{"id":86447,"date":"2010-01-30T15:54:00","date_gmt":"2010-01-30T13:54:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/honderd-jaar-gezelligheid-sana-valiulina\/"},"modified":"2010-01-30T15:54:00","modified_gmt":"2010-01-30T13:54:00","slug":"honderd-jaar-gezelligheid-sana-valiulina","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/honderd-jaar-gezelligheid-sana-valiulina\/","title":{"rendered":"‘Honderd jaar gezelligheid’ – Sana Valiulina"},"content":{"rendered":"
\n

Via de stront naar de sterren<\/h3>\n

Aan schuld en boete doen we niet meer in Nederland, het moet tenslotte wel gezellig blijven, laakt Valiulina genadeloos en terecht. <\/p>\n

In zijn prachtige zedenschets uit communistisch Tsjechi\u00eb, de roman Liefde en straatvuil (1988), laat Ivan Kl\u00edma zijn ik-verteller, een schrijver met een publicatieverbod, straatveger worden. Een mooier contrast is er niet: de verfijnde denker is gedegradeerd tot hersenloos werk, op straat veegt hij ‘onreinheid’ weg terwijl in zijn hoofd de subversieve gedachtes welig tieren. Zie het als een metafoor voor waardigheid en individualiteit in een dictatuur: al die kostbare gedachten zijn niets waard, iedereen kan gedwongen worden gelijk te zijn en werk te doen dat zijn ambities doodt, intelligentie en zelfstandig denken brengen je niet verder, fantasie is een straf.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Daar kan een meesterschrijver als Kl\u00edma mee uit de voeten en dat zie je meteen: hij vermijdt alle clich\u00e9s behorend bij de te opzichtige, moralistische contrasten. In zijn zedenschets van donkergrijze communistische tijden vormen al die straatvegers een ideologisch boeiende, min of meer dissidente klasse, al lijken ze verder in niets op elkaar. Tegelijk gijzelt hij de aandacht van de lezer doordat hij dit contrast tussen droom en daad ook op persoonlijk vlak uitbuit. De hoofdpersoon, die zijn integriteit niet verraden wil door mee te heulen met het regime, pleegt op ander vlak w\u00e9l bedrog: in de liefde. Sterker dan de politieke pijn is de persoonlijke, maar op dat vlak kan hij wel orde scheppen. In alles boeit deze man. Als prototype van de uit de literatuur bekende Oost-Europese intellectueel die niet alleen door de geschiedenis gemangeld is, maar ook door zijn midlifecrisis, in zijn onmogelijkheid om te kiezen, zijn vergeefse dromen. Conventioneel en outcast tegelijk is hij, integer en amoreel, machtig met woorden, onmachtig in de wereld, iezegrim en hartstochtelijk minnaar. Had dat twitteren toen maar bestaan, je zou hem op de voet willen volgen.<\/p>\n

Onvermijdelijk dook hij op in mijn gedachten bij het lezen van de nieuwe roman van Sana Valiulina, Honderd jaar gezelligheid. De hoofdpersoon Roland Warmer, in het bezit van een gymnasiumdiploma en de carri\u00e8retechnisch juiste (Amsterdam-Zuid) achtergrond, kiest daarin tot ontsteltenis van zijn ouders voor een betrekking bij de gemeentereiniging. In een buurt ‘met de verkeerde postcode’, waarin we Amsterdam Zuidoost herkennen, in de volksmond: de Bijlmer. Via Rolands groteske queeste naar verlossing in een proza\u00efsche maatschappij die door vuil en geld gedomineerd wordt, tuchtigt Valiulina de illusieloze tijdgeest danig.<\/p>\n

Ik leg de lat erg hoog door over Kl\u00edma te beginnen, een vergelijking die welhaast ongunstig m\u00f3\u00e9t uitpakken voor Valiulina, want dezelfde ferme, meeslepende grip op urgente materie als Kl\u00edma toont ze niet. Het motief van Roland om zich zo onder te dompelen in een armoedig bestaan met weinig verkieslijke arbeid, en waarom uitgerekend vuilnisman in de ergste wijken van de Bijlmer, wordt in de loop van de roman niet sterker invoelbaar. Voor hetzelfde geld had hij, als andere Nederlandse kinderen die niets te klagen hebben, bij de FARC of de Hofstadgroep kunnen gaan. Ongetwijfeld is dat ook een deel van Valiulina’s maatschappijkritiek, zoals ze ook via Rolands ouders, met name zijn narcistische moeder die naar eigen zeggen overloopt van ‘gevoel’, behalve voor haar kroost, het gebrek aan familiale betrokkenheid hekelt. De diagnose tijdens en na lezing blijft gelijk: die Roland is niet helemaal tof in zijn bovenkamer. Gekte van iemand die zich afwijkend gedraagt, mag maatschappelijk een geldig excuus zijn, maar literair stelt het mij altijd teleur, omdat een verhaal daardoor aan urgentie inboet. Waanzin is verteltechnisch simpelweg een te makkelijke uitweg, de instantverklaring van zowat elk probleem. De absurde overheidsdwang waardoor een intelligente, normale man als in Liefde en straatvuil voor hem atypisch werk moet doen, pakt je daarentegen bij je lurven als lezer.<\/p>\n

