{"id":585971,"date":"2024-05-07T13:50:13","date_gmt":"2024-05-07T11:50:13","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=585971"},"modified":"2024-05-07T14:39:29","modified_gmt":"2024-05-07T12:39:29","slug":"literaire-kroniek-joseph-roth","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/literaire-kroniek-joseph-roth\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: De grenzeloze gruwelen van Joseph Roth"},"content":{"rendered":"

De dagelijkse beelden van de verwoestingen die het Russische leger in Oekra\u00efne, die Hamas in Isra\u00ebl en Isra\u00ebl in Gaza aanrichten dringen zich onontkoombaar op bij het lezen van de reportages die Joseph Roth schreef over de krijgsverrichtingen van het Oostenrijks-Hongaarse leger in zijn geboortestreek Galici\u00eb, in het huidige Oekra\u00efne. Roths reportages zijn al meerdere keren gebundeld, maar steeds vindt men nog iets van waarde, zoals het vroege journalistieke werk (1919-1924) in Tussen de legers<\/em>, \u2018grensreportages\u2019 langs de berucht veranderlijke grenzen van Oostenrijk, Polen, Hongarije, Rusland en Duitsland na de Eerste Wereldoorlog, en na de val van de Oostenrijk-Hongaarse dubbelmonarchie in 1918.<\/p>\n

Die val werd door Roth betreurd omdat de dubbelmonarchie voor hem gelijkstond aan beschaving. En Lemberg (het huidige Lviv), de belangrijkste stad van de regio, werd door Roth extra gekoesterd \u2018als een klein filiaal van de grote wereld\u2019. Je hoorde er Russisch, Pools, Roemeens, Duits en Jiddisch. Wanneer Roth dit in 1924 in de Frankfurter Zeitung<\/em> schrijft was Galici\u00eb een deel van Polen geworden. Het Poolse nationale bewustzijn trad onmiddellijk in werking: men verzette zich tegen die veeltaligheid.<\/p>\n

\u2018Ten onrechte\u2019 volgens Roth: \u2018Uniformiteit in natie en taal kan een kracht zijn, diversiteit in natie en taal is dat altijd.\u2019 Er was in Lemberg in 1924 sprake van een \u2018polyglotte kleurenpracht\u2019. Dat de stad democratiseerde, vereenvoudigde en vermenselijkte hing volgens Roth samen \u2018met haar kosmopolitische neigingen\u2019. Roth, die zijn ogen niet in zijn zak had, ziet een luitenant compleet met oorlogsonderscheidingen en linten op zijn borst die een glazen pot met inmaak in zijn hand heeft. Hij draagt ook de boodschappentas voor zijn vrouw. \u2018Deze duiksprong in het eeuwig menselijke\u2019, schrijft Roth, \u2018in de priv\u00e9sfeer, in het huiselijke, tempert de oorlogswolken van sporengerinkel en glanzende eretekens.\u2019 Daar blijft het niet bij: in Lemberg vervagen bovendien de grenzen tussen \u2018arriv\u00e9s en bohemiens\u2019. Sterker nog: \u2018Alle scheidslijnen zijn getekend met bleek, nauwelijks zichtbaar krijt. Het is een stad van vage grenzen.\u2019<\/p>\n

\n
VRIJ NEDERLAND VERNIEUWT<\/h5>\n

Er gaat veel veranderen bij Vrij Nederland. Zo gaan we de redactie uitbreiden, de website en het blad opnieuw vormgeven en ons meer richten op onze oorspronkelijke missie. Benieuwd? Lees\u00a0hier<\/a>\u00a0meer.<\/p>\n<\/div>\n

gruwelstoet en oorlogsleed<\/h5>\n

In 1920 begeeft Roth zich voor de Neue Berliner Zeitung<\/em> in de Pools-Russische oorlog die woedde van februari 1919 tot maart 1921. Oorzaak van de oorlog: de grenzen tussen Polen en Sovjet-Rusland waren in het Verdrag van Versailles niet precies vastgelegd. Het Poolse leger was een makkelijke prooi voor de bolsjewieken. Het werd vrij snel omsingeld en de Poolse soldaten namen de vlucht. In zijn ooggetuigenverslag ziet Roth op een stralende wolkeloze zomerochtend wat de vluchtende Polen achterlaten: \u2018hier een gebroken geweer, daar een paar nog bijna nieuwe laarzen, een achtergelaten veldkeuken, een vernielde ladderwagen, een dood paard, uniformresten, leidsels, een veldfles, afgerukte telefoonkabels.\u2019 Daarna ziet hij de vluchtenden zelf: \u2018Deze lui zijn duidelijk helemaal van streek, doodop, bleek, oververmoeid, vuil, gehavend.\u2019<\/p>\n

Roth is in meer algemene zin goed in het oproepen van de complete chaos die in een oorlog ontstaat wanneer een van de partijen een nederlaag leidt.<\/p><\/blockquote>\n

Deze citaten laten een stilistische bijzonderheid van Joseph Roth zien: zijn liefde voor de opsomming. Hij doet het vaak en zo dat het een pregnante en beeldende aanvulling is van wat hij aan het vertellen is. Je ziet de Poolse soldaten met elk woord ellendiger worden. Roth is in meer algemene zin goed in het oproepen van de complete chaos die in een oorlog ontstaat wanneer een van de partijen een nederlaag leidt: de aftocht van de Polen (\u2018totaal ontredderd\u2019) als een variatie op de terugtrekking van Napoleons leger uit Rusland. Daar kwamen maar heel weinig soldaten van thuis.<\/p>\n

