{"id":582367,"date":"2024-01-08T04:00:14","date_gmt":"2024-01-08T03:00:14","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=582367"},"modified":"2024-01-08T04:16:01","modified_gmt":"2024-01-08T03:16:01","slug":"privatisering-voorzichtig-teruggedraaid","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/privatisering-voorzichtig-teruggedraaid\/","title":{"rendered":"Over de hele wereld wordt privatisering weer voorzichtig teruggedraaid"},"content":{"rendered":"

In januari 2000 gingen in Cochabamba, Bolivia, tienduizenden mensen de straat op in een historisch protest: de Cochambamba Water War<\/em>. Bolivianen bevochten het besluit van de Boliviaanse regering om, onder druk van de Wereldbank, het gemeentelijk waterbedrijf van Cochambamba, SEMAPA, te privatiseren. De nieuwe eigenaren, het Britse bedrijf International Waters en de Amerikaanse bouwgigant Bechtel, hadden de prijzen sinds de overname verdubbeld. Tot de waterrekening voor veel mensen niet meer te betalen was.<\/p>\n

Maandenlang was het onrustig in Cochambamba. Er werd gestaakt en gedemonstreerd, wegen werden geblokkeerd en tienduizenden liepen mee in \u2018watermarsen\u2019. De regering onder leiding van president Hugo Banzer zette het leger in om de protesten met geweld de kop in te drukken. Veel mensen raakten gewond en er vielen zes doden. Onder grote publieke druk besloot de regering in april 2000 de privatisering van de watervoorziening in Cochambamba terug te draaien. International Waters en Bechtel lieten het er niet bij zitten: ze klaagden de regering aan voor veertig miljoen aan misgelopen inkomsten.<\/p>\n

Van privaat naar publiek<\/h5>\n

Voor de Boliviaanse \u2018wateroorlog\u2019 was veel media-aandacht, ook in Nederland. \u2018Regering Bolivia bezweert water-rel\u2019<\/a> kopte NRC<\/em> bijvoorbeeld op 11 april 2000. Maar het proces dat door deze gebeurtenis mede in gang werd gezet, haalde de kranten niet.<\/p>\n

Dat proces heet remunicipalisering. Het betekent deprivatisering op lokaal of regionaal niveau en is afgeleid van het Spaanse zelfstandige naamwoord municipio<\/em> (in het Engels municipality<\/em>), gemeente. De term verwijst naar gemeenten die contracten met water-, energie-, zorg- of transportbedrijven opzeggen of laten aflopen en de dienstverlening terugbrengen in publiek beheer. Een verandering van privaat naar publiek eigenaarschap van lokale basisvoorzieningen, met andere woorden.<\/p>\n

De redenen voor remunicipalisering lopen uiteen, van het aanpakken van falend privaat beheer tot het implementeren van ambitieus duurzaam beleid.<\/p><\/blockquote>\n

De afgelopen tien, vijftien jaar is remunicipalisering een internationale trend gebleken. Het Transnational Institute (TNI), gevestigd in Amsterdam, doet al sinds 2015 onderzoek naar remunicipalisering. TNI identificeerde \u2013 en identificeert nog steeds \u2013 tot nu toe meer dan 1700 casussen<\/a>\u00a0van remunicipalisering in ruim zeventig landen. Water is een veel ge(re)municipaliseerd goed, laat het onderzoek zien, maar ook lokale deprivatisering van energie, infrastructuur, volkshuisvesting, vuilnisverwerking, kinderopvang en groen- en schoonmaakdiensten komen vaak voor.<\/p>\n

De redenen voor remunicipalisering lopen uiteen, maar volgens Lavinia Steinfort van TNI zijn de belangrijkste \u2018het aanpakken van falend privaat beheer, het verbeteren van arbeidsomstandigheden, het terugwinnen van controle over de lokale economie en hulpbronnen, het leveren van goede, betaalbare diensten aan mensen, en het implementeren van ambitieus duurzaam beleid.\u2019<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Kostenbesparing<\/h5>\n

