Vraag een willekeurige vriend wat hij onder vriendschap verstaat, en de kans is groot dat hij antwoordt: echte vrienden lachen en troosten, luisteren geduldig naar je gezever omdat ze ook met je kunnen drinken en dollen. Ze oordelen, soms zelfs hard, en dat mag, want ze veroordelen je niet. Je kunt met ze zwijgen en slap ouwehoeren. Vrienden nemen je zoals je bent. Vriendschap betekent onbaatzuchtigheid, genegenheid, vertrouwen, belangeloosheid.<\/p>\n
Ja toch?<\/p>\n
Filosoof Ren\u00e9 ten Bos, een van de sprekers op het symposium over vriendschap dat het Studiecentrum Soeterbeeck afgelopen maand aan de Radboud Universiteit Nijmegen hield, haalt zijn schouders op. ‘Voor mij is de kern van vriendschap dat je een activiteit met iemand deelt, samen een begeestering voor een bepaald onderwerp hebt,’ zegt hij. ‘Je hoeft als vrienden niet je leven aan elkaar open te leggen, maar je moet wel een bepaalde intensiteit met elkaar delen. Ik heb een vriend met wie ik naar voetbal ga. En een vriend met wie ik dubstep luister en ga drinken in de stad. Mijn grote passie, filosofie, deel ik weer met iemand anders. Met sommige vrienden praat je over seks en je priv\u00e9leven, maar met andere helemaal niet.’<\/p>\n
Dus, zeg ik tegen hem, het zou best kunnen dat een van uw vrienden ontzettend in de problemen zit – baan kwijt, vrouw weg, grote schulden – maar dat u dat niet weet? ‘Ja, hoor. Als hij dat niet vertelt.’ En dan zijn jullie wel echte vrienden? ‘En dan zijn we wel echte vrienden.’<\/p>\n
Ook al zijn ze dood<\/p>\n
Er zijn mensen die zich bevriend voelen met denkers die eeuwen geleden leefden. Wil Derkse, hoogleraar en directeur van het Soeterbeeck Programma voor wetenschap, samenleving en levensbeschouwing (Radboud Universiteit Nijmegen), schrijft over de humanist en geleerde Thomas More (1478-1535): ‘Thomas More is voor mij geleidelijk een vriend voor het leven geworden.’ De dochter van Derkse schilderde een portret van More, dat hij ‘niet zelden’ begroet wanneer hij ’s ochtends de dag meditatief begint.<\/p>\n
Musici, kunstenaars, schrijvers en filosofen kunnen fungeren als vrienden wanneer ze troost en inzicht bieden, en inspireren. Ook al zijn ze dood, toch kan er sprake zijn van een soort wederkerigheid. Ze leven voort dankzij het kunstwerk, het verhaal, het argument dat steeds opnieuw kan worden ondergaan en ge\u00efnterpreteerd. Die beleving ervan houdt de maker levend, dynamisch en verrassend. En kan hem tot een vriend van je hart, je ziel of je geweten maken.<\/p>\n
Vriendschap nergens om<\/p>\n
Denken over vriendschap heeft een lange geschiedenis. Aristoteles is een van de grote klassieke filosofen die zich bogen over dit thema. Aristoteles maakt onderscheid tussen een algemeen gerichte, diffuse welwillendheid jegens anderen, vriendschappelijk contact vanwege het ‘nut’ van de vriendschap (‘ik heb een vriendje op het ministerie’), vriendschappelijke affectiviteit vanwege gedeeld en gezamenlijk plezier (voetbal, muziek) en vriendschap ‘nergens om’. Die laatste is de hoogste vorm van vriendschap en is er, in de woorden van de filosoof Montaigne ‘omdat jij het bent, omdat ik het ben’.<\/p>\n
Overigens was volgens de Grieken en Romeinen alleen vriendschap tussen vrije, en dus aan elkaar gelijke, mannen mogelijk. Vriendschap vond plaats binnen de context van de polis of republiek, waar vrije en gelijke geesten zorg droegen voor het algemeen belang. Vriendschap was daarom eerst en vooral sociaal-politieke vriendschap, die werd ingezet voor het welzijn van de gemeenschap.<\/p>\n
