te confronterend zijn, te pijnlijk.<\/p>\n
Dat negatieve advies werd destijds vast niet alleen in Amstelveen gegeven.<\/p>\n
Overweldigend succes<\/p>\n
De grote zaal beschrijft de laatste levensdagen van de oude weduwe mevrouw Van der Veen. Zij woonde op kamers met haar eigen meubels. Na een hartaanval wordt zij verward wakker in een onbekende omgeving. Het blijkt ‘de kleine zaal’ van een rusthuis te zijn, die zij deelt met vijf andere oude vrouwen die niet meer voor zichzelf kunnen zorgen. Het is het voorportaal van ‘de grote zaal’, een angstaanjagend vertrek, want de vrouwen weten: ‘Daar vandaan gaan we niet weg om bij familie te leven.’ Daarna wacht alleen nog het einde. Al haar bezittingen heeft Sociale Zaken verkocht omdat zij te weinig inkomen heeft om haar verblijf te bekostigen. In het rusthuis verliest de verlegen, fijngevoelige mevrouw Van der Veen ook haar privacy. Zij ziet het verval van haar lotgenoten en beseft dat doodgaan niet iets is dat alleen andere mensen overkomt. ‘We zijn allen gevangenen. We zijn veroordeeld zonder te weten waarom. Er bestaat geen uitweg voor ons.’<\/p>\n
Het verhaal van De grote zaal wordt verteld in monologen van de oude vrouw, afgewisseld met die van haar dochter Helena. Daarin worden, behalve de relatie tussen moeder en dochter, ook flarden van de levens van andere bewoonsters van het rusthuis geschetst. Helena woont in Parijs met haar man en kan zich tot haar verdriet niet genoeg om haar moeder bekommeren. ‘Ik zat voor mijn moeder op de hoge pluche stoel,’ zegt Helena over haar voorlaatste bezoek. ‘We hadden elkaar hulpeloos lief. Ga nu maar, zei ze. Tegelijkertijd drukte ze mijn hand zo stevig alsof ze hem voor altijd vast wilde houden. Toen ik opstond, sloeg ze met een heftig gebaar haar armen om me heen en snikte wanhopig. Wat kon ik anders doen dan weggaan?’ Als Helena de laatste keer op het bezoekuur komt, is haar moeder overgebracht naar de grote zaal.<\/p>\n
Jacoba van Velde heeft de gedachtenstromen van haar personages beschreven in korte zinnen in een heldere, sobere taal, zonder enige sentimentaliteit. Bij herlezing van het boek, ruim een halve eeuw na de verschijning, doet het volstrekt niet verouderd aan. En het onderwerp is van alle tijden. Een goede keuze van de CPNB.<\/p>\n
De roman had destijds een overweldigend succes. Bij de lezers (wegens de herkenbaarheid van het onderwerp beleefde het herdruk op herdruk, er werden in Nederland 75.000 exemplaren van verkocht), en bij de critici, wier mening is samen te vatten in de woorden van J. Greshoff: ‘Een boek als een monument.’ Het werd een Nederlandse bijdrage aan het existentialisme genoemd. Een enkeling zag er een aanklacht in tegen de mensonwaardige behandeling van mensen in een verpleegtehuis, maar F. Bordewijk sprak dat in zijn recensie tegen. Het gaat volgens hem over algemeen menselijke problemen. Zo dacht Jacoba van Velde er zelf ook over. In een interview uit 1970 zei ze: ‘Dat tehuis is alleen de situering. We zitten allemaal in hetzelfde schuitje.’<\/p>\n
Ook in het buitenland werd er enthousiast op gereageerd. Het boek werd in dertien talen vertaald, vijftig jaar geleden heel uitzonderlijk voor een Nederlandse roman. Een woordvoerder van de CPNB zei vorige week: ‘Het is een boek dat binnendreunt. Het gaat over dingen waar iedereen mee te maken heeft: ouder worden en wat doe je dan met je vader of moeder.’<\/p>\n
Europese hoofdsteden<\/p>\n