Er zitten beroemde casussen bij. Cochabamba in 2000 natuurlijk, maar bijvoorbeeld ook de remunicipalisering van het metronetwerk in Londen in 2010. Toen maakte het publieke Transport for London (TfL), na uit de hand lopende kosten en een gebrek aan goed fiscaal management, een eind aan de publiek-private partnerschappen Metronet en Tubelines, met een kostenbesparing van een miljard tot gevolg.<\/p>\n

Hamburg is een andere blikvanger. Het vereiste in 2015 weliswaar een maandenlange burgercampagne en een referendum onder de naam Unser Hamburg, Unser Netz<\/em>, maar toen ging de gemeenteraad wel mee in het dringende verzoek van de inwoners om het elektriciteitsnet van de stad terug te kopen van de Europese energiegiganten Vattenfall en E.ON.<\/p>\n

Recenter zette Barcelona het gemeentelijk energiebedrijf Barcelona Energia<\/em> op, remunicipaliseerden Grenoble, Parijs en Bordeaux hun watervoorziening (ten koste van waterbedrijven Suez <\/em>en Veolia<\/em>,<\/em> gefuseerd sinds 2022), en bracht Vilnius het warmtenet en Oslo de afvalverwerkingsdienst weer in publieke handen.<\/p>\n

Ook buiten Europa, zo laat de TNI-database zien, gaan basisvoorzieningen regelmatig over van private naar publieke eigenaren, bijvoorbeeld in Buenos Aires in Argentini\u00eb (gasvoorziening), Maputo in Mozambique (watervoorziening), Denizli in Turkije (bustransport), Sherbrooke in Canada (afvalverwerking), New Dehli in India (metrotransport), New York in de VS (afvalwaterverwerking), Kuala Lumpur in Maleisi\u00eb en Jakarta in Indonesi\u00eb (beide waterwatervoorziening)<\/p>\n

Inbesteding<\/h5>\n

Maar wacht eens even. Was er de afgelopen dertig jaar niet juist een andere, tegenovergestelde trend zichtbaar, van overheidsbezuinigingen, uitbesteding en van privatisering? Dat klopt. Maar op lokaal niveau is er, in ieder geval vanaf de millenniumwisseling, ook een (voorzichtige) tegenbeweging zichtbaar die zich inzet voor publiek eigenaarschap van basisvoorzieningen als water, energie, woningen, transport en technologie.<\/p>\n

Jan Visser, woordvoerder van de GroenLinks-fractie in de gemeenteraad van Groningen, is medeverantwoordelijk voor de recente remunicipalisering van de gemeentelijke schoonmaakdienst.<\/p>\n

Jarenlang besteedde de gemeente de schoonmaak van de gemeentelijke gebouwen (onder andere de gebouwen van de gemeenteraad, de milieu- en plantsoendienst, de politie en brandweer, en een aantal gymlokalen) uit aan schoonmaakbedrijf GOM. Op 1 november veranderde dat. De ongeveer tachtig schoonmakers traden definitief uit dienst bij GOM en \u00edn dienst bij de gemeente en haar nieuwe afdeling Schoonmaak.<\/p>\n

De remunicipalisering, of \u2018inbesteding\u2019 zoals het in Groningen wordt genoemd, ging niet over \u00e9\u00e9n nacht ijs. Al in 2021 werd de motie tot inbesteding ingediend door Vissers partij GroenLinks en gesteund door de SP, de PvdA en de ChristenUnie. Een tijdelijk contract met GOM van nog eens twee jaar was nodig om de schoonmaakafdeling binnen de gemeente op te tuigen.<\/p>\n

\u2018Het denken in termen van inkopen is dominant, ook in de top van het ambtelijk apparaat. De rem op inbesteding is groot.\u2019<\/p><\/blockquote>\n

