{"id":584928,"date":"2024-04-30T13:55:49","date_gmt":"2024-04-30T11:55:49","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=584928"},"modified":"2024-04-30T20:47:03","modified_gmt":"2024-04-30T18:47:03","slug":"genadeloosheid-dichteres-hanny-michaelis","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/genadeloosheid-dichteres-hanny-michaelis\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: De genadeloosheid van dichteres Hanny Michaelis"},"content":{"rendered":"

Het is een hele overgang van Hanny Michaelis\u2019 oorlogsdagboeken Lenteloos voorjaar <\/em>en De wereld waar ik buiten sta<\/em> naar het boek dat Nop Maas heeft samengesteld aan de hand van de gesprekken die hij met haar voerde vanaf de jaren tachtig tot aan haar dood in 2007. Aan het begin van de oorlog was Michaelis 18 jaar, de tijd dat Maas haar sprak begon in haar zestigste. Je zou denken dat Michaelis in de dagboeken dan een schuchter en onbedorven meisje was, zo van het gymnasium naar het ene onderduikadres naar het andere. Van dat onschuldige jonge meisje was al meteen geen sprake. Het dagboek (bijna 2000 pagina\u2019s) is het minutieuze en magnifieke verslag van het ontstaan van een vitale, zelfbewuste en erudiete jonge vrouw. Ze krijgt in korte tijd met een flink aantal ingrijpende gebeurtenissen (zoals verliefdheden en verhuizingen) te maken, tot en met het afgevoerd worden van haar ouders naar Westerbork. Haar jeugdige zelfkennis, observatievermogen en psychologisch inzicht maakten dat ze zelf in mei 1944 schrijft dat \u2018onbevangenheid, argeloosheid, onschuld en ongereptheid\u2019 geen termen zijn waarvoor zij in aanmerking komt. \u2018Ik weet niet of ik het erg vind, soms ben ik er bijna blij om, maar dikwijls maakt het me beschaamd.\u2019<\/p>\n

In de oorlogsdagboeken geeft Michaelis wel openhartig haar opinie over mensen en situaties waarmee ze te maken krijgt, maar ze is niet zo los van de tong is als in \u2018Vastgenageld aan de rand van het niets\u2019<\/em>. Daarin vertelt ze over de tien \u2018zeer onvolkomen\u2019 huwelijksjaren met Gerard Reve (1948-1959), over haar tijd als redacteur van het Nieuw Isra\u00eblitisch Weekblad<\/em>, en de vele jaren op het stadhuis bij de afdeling Kunstzaken van Gemeente Amsterdam, waar ze bekend stond als \u2018Wethouder Michaelis\u2019. Ze werd er \u2018referendaris\u2019, berucht vanwege haar briljant geschreven rapporten en nota\u2019s. In die jaren na de oorlog groeide het meisje uit het dagboek uit tot een zelf verklaarde \u2018eeuwige tegenspreekster\u2019, iemand met \u2018een grote bek\u2019 die direct daarna spijt had en daar dan weer spijt van had: \u2018God, wat een tong.\u2019 Ze was op het Stadhuis \u2018niet geliefd. Ik was een secreet, zeer ongeduldig, overal een opinie over, ongevraagd. En ik vond de anderen eigenlijk dom tuig.\u2019 \u2018Ik kan slecht veinzen.\u2019<\/p>\n

aan de rand van het niets<\/h5>\n

Michaelis kon genadeloos zijn. Ze maakte een flinke selectie wanneer ze maar weinig mensen \u2018echt de moeite waard\u2019 vond. Alleen met kunstenaars kon ze echt goed omgaan. Kunstenaars waren altijd een beetje \u2018rare mensen, buitenmodelmensen\u2019. Zo iemand was Gerard, onmogelijk om mee om te gaan, altijd in kibbel-, ruzie- of treitertstand. Maar ze hielden het meer dan tien jaar vol, een hero\u00efsche tijd, in aanmerking genomen dat Reve ondertussen ontdekte homoseksueel te zijn en dat ook praktiseerde. Hanny wist aanvankelijk helemaal niet goed wat homo\u2019s met elkaar deden: \u2018geen idee\u2019.<\/p>\n