Vriendschapsopvattingen speelden ook een belangrijke rol in het christelijke geloof. Kerkvader Augustinus ziet als basis voor vriendschap consensio, overeenstemming in geloof. Christenen kunnen bevriend zijn met christenen; maar nooit met heidenen. De kern van de christelijke vriendschap ligt in de verbondenheid met God; niet in de waarde van de – wereldlijke – vriendschap zelf, zoals bij de Grieken en Romeinen het geval was. Welke maatschappelijke positie iemand heeft, doet er in deze christelijke opvatting niet toe.<\/p>\n
‘Na de Verlichting en de secularisering heeft deze opvatting geleid tot het concept van Menschenw\u00fcrde, menselijke waarde in zichzelf,’ legt Daniela M\u00fcller uit, hoogleraar kerkgeschiedenis (Radboud Universiteit Nijmegen). ‘Het seculiere concept dat ieder mens waarde op zichzelf heeft, is geworteld in het traditionele christelijke concept dat de schepping geen sociale verschillen kent.’<\/p>\n
De bredere maatschappelijke of communautaire vriendschap bestaat ook nog in de moderne tijd. Zo zijn wij thuis Vrienden (dat wordt dan meteen een hoofdletter, vraag niet waarom) van de Hermitage, van het Zuid-Hollands Landschap, het Bachkoor en de Pieterskerk. Iets als de Vrienden van Amstel, een jaarlijkse happening waar tienduizenden mensen op afkomen, appelleert weer aan een heel ander gevoel van gemeenschappelijkheid.<\/p>\n
Verwatert op die manier het begrip vriendschap niet? Op Hyves en Facebook hebben mensen honderden, soms duizenden ‘vrienden’. Die ze met \u00e9\u00e9n druk op de knop ook weer kunnen ‘ontvrienden’ als ze willen; maar waar gaat dat over? Alsof je een pagina uit een telefoonboek scheurt en in de prullenbak mikt, maar dan digitaal.<\/p>\n
Bellen in de nacht<\/p>\n
Ren\u00e9 ten Bos gelooft sowieso niet in ‘een vriendschap opzeggen’, ook al geeft hoedoe.nl onder het kopje ‘hoe be\u00ebindig ik een vriendschap’ heel overzichtelijk de vier stappen die je daarvoor moet zetten. Ten Bos: ‘Het is toch geen abonnement?’ Vriendschap is een continu\u00fcm, vindt hij. ‘Voor vriendschap bestaat geen demarcatiecriterium. Een vriend is iemand met wie je iets hebt, maar je weet nooit zeker wat. Daarbij is niet begrip voor elkaar belangrijk, maar vertrouwdheid met elkaar. Het is een prettigheid die je met elkaar hebt, er zit iets geruststellends in. Bij een vriend kan ik altijd aankomen, ook als ik iets stoms heb gedaan, en daar hoeven we het dan niet eens over te hebben.’<\/p>\n
Vriendschap impliceert wel een bepaalde voorwaardelijkheid, zegt Ten Bos. ‘Van mijn vrouw hou ik om wie zij is, ongeacht wat ze doet. Met vrienden moet ik bepaalde activiteiten delen. Als die wegvallen, is de vriendschap moeilijk vol te houden.’ En, voegt hij eraan toe: ‘Vrienden moeten niet te betrouwbaar en voorspelbaar worden. Nou ja, mijn vrouw trouwens ook niet. Voorspelbaarheid is de dood in de pot.’<\/p>\n
Zijn mensen aan wie je intimiteiten vertelt je vrienden? Dat hoeft niet. Soms vertel je zo maar een volstrekte vreemde iets wat je misschien je beste vriend nog niet zou toevertrouwen. Juist omdat die vreemde jou en de jouwen niet kent.<\/p>\n
Is een vriend iemand die je midden in de nacht kunt bellen voor hulp? Ja. Maar je kunt erg veel mensen midden in de nacht bellen als je acuut hulp nodig hebt, zeker wanneer die hulp van praktische aard is. Ook bekenden, of buren die je niet meteen tot je vrienden zou rekenen.<\/p>\n