De reden voor de remunicipalisering was volgens Visser tweeledig. \u2018Ten eerste ging de uitbesteding ten koste van de arbeidsvoorwaarden van mensen. De branche concurreert daar nou eenmaal op. Nu hebben de schoonmakers een normale rechtspositie met goede contracten in plaats van dat ze worden uitgebuit door schoonmaakbedrijven en uren bij elkaar moeten sprokkelen.\u2019<\/p>\n

Daarnaast is er ook een moreel punt, vindt hij. \u2018De gemeente heeft allerlei ondersteunde functies. Schoonmaak is daar een van. Dat zijn ook collega\u2019s. Die zie je elke dag en je zit er tussen de middag mee te eten. Ze horen erbij, ik vind dat dat zo hoort.\u2019<\/p>\n

Amsterdam ging Groningen voor op schoonmaakvlak, en het blijft ook niet bij schoonmaak. Groningen is bijvoorbeeld van plan een gemeentelijk energiebedrijf op te richten voor hernieuwbare energie, de GEB.<\/p>\n

Wat verklaart deze beweging in Groningen? Volgens Visser heeft de gemeente er, \u2018meer dan andere steden in Nederland, zeker die in de Randstad\u2019, altijd voor gekozen om veel basisvoorzieningen in eigen beheer te houden, inclusief het waternet, het warmtenet en de wind- en zonneparken rondom de stad.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Inkoopmentaliteit<\/h5>\n

Een neoliberale gemeente wordt onder meer gekenmerkt door een machtige inkoopafdeling die in allerlei sectoren marktconcurrentie stimuleert. Ook in Groningen hebben ze daarmee te maken.<\/p>\n

Volgens een bron binnen de gemeente die liever anoniem wil blijven, heerst binnen het gemeentelijk apparaat nog altijd een \u2018inkoopmentaliteit\u2019.<\/p>\n

\u2018Het denken in termen van inkopen is dominant, ook in de top van het ambtelijk apparaat. De rem op inbesteding (of remunicipalisering, JK) is groot. Het is moeilijk, zeggen ze dan, te duur, we moeten de relatie met de bedrijven goed houden. Je moet er een beetje doorheen, door die inkoopmentaliteit.\u2019<\/p>\n

Die mentaliteit is het resultaat van een eeuw neoliberale idee\u00ebn binnen overheden. Historicus Bram Mellink en socioloog Marijn Oudenampsen schrijven in hun boek Neoliberalisme. Een Nederlandse Geschiedenis<\/em> dat Nederland het neoliberalisme in de jaren tachtig niet domweg \u2018importeerde\u2019 uit de Verenigde Staten van Reagan of het Verenigd Koninkrijk van Thatcher, maar vooral haar eigen neoliberale pad bewandelde.<\/p>\n

In de jaren vijftig, bijvoorbeeld, hield het ministerie van Economische Zaken in het kabinet van Willem Drees de lonen laag met een \u2018geleide loonpolitiek\u2019. Later, onder de kabinetten Kok II (1998-2002) en Balkenende I en II (2002-2006), vermarkten gemeentes de energiesector en privatiseerden ze gemeentelijke vervoersbedrijven en de thuiszorg.<\/p>\n

Die lange neoliberale geschiedenis verklaart waarom het zo lastig blijkt het roer om te gooien. We zien de overheid als een soort amorele marktscheidsrechter met een inkoopmentaliteit.<\/p>\n

Hoe kunnen we dat anders gaan zien?<\/p>\n

Lavinia Steinfort van het TNI en co\u00f6rdinator van het remunicipaliseringsonderzoek, heeft daar over nagedacht. Volgens haar is een \u2018technische\u2019 focus op privaat of publiek eigenaarschap niet genoeg. \u2018Het gaat dieper dan dat,\u2019 vindt ze. \u2018We moeten oog hebben voor alle facetten van het neoliberale gedachtegoed, zoals het tot handelswaar maken van publieke basisvoorzieningen als water of energie, waarbij die los worden getrokken van hun omgeving, de natuur waar ze uit voortkomen en de mensen die daar wonen.\u2019<\/p>\n

Met inmiddels wereldwijd duizenden casussen is remunicipalisering de afgelopen twee decennia goed op gang gekomen.<\/p><\/blockquote>\n