Aanvankelijk was het de bedoeling dat Nop Maas als biograaf van Gerard Reve ook een biografie van Hanny Michaelis zou schrijven, maar dat is er niet van gekomen. \u2018Vastgenageld aan de rand van het niets\u2019<\/em>\u00a0<\/em>bestaat uit ruw materiaal voor zo\u2019n biografie, ook in letterlijke zin wanneer Michaelis menig vrouw die haar antipathiek is tot een \u2018wijf\u2019 verklaart. Haar herinneringen en opinies gaan alle kanten op, de hele literatuur van na de oorlog komt in persoon langs: \u2018Ik stond altijd klaar om mensen te veroordelen en voor gek te verklaren.\u2019 Michaelis kon \u2018niet erg subtiel\u2019 zijn, zoals Henk Romijn Meijer onderkoeld zei. Ze was op een Maarten van Rossem-achtige manier apodictisch. Annie Romein was \u2018een arrogant wijf\u2019. Renate Rubinstein was \u2018een heel vervelende meid, narcistisch en jaloers.\u2019 Die moest altijd gelijk hebben. Adriaan Morri\u00ebn schreef van die \u2018zeikstukjes over vrouwtjes\u2019, maar hij had wel verstand van po\u00ebzie (Morri\u00ebn \u2018ontdekte\u2019 Michaelis). Nico Donkersloot, op wie Hanny in de oorlog nog verliefd was: \u2018een ongelooflijke zak.\u2019 Ed van Thijn kon ze \u2018persoonlijk kelen.\u2019 Huub Oosterhuis: \u2018een Raspoetin\u2019. Harry Mulisch was een \u2018praatjesmaker, een prulschrijver, die dan wel bewonderd wordt, maar door mensen aan wier verstand je twijfelt\u2019. Gerard Reve en Willem Frederik Hermans konden Mulisch \u2018wel verscheuren\u2019.<\/p>\n

Michaelis\u2019 po\u00ebzie kwam uit een andere laag, daar waar zich \u2018het onvervalste aroma van verdriet\u2019 zat.<\/p><\/blockquote>\n

Michaelis wordt in deze herinneringen interessant wanneer ze op de proppen komt met de andere kant van haar humeur, de schrijvers en mensen die haar w\u00e9l bevallen. Dan vallen de namen van Kafka en Faulkner, van Salinger en E. du Perron, van Heinrich Heine en de Nabokov van Glory<\/em> en Pnin<\/em>, van Saul Bellow en Marcel Proust. Vestdijk en Top Naeff konden allebei \u2018schrijven als de ziekte\u2019. Proust bewondert ze om \u2018zijn lucide formuleringen en zijn subtiele observatievermogen\u2019. Ook de \u2018trefzekere manier waarop hij over zijn emoties schrijft\u2019 bevalt haar. \u2018Op iedere pagina staat wel iets wezenlijks.\u2019<\/p>\n

Als het om de Nederlandse literatuur gaat zijn volgens Michaelis \u2018de enige goede schrijvers die we hebben\u2019 Gerard Reve, Willem Frederik Hermans, Frida Vogels en J.J.Voskuil. Voor de po\u00ebzie staat ze in voor Ida Gerhardt, M. Vasalis, Fritzi ten Harmsen van der Beek, Hans Faverey en Herman Gorter. Het is doodzonde dat niemand in staat geweest is om haar tot het schrijven van essays te bewegen. Als het erop aankwam schrok ze ervoor terug: haar losse tong op papier durfde ze niet aan. Ze hield Gerard voor een klinische sadist en masochist, maar zelf poseerde ze, ondanks haar losse tong, graag als masochiste, als iemand die er zogenaamd niet toedeed. Maar ondertussen zat ze op de eerste rij met haar opinie.<\/p>\n

Michaelis\u2019 po\u00ebzie wilde helemaal niet zo hanig zijn. Die kwam uit een andere laag, daar waar zich \u2018het onvervalste aroma van verdriet\u2019 zat: \u2018Alle eindjes\/aan elkaar geknoopt tot een patroon dat zich\/laat leven. Dagenlang\/gaat het goed. En dan\/ is het er weer, het gat waar alles in verdwijnt: boeken, muziek, gesprekken\/met vrienden. Alleen ik\/blijf over, vastgenageld\/aan de rand van het niets.\u2019<\/p>\n

\n

\u2018Vastgenageld aan de rand van het niets\u2019. Herinneringen en opinies van Hanny Michaelis<\/em> door Nop Maas is uitgegeven door Korenmaat.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Het is een hele overgang van Hanny Michaelis\u2019 oorlogsdagboeken Lenteloos voorjaar en De wereld waar ik buiten sta naar het boek dat Nop Maas heeft samengesteld aan de hand van de gesprekken die hij met haar voerde vanaf de jaren tachtig tot aan haar dood in 2007. Aan het begin van de oorlog was Michaelis […]<\/p>\n","protected":false},"author":2850,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-584928","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur","article_type-carel-peeters-literaire-kroniek"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/584928","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=584928"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/584928\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":584967,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/584928\/revisions\/584967"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/2850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=584928"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=584928"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}