{"id":86081,"date":"2010-02-10T15:45:00","date_gmt":"2010-02-10T13:45:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/het-bloed-kruipt-james-ellroy\/"},"modified":"2010-02-10T15:45:00","modified_gmt":"2010-02-10T13:45:00","slug":"het-bloed-kruipt-james-ellroy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/het-bloed-kruipt-james-ellroy\/","title":{"rendered":"‘Het bloed kruipt’ – James Ellroy"},"content":{"rendered":"
\n

Tussen de menselijke maden<\/h3>\n

Stilistisch, claustrofobisch en hallucinatoir is \u2018Het bloed kruipt\u2019 een hoogtepunt in James Ellroys werk. Maar wat ontbreekt is reli\u00ebf. <\/p>\n

Zwartjoekel. Dus niet zwarte, neger of Afro-Amerikaan. James Ellroy (LA, 1948) gaat direct los in Het bloed kruipt (Blood’s a Rover), het slotstuk van zijn ambitieuze Underworld USA-trilogie. Zwartjoekel dit, zwartjoekel dat. Van politieke correctheid heeft Ellroy geen last in zijn weergave van hoe zijn land en de menselijke natuur \u00e9cht zijn. Als schrijver is hij de man in het halfduister die obsessief de ware geschiedenis van Amerika wil vertellen, zwart en bloedbespat. Zijn personages praten ongecensureerd en dat staat haaks op een idealistisch beeld van de werkelijkheid of op de gewenste moraal.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Zo spreekt FBI-agent Dwight Holly een zwarte verdachte toe: ‘Je hebt het recht om te bekennen en daarmee een lijfstraf te voorkomen. (…) Indien je meewerkt, krijg je een pakje sigaretten en een reep. Als je verzet pleegt, trappen we je helemaal in elkaar en flikkeren we je in de nichtencel.’ Dat verhoor eindigt met een bekentenis en kapotgeslagen nieren van de verdachte. Niemand maalt om zijn rechten.<\/p>\n

Zulke sc\u00e8nes zijn van meet af aan vintage Ellroy. Zoals ook de gewoonte van enkele personages in Het bloed kruipt om het getal van het aantal doden dat ze op hun geweten hebben als motief te laten weven in hun vlinderstrikjes of jasjes. De wannabe priv\u00e9detective Don Crutchfield (‘Crutch’) krijgt zelfs een gouden reversspeldje cadeau van een extreem-rechtse Franse huurling. Samen scalperen ze namelijk frequent communisten in Cuba.<\/p>\n

Toch verzacht dat een onfrisse term als ‘zwartjoekel’ niet en dat verbaasde mij, want ik had bij verschijning de eerdere twee, gelijktonige delen van Ellroys trilogie gelezen, American Tabloid<\/a> (1995) en The Cold Six Thousand<\/a> (2001) – en zijn hardgekookte misdaadboeken daarvoor. Hij tapt daarin uit hetzelfde vaatje. De bruuskering door zo’n woord als ‘zwartjoekel’ alleen al geeft aan dat Ellroy-lezen nooit comfortabel wordt, zelfs niet went.<\/p>\n

Dat is ook precies zijn bedoeling. Woorden dienen als vuistslagen en zijn proza lezen, is een verslavende uitputtingslag. Hij schrijft telegrafisch, gecondenseerd, informatief, up-tempo, staccato, meertalig, met gebruik van slang, misdaad- en politiejargon. Dat alles tezamen schept de indruk van enorme feitelijkheid, waardoor zijn met hysterisch verknoopte intriges en complexe subintriges gelardeerde fictie nog meer als non-fictie aandoet. Het gebruik van (fictieve) dossiers, de transcriptie van afgeluisterde telefoongesprekken, dagboekfragmenten, krantenknipsels is daar debet aan.<\/p>\n

Ook dat is waar Ellroy op uit is. Zijn moralistisch wereldbeeld dient agressief uitgevent: Amerika was niet opeens met het Watergate-schandaal zijn onschuld kwijtgeraakt, ook niet eerder met de moorden op Martin Luther King en Bobby Kennedy, of nog eerder met de moord op president John F. Kennedy. Misdaad en politieke complotten bepalen de geschiedschrijving, dus moet daar recht aan gedaan worden. Aldus herschrijft hij de recente geschiedenis van de Verenigde Staten, de periode 1957-1972, in meer dan tweeduizend pagina’s waarin het riool in opstand komt tegen de hypocrisie van bovenaf. <\/p>\n

In een milieu van menselijke maden – maffiosi, Cubaanse ballingen, FBI- en CIA-renegaten, seksueel geperverteerden, extreem gewelddadig tuig – ontstaat geleidelijk een gelegenheidspact met \u00e9\u00e9n onafwendbare uitkomst: JFK moet dood. Zo geschiedt en veel doet het er niet toe wie de trekker precies overhaalde. Ellroy ontrafelt die compleet geheime wereld in zijn historisch drieluik, waarin Amerika en de Geschiedenis, met hoofdletters, de blijvende hoofdpersonen zijn. Samenzweerders en andere betrokkenen leggen immers vaak voortijdig het loodje.<\/p>\n