Heb je als vrienden zorg voor elkaar? Daar wordt verschillend over gedacht. Op de brief die wij in een van onze vriendenclubs rondmailden met de vraag om financi\u00eble steun voor een vriend die in de penarie zit, reageerden sommigen nog dezelfde dag met het overmaken van een fiks bedrag. Iemand vertelde dat hij zelf geen nagel heeft om aan zijn kont te krabben, maar zijn bijdrage wil leveren door bij rijkere vrienden tegen betaling klusjes te doen. Er waren er ook nogal wat die helemaal niet reageerden. Ben je dan nog een vriend?<\/p>\n
Chemie<\/p>\n
Ik heb een rouwdouwerige, niet politiek-correcte kennis die jarenlang zijn zeer bescheiden onderkomen deelde met een vluchteling die bij hem thuis op de bank sliep. Waren zij bevriend? Ik geloof het niet. Maar wat deze kennis voor die vluchteling deed, zouden veel vrienden niet voor elkaar over hebben. Wanneer ben je een vriend, wanneer noem je iemand je vriend?<\/p>\n
‘Vriendschap is een onzekere emotie die je niet precies kunt kennen,’ zegt Ten Bos. ‘Als je gedwongen wordt erover te praten, raak je het kwijt. De po\u00ebzie en de kunsten kunnen zich uitlaten over vriendschap, de wetenschap niet. Vriendschap laat zich niet objectiveren, net zo min als bijvoorbeeld gezelligheid. Probeer maar eens te vertellen waarom je het ergens gezellig hebt gehad. Je kunt de situatie beschrijven, wat anekdotes vertellen, maar het gevoel van gezelligheid overbrengen kun je niet. Zo is het met vriendschap ook.’<\/p>\n
Vriendjespolitiek<\/p>\n
De huidige individuele vriendschappen, ontstaan los van kerkelijke voorschriften en statelijke verplichtingen, lijken bevrijd van maatschappelijke en godsdienstige mechanismen van uitsluiting. We kiezen wie we willen, volgens het credo van Montaigne: omdat jij het bent, omdat ik het ben.<\/p>\n
Maar ook in de moderne tijd zijn er ‘functionele’ vriendschappen in de vorm van sociale netwerken. En ook politieke vriendschappen bestaan nog steeds, al zit daar inmiddels wel een luchtje aan. ‘Chemie’ tussen politici kunnen we meestal wel waarderen, maar persoonlijke vriendschappen tussen politici bergen het gevaar van vriendjespolitiek in zich, en daarmee van nepotisme en willekeur.<\/p>\n
‘Politieke vriendschap is het erkennen van een fundamenteel verschil van inzicht in combinatie met de weigering dit verschil te laten resulteren in een vriend-vijand tegenstelling,’ zegt Evert van der Zweerde, hoogleraar politieke filosofie (Radboud Universiteit Nijmegen). ‘Wanneer er termen worden gebruikt als ”opzouten” en ”je koffers pakken”, zoals D66’er Alexander Pechtold deed tegenover PVV’er Geert Wilders, kun je spreken van een einde van de politieke vriendschap. Want dan zeg je: wij horen niet bij dezelfde politieke gemeenschap. Dat is iets heel anders dan te zeggen: ik ben het helemaal met je oneens, maar je hebt wel bestaansrecht. Een politieke vijand wordt op zijn best getolereerd; een politieke tegenstander wordt geaccepteerd.’<\/p>\n
Politieke vrienden worden ervan verdacht meer oog te hebben voor elkaars belangen dan voor die van de gemeenschap – iets wat voor de Grieken en Romeinen ondenkbaar zou zijn. Tegelijkertijd sluipen er dankzij de personalisering van de politiek, begrippen de politieke arena binnen die met persoonlijke vriendschap samenhangen. Dat iemand met politieke kwesties omspringt zoals jij dat graag wilt, lijkt nu vaak belangrijker dan iemands geloofsbrieven.<\/p>\n