Verbluffend zwierig<\/b>
Maar zelfs als een vergelijking met Kl\u00edma’s roman niet in het voordeel van Valiulina pleit, doet die haar toch recht. De allure van haar roman is zeldzaam onnederlands. Dan doel ik niet op de herkomst van de in Tallinn geboren schrijfster (Russisch-Ests-Tartaars), maar eerst op haar verbluffend zwierige Nederlands – beter dan menig autochtoon auteur. Klank, melodie, ritme, woordenschat, registerwisselingen: allemaal om over te juichen. Opmerkelijk bovendien, want Valiulina blijkt per boek een geheel andere schrijfstijl te hanteren. Karig rudimentair Nederlands in haar bronstige, semi-autobiografische roman Het kruis (2000) en de novellebundel Vanuit nergens met liefde (2002), breed episch in het historische Sovjet-epos Didar en Faroek (2006). Van charmant allochtonen-Nederlands \u00e0 la Kader Abdolah, via Pasternak, tot… tja, wie niet? Ik moest aan Gogol denken, met zijn niet te onderschatten bijzinnen waarin van alles omgaat. In de grimmige, zwarte passages weer aan Platonov, en zo kan ik doorgaan: Valiulina is lustig verliteratuurd en haar roman wemelt van speelse verwijzingen. De portee is dostojevskiaans, maar vaak zitten de knipogen in de (malicieuze) details: een zeer gedienstige bediende van een nouveau-riche mevrouw is zwart, Tom heet-ie, en ja, dan is Oom Tom nabij.<\/p>\n

Ook springt Honderd jaar gezelligheid eruit vanwege de energiek vloeiende verbeeldingskracht. Je weet niet wat er, in dat onvoorspelbare gewemel van rare types, een bladzijde verder aan extreems te gebeuren staat. Zo herbergt de roman een bescheiden eigentijdse robinsonade: de drenkeling Roland valt in handen van een op zeewiersap hallucinerende zonderling. Ook ontmoet hij God, of iemand die hij daarvoor aanziet.<\/p>\n

Verkommerde junkievrouw<\/b>
Die grand guignol wordt door Roland intens ervaren – en door Valiulina even intens beschreven. Daardoor rijpt de verwachting dat er heel wat op het spel staat in Honderd jaar gezelligheid – alleen die titel al: een pervertering van M\u00e1rquez’ Honderd jaar eenzaamheid. Dat is dan nog slechts een kwinkslag, maar Valiulina’s bijtende kritiek op de tijdgeest is serieus bedoeld. Roland wil door zijn werk stigmata verkrijgen (door met blote handen gebruikte spuiten op te rapen) als een moderne heilige met een diepdoorvoeld schuldbesef, ‘via de stront naar de sterren’. Maar hij loopt aan tegen een al te werkelijke werkelijkheid, waar het vreten de moraal bepaalt, groepsgedrag de norm zet en de samenleving geregeerd wordt door stront en geld.<\/p>\n

Je bent in die wereld pas succesvol als je van stront goud maakt. Rolands engagement schuilt juist in zijn voornemen het vuil te ruimen en persoonlijk door het diepste stof te gaan. Valiulina toont dat dat streven niks oplevert. Pas op het moment dat Roland gedwongen de zorg van een verkommerde junkievrouw op zich neemt, doet hij iets van betekenis. Vanuit eenzelfde zalvig moralisme blijkt het echte kwaad in de etnische smeltpot die Bijlmer heet, te schuilen in xenofobie: twee white trash types vermoorden een Pool. Je zou denken dat de Bijlmer vooral andere problemen kent. Dat de schrijfster niet in dat heart of darkness duikt, staat haaks op haar stijl en grillige verbeelding, die w\u00e9l verrassen en clich\u00e9s ontstijgen.<\/p>\n

Gelukkig is de portee overtuigender. Als een contemporaine Raskolnikov wil Roland zich zuiveren, zijn ziel terugkrijgen, boete doen voor zijn betrokkenheid bij een misdaad – de moord op de Pool – waar hij niet eens van verdacht wordt. Uiterst eigentijds wordt hij door een vaderlijke diender naar de psycholoog gestuurd. De knoet mag in de kast blijven, aan schuld, boete, misdaad en straf doen we niet meer in Nederland, waar direct en enkel van slachtofferschap wordt uitgegaan. Het moet tenslotte wel gezellig blijven, tegen elke prijs, laakt Valiulina genadeloos en terecht.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\u00a0<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Aan schuld en boete doen we niet meer in Nederland, het moet tenslotte wel gezellig blijven, laakt Valiulina genadeloos en terecht.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":277213,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[95,97,177],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Jeroen Vullings","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/86447"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=86447"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/86447\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Jeroen Vullings","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media\/277213"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=86447"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=86447"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=86447"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}