De ironische nuchterheid van Roth in zijn reportages stelt hem in staat om zonder sentimenteel te worden te vertellen wat hij ziet. Het summum hiervan is zijn verslag in de Frankfurter Zeitung<\/em> van november 1924 van de begrafenis van een Poolse verminkte soldaat. De rouwstoet van deze niet bij naam genoemde invalide werd gevormd door alle invaliden van de stad Lemberg, \u2018alle restanten van wat ooit mensen waren geweest, de hinkenden, de blinden, mannen zonder armen, mannen zonder benen, de lammen, de bevenden, zij zonder gezicht en zij met een kapotgeschoten rug, de schurftigen, zij die aan de liefde kapot gegaan waren, zij die waanzinnig en zij die doofstom waren geworden, zij die hun geheugen verloren waren\u2026\u2019 enzovoort, enzovoort. Roth telde \u2018duizenden verminkten\u2019 achter de lijkwagen, in rijen van twee. Eerst hinkten de kreupelen, tweehonderd in getal. Je hoorde het onregelmatige getik van de krukken op de hobbelige straatstenen, daar tussen piepten en kraakten de gewrichten van de prothesen \u2013 volgt een lange opsomming van de andere gruwelen die in de eindeloze stoet te zien waren. Tegenover deze gruwelstoet en ander oorlogsleed staan even robuuste als fijnzinnige illustraties van Koen Broucke: met een grove kwast geschilderde aquarellen met een verrassend expressief effect. Het maakt Tussen de legers<\/em> tot iets bijzonders.<\/p>\n

een gevaar wil hij zijn<\/h5>\n

In dezelfde jaren van deze honderden reportages schreef Roth ook nog drie romans: Het spinnenweb<\/em>, Hotel Savoy<\/em> en Rebellie<\/em>. Het spinnenweb<\/em> erkende Roth later niet als zijn debuut, daarvoor vond hij het te zwak. Het is inderdaad te haastig geschreven. Niet alles wordt uitgewerkt wat uitgewerkt had moeten worden, maar psychologisch en wat betreft tijdgeest is Het spinnenweb <\/em>niet om over te slaan. In zijn oorlogsreportages kijkt Roth terug op wat aangericht en gebeurd is, in Het spinnenweb<\/em> gaat het over het heden van 1922, over de toekomst van de Weimarrepubliek en de opkomst van extreem-rechts in de persoon van het personage Theodor Lohse, een luitenant die aan zijn leven moet beginnen als hij uit de oorlog komt. Van bescheiden komaf zal hij lang een ondergeschikte moeten blijven, in zijn geval als huisonderwijzer van een adellijke pupil. Maar Lohse is een en al verbeten rusteloosheid, fantasie\u00ebn over macht bedwelmen hem (\u2018Theodor de machtige!\u2019).<\/p>\n

Hij sluit zich aan bij een geheime rechtse beweging. Op brute wijze vermoordt hij een rivaal. Uit veertig scholen vormt hij een jonge gewapende \u2018garde\u2019. Hij haat openlijk joden \u2018omdat ze macht bezaten\u2019. Wanneer Theodor een jood zag, \u2018pulkte hij ostentatief aan zijn das om de aandacht van de ander op het dreigende teken van het hakenkruis te vestigen.\u2019 \u2018Maar zijn ijver overweldigde hemzelf, drong naar buiten, verried hem, zijn vlijt werd gewantrouwd, zijn drift maakte hem verdacht.\u2019 Maar hij leert te luisteren en te wantrouwen. \u2018Hij wilde\u2026wat hij wilde, was hem niet duidelijk. Leider wilde hij zijn.\u2019 Hij wilde geen schakel in een keten zijn, maar het begin. Lohse spint een web waar hij zelf in verstrikt raakt.<\/p>\n

Theodor Lohse is de ondergeschikte burger die koste wat kost hogerop wil, er alles voor over heeft, er doodsangsten voor uitstaat, bedriegt uit instinct, omgeven door vijandige vrienden. Hij wil minstens een Ludendorff worden als Hitler te hoog gegrepen is, \u2018een gevaar\u2019 wil hij zijn.<\/p>\n

Op 6 november 1923 verschijnt de laatste aflevering van Een spinnenweb<\/em> als feuilleton in de Weense Die<\/em> Arbeiter-Zeitung. <\/em>Twee dagen later, op 8 november, heeft de mislukte Bierkellerputsch van Hitler en generaal Ludendorff plaats waarmee ze de Weimarrepubliek omver wilden werpen. In Een spinnenweb<\/em> is tamelijk precies te lezen door wat voor soort mensen, in wat voor geest dat gebeurde.<\/p>\n

\n

Tussen de legers. Grensreportages<\/em> door Joseph Roth is vertaald door Els Snick en Annelore Kodde, Ari Hoste, Rebecca Luijten en Iris Van Goethem, studenten van de Vertalersvakschool. Illustraties van Koen Broucke en uitgegeven met een voorwoord van Erik Vlaminck door Van Oorschot.<\/p>\n

Het spinnenweb<\/em> door Joseph Roth is vertaald door Wilfred Oranje en uitgegeven door L.J. Veen Klassiek.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

De dagelijkse beelden van de verwoestingen die het Russische leger in Oekra\u00efne, die Hamas in Isra\u00ebl en Isra\u00ebl in Gaza aanrichten dringen zich onontkoombaar op bij het lezen van de reportages die Joseph Roth schreef over de krijgsverrichtingen van het Oostenrijks-Hongaarse leger in zijn geboortestreek Galici\u00eb, in het huidige Oekra\u00efne. Roths reportages zijn al meerdere […]<\/p>\n","protected":false},"author":2850,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-585971","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur","article_type-carel-peeters-literaire-kroniek"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/585971","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=585971"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/585971\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":585986,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/585971\/revisions\/585986"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/2850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=585971"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=585971"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}