Een van de manieren om dit te mee te nemen in het onderzoek is volgens Steinfort een breed begrip van de term \u2018publiek\u2019 en ook collectief eigendom mee te nemen, naast gemeentelijk of staatseigendom. Dit betekent dat groepen mensen, dorpen, buurten of andere gemeenschappen zich organiseren rondom bijvoorbeeld water- of energievoorziening en zich hard maken voor het publieke belang daarvan. Steinfort: \u2018Dat is bijvoorbeeld gebeurd in Wolfhagen in Duitsland, waar na een remunicipalisering in 2018 het stroomnet in gemeentehanden kwam. De lokale elektriciteitsvoorziening is nu voor een deel in handen van een burgerco\u00f6peratief.\u2019<\/p>\n

Maar, geeft Steinfort toe, zo\u2019n machtsdeling en bredere opvatting van remunicipalisering blijft een strijd, zelfs bij min of meer succesvolle voorbeelden zoals Terrassa in Cataloni\u00eb, waar de watervoorziening in 2019 werd gedeprivatiseerd. \u2018Daar hebben ze stappen gezet om medezeggenschap in de wet te verankeren en een democratische cultuur te cre\u00ebren. Maar dan zie je vervolgens toch dat de gemeente het heel lastig vindt om die macht uit hand te geven.\u2019<\/p>\n\n

Drieduizend busroutes geschrapt<\/h5>\n

Met inmiddels wereldwijd duizenden casussen is remunicipalisering de afgelopen twee decennia goed op gang gekomen. Is dat een breuk met het neoliberalisme?<\/p>\n

Er is in ieder geval sprake van een \u2018narratieve\u2019 breuk. Lokale overheden beginnen remunicipalisering te zien als pragmatisch, effectief instrument voor een eerlijker toegang tot en hogere kwaliteit van lokale basisvoorzieningen, en voor betere arbeidsomstandigheden. Ook van oudsher neoliberale organisaties als de Verenigde Naties en de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) zien dat in.<\/p>\n

Zo constateerde een speciale VN-rapporteur voor armoede en mensenrechten in 2021 dat het Verenigd Koninkrijk \u2018een masterclass had gegeven in hoe je een essenti\u00eble openbare dienst n\u00ed\u00e9t moet runnen\u2019. De rapporteur had het over het geprivatiseerde bustransport. Kaartjes waren peperduur geworden, het management was pover, transparantie over bedrijfsvoering ontbrak en in tien jaar tijd werden maar liefst drieduizend routes geschrapt. De conclusie? De buslijn moest weer in publiek beheer komen.<\/p>\n

Dat is nu gebeurd in Manchester. In september remunicipaliseerde de gemeente daar het bustransport. De campagne We Own It <\/em>ging eraan vooraf. Campagneleider Catt Hobbs schreef erover in The Guardian<\/em><\/a>: \u2018Na bijna veertig jaar deregulering en privatisering door Thatcher komen de bussen in Manchester weer onder publiek beheer.\u2019<\/p>\n

Het is begonnen met de inzet van vijftig elektrische bussen in enkele districten. De volledige uitrol staat gepland voor januari 2025.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

In januari 2000 gingen in Cochabamba, Bolivia, tienduizenden mensen de straat op in een historisch protest: de Cochambamba Water War. Bolivianen bevochten het besluit van de Boliviaanse regering om, onder druk van de Wereldbank, het gemeentelijk waterbedrijf van Cochambamba, SEMAPA, te privatiseren. De nieuwe eigenaren, het Britse bedrijf International Waters en de Amerikaanse bouwgigant Bechtel, […]<\/p>\n","protected":false},"author":139,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-582367","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-economie","dossier-samenleving","article_type-achtergrond"],"acf":[],"author_name":"Jens Kimmel","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/582367","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=582367"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/582367\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":582571,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/582367\/revisions\/582571"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Jens Kimmel","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/139"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=582367"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=582367"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}