Van der Zweerde: ‘Vroeger wilden partijen politieke macht veroveren om de wereld volgens hun programma te veranderen. Nu weten we dat veel vraagstukken daar veel te complex voor zijn. Daarom worden andere eigenschappen van politici belangrijker. ‘Dat zijn vaak eigenschappen die je van vrienden ook verlangt: integriteit, zorgvuldigheid, betrouwbaarheid. Daarom spreken rationele politici minder tot de verbeelding dan politici die ook emotie tonen. En daarom is ook fysiek contact belangrijk: tussen politici onderling, en tussen politici en hun kiezers. Een klop op de schouder, een hand op een arm. Let er maar eens op: politici zitten allemaal voortdurend aan elkaar. Dat deden ze in de polis ook. Fysieke nabijheid verkleint de emotionele afstand tussen mensen, en maakt het gemakkelijker oplossingen te vinden met mensen met wie je het erg oneens bent.’<\/p>\n
Een biertje<\/p>\n
Welke rol speelt lichamelijkheid bij gewone vriendschappen? Op mijn oproep op Twitter of heteromannen en -vrouwen die ‘gewoon goede vrienden’ zijn zich wilden melden, kreeg ik vooral de reactie: ‘Dat kan niet. Mannen willen altijd meer.’ Maria (38) vertelt uitgebreid over een vriend die ze al zeventien jaar kent. Zowel hij als zij zijn gelukkig getrouwd, er is ook nooit ‘iets gebeurd’, maar ‘mijn partner stond natuurlijk niet te juichen’. Waarom niet? ‘Tja. Ik zou het ook niet prettig vinden als mijn man zou afspreken met een vriendin. Het kan toch altijd meer worden dan dat.’<\/p>\n
Ze lacht: ‘Ik heb niet veel vertrouwen in het vermogen van mannen om een knappe vrouw te weerstaan.’ Bij deze ene vriend blijft het dan ook; verder zien zij en haar man andere vrienden en vriendinnen altijd in groepsverband. ‘Dan is er sociale controle.’<\/p>\n
Lydia en Steven, allebei drie\u00ebntwintig jaar, allebei samenwonend en al tien jaar met elkaar bevriend, begrijpen daar niets van. Ze leerden elkaar kennen via internet, maakten later ‘in het echt’ kennis, en beschouwen elkaar als elkaars beste vriend. Verliefd zijn ze nooit op elkaar geweest.<\/p>\n
Lydia: ‘Ik heb vier beste vrienden: drie vriendinnen en Steven. Ik kan hem altijd bellen als ik ergens mee zit. Dan geeft hij niet meteen een oplossing, zoals de meeste mannen, maar luistert hij eerst.’<\/p>\n
Steven: ‘Als je met iets zit en je gaat naar een man, dan krijg je een biertje. Soms is dat ok\u00e9, maar als je graag wilt praten, moet je naar een vrouw. Bij Lydia kan ik altijd terecht. We kennen elkaar erg goed, we hebben in de loop van de jaren een goede band met elkaar gekregen. Ik kan haar echt alles vertellen.’<\/p>\n
Het verschil tussen zo’n sterke vriendschap en liefde is seksuele intimiteit, zeggen ze. En: ‘Vriendschap is geen vaste verbinding, het is minder een commitment voor de lange termijn. Je kunt uit elkaar groeien, je leven kan een andere wending nemen. Maar liefde is een keuze voor altijd,’ zegt Lydia. ‘Vriendschap kan verwateren, liefde niet,’ zegt Steven. ‘Een vriend kun je jaren niet zien, en vervolgens kun je samen weer de draad oppakken.’<\/p>\n
Geliefden lukt dat niet. Ex-geliefden soms wel, trouwens. Zij kunnen, weet ik uit ervaring, met een beetje geluk je beste vrienden worden.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Wat betekent vriendschap in de politiek, de filosofie, en in het gewone leven?<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-69351","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry"],"acf":[],"author_name":"Malou van Hintum","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/69351","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=69351"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/69351\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Malou van Hintum","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=69351"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=69351"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}