Jacoba van Velde is de geschiedenis ingegaan als de auteur van \u00e9\u00e9n boek. Niet ten onrechte. Als je haar tweede roman (Een blad in de wind, 1961) herleest, schrik je. Het is een wat klagerig relaas van een danseres die terugkijkt op haar leven, en heeft veel weg van een ‘damesroman’. De bondige stijl van haar debuut is verdwenen, de schrijfster schuwt clich\u00e9s en obligate vergelijkingen niet. De enige overeenkomst tussen beide romans is het mooi uitgewerkte thema van de obsessie met vergankelijkheid.<\/p>\n
Maar Jacoba van Velde, geboren in een chaotisch arbeidersgezin in Den Haag, was niet alleen maar de schrijfster van een klein oeuvre. Op haar zeventiende vertrok zij naar Parijs om haar balletopleiding te voltooien. Zij leidde voor de oorlog een turbulent leven als danseres, met man en minnaar, in Europese hoofdsteden. Na de oorlog, die zij met haar tweede man in Frankrijk doorbracht, werd zij een gewaardeerd literair vertaalster. Vooral uit het Frans, maar ook uit het Duits en Engels. Een wonder voor een meisje dat de lagere school niet afmaakte. Zij was het jongere zusje van de nu internationaal bekende schilders Geer en Bram, en verkeerde in Parijs in kringen van schrijvers en schilders. Korte tijd was zij in Parijs de literair agente van Samuel Beckett. Zij introduceerde het werk van de latere Nobelprijswinnaar in Nederland en vertaalde drama en proza van hem en andere Franstalige avant-gardisten als Jean Genet, Eug\u00e8ne Ioneso en Fernando Arrabal. In 1950 keerde zij, alleen, terug naar Nederland. Als dramaturge van het toneelgezelschap Studio zorgde zij in de jaren zestig voor de opvoering van modern Franstalig theater.<\/p>\n
In 1987 gaf uitgeverij Querido het Verzameld Werk van Jacoba van Velde uit, niet meer dan 225 pagina’s. In een bespreking schreef Diny Schouten in Vrij Nederland over De grote zaal: ‘Het betreft een hel die ook te situeren zou zijn in modern geoutilleerde verpleeghuizen als “Vreugdehof” (in Amsterdam).’ Het lot wil dat de dementerende Jacoba van Velde juist daar, revaliderend na een heupbreuk, net als haar creatie mevrouw Van der Veen, is gestorven.<\/p>\n
Mischa de Vreede (1936) was ruim twintig jaar bevriend met Jacoba. ‘Ze heeft er altijd hetzelfde uitgezien. Goed geknipt sluik haar, opvallende lichtgrijze ogen. Je kon aan alles zien dat ze danseres was geweest. Ze was slank, mooi, pezig zonder dat dat opviel. Ze ging altijd chic gekleed. Een paar jaar voor haar dood gingen de vrouw van de schrijver Anton Koolhaas en ik met haar naar het Rosa Spierhuis om te zien of het haar daar zou bevallen. Zij werd al wat minder, kon niet goed meer voor zichzelf zorgen. Waarschijnlijk hebben we haar op de terugweg te vroeg gevraagd hoe ze het daar vond. Ze reageerde heel recalcitrant. Ze wilde er n\u00ed\u00e9t heen. N\u00e9rgens heen, zei ze. Ik zeg weleens tegen jongere journalisten: “Jullie moeten een biografie van Jacoba van Velde schrijven. Nu leven er nog mensen die haar hebben gekend.” Ze had zo’n bijzonder leven. Ze was fenomenaal.’<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Dit jaar staat \u2018De grote zaal\u2019 van Jacoba van Velde uit 1953 centraal in de campagne Nederland Leest. Een goede keuze.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Martje Breedt Bruyn","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/86835"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=86835"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/86835\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Martje Breedt Bruyn","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=86835"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=86835"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=86835"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}