Geen onschuldige meer<\/b>
Het bloed kruipt<\/i> is m\u00e9\u00e9r van wat we in de delen daarvoor voorgeschoteld kregen. JFK ging eraan in Amerikaans riool, MLK en RFK in Zes ruggen en nu, in de periode 1968-1972 die het derde deel omvat, zijn de iconen van het goede op. Nixon wordt door de maffia, de FBI, Howard Hughes en zijn mormonen aan een overwinning geholpen. De bejaarde FBI-directeur Hoover gebiedt zwarte militantenbewegingen in diskrediet te brengen. De maffia hoopt van de Dominicaanse Republiek een tweede Batista-Cuba te maken. Tegen het slot van het verhaal is Howard Hunt al in beeld geweest en staat ‘Watergate’ voor de deur. Het Kwaad kan zich niet langer verbergen, te meer daar Hoover op de laatste pagina’s door een hartinfarct sneeft.<\/p>\n

Het bloed kruipt<\/i> heeft de vorm van een klassieke tragedie, met een proloog, vijf delen en een epiloog. Ellroy toont een verscheurd land, waarin extreem-links en extreem-rechts elkaar even makkelijk bevechten als gelegenheidscoalities aangaan teneinde derden uit te schakelen of geld te verkrijgen. Conspiratie troef. Er loopt geen onschuldige meer rond. We zijn kortom in de binnenste cirkel van de hel en dat heeft gevolgen voor de lectuur van dit derde deel.<\/p>\n

Nog steeds schrijft Ellroy onovertroffen onaangenaam en waarachtig over geobsedeerde mannen. Als de ware erfgenaam van Dashiel Hammett schrijft hij over personages die je niet wilt zijn, maar af en toe vreest te zijn. Hij wendt smeu\u00efg illustere historie aan, van de Tonton Macoute en de Weathermen, tot het idee-fixe van extreem-rechts: Cuba. Bloedstollend zijn de raids op Cuba door een stel paramilitairen, met als doel scalpenjacht. Ook de van voodoo doordesemde gebeurtenissen op Ha\u00efti, die hij schetst als een geestenwereld, zijn onweerstaanbaar. Stilistisch, claustrofobisch en hallucinatoir is Het bloed kruipt een hoogtepunt in Ellroys werk.<\/p>\n

Shitmagneten<\/b>
Maar. Wat ontbreekt is reli\u00ebf in deze vertelling over de strijd tussen Goed en Kwaad – te verkrijgen via de personages. In de eerste twee delen waren de hoofdpersonen meestal sympathiekelingen die afgleden en slechte dingen deden. De drie hoofdpersonages in Het bloed kruipt – Dwight Holly, Wayne Tedrow Jr. en Crutch – zijn allang hun ziel kwijt. ‘Het draaide allemaal om gedoemde zielen in voortdurende beweging’, staat ergens en dat geldt voor iedereen. Ook voor de vrouwen voor wie Ellroy een binnen deze roman te particulier zwak toont; zij zouden immers als enigen in staat zijn de mannen (‘de shitmagneten’) positief te veranderen. <\/p>\n

Maar sympathiek of interessant worden de extreem-linkse Joan Klein – de spin in het romanweb – of de bommenlegster Karen er niet door. Gelieerd aan Ellroys feministisch cherchez la femme dat samenvalt met de omarming van al wat nog aan goed rest in dit ondermaanse stinkhol, is zijn tegen het slot te expliciet geformuleerde, blinde sympathie voor ‘de Roden’ in de Amerikaanse geschiedenis. Nochtans pleiten hun geweldsdaden in de Underworld USA-trilogie hen geenszins vrij. In retrospectief is de enige die in Ellroys romaneske weergave deugt Martin Luther King.<\/p>\n

In de ontknoping van de plot van Het bloed kruipt – de jacht op de buit van een bloederige overval in 1964 – krijgen de dames het roer stevig in handen. Daartoe laat Ellroy de levenslijnen van al zijn personages tot op het onwaarschijnlijke af kruisen. Joan blijkt de grote manipulator van al die knoestige kerels, ten gunste van de Goede Linkse Zaak. De enige man die overleeft, is de gluurder Crutch, iemand die nogal wat van Ellroys levensfeiten uit diens autobiografie My Dark Places<\/a> te torsen krijgt. Hij kampt bijvoorbeeld met het spook van zijn verdwenen moeder, zoals Ellroy zelf nooit los komt van zijn aan een lustmoordenaar ten prooi gevallen moeder. Meer iets voor de therapeut dan voor de plot.<\/p>\n

De vloek van het misdaad- en thrillergenre is altijd dat zware leunen op een plot. Ellroy kan juist goed zonder. Het tragisch meezwemmen van zijn personages met de allesvermalende Geschiedenis is stuwend genoeg.<\/p>\n

James Ellroy, \u2018Het bloed kruipt\u2019, Deel III in de trilogie \u2018Underworld USA\u2019, vertaald door Ronald Vlek, 719 p., \u20ac 29,90<\/i><\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Stilistisch, claustrofobisch en hallucinatoir is \u2018Het bloed kruipt\u2019 een hoogtepunt in James Ellroys werk. Maar wat ontbreekt is reli\u00ebf.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":277015,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[95,97,177],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Jeroen Vullings","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/86081"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=86081"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/86081\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Jeroen Vullings","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media\/277015"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=86081"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=86081"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=86081"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}