{"id":581655,"date":"2023-11-28T14:31:43","date_gmt":"2023-11-28T13:31:43","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=581655"},"modified":"2023-11-28T14:31:43","modified_gmt":"2023-11-28T13:31:43","slug":"literaire-kroniek-heel-europa-schuldig","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/literaire-kroniek-heel-europa-schuldig\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: Heel Europa was schuldig aan de Holocaust"},"content":{"rendered":"

Het is maar \u00e9\u00e9n van de honderden boeken over een familie die te maken kreeg met het nazisme in andere landen dan Duitsland: Wir Sind So Weit\u2026 The Story of a Jewish Family in Nazi Europe. <\/em>Daarin schrijft Menachem Mendel Selinger hoe hij wist te ontsnappen uit het door de Duitsers onveilig gemaakte Polen en naar Hongarije vluchtte. Daar bracht hij een bezoek aan de Joodse Raad in Boedapest. Hij kwam om de raad te zeggen dat ze de Joden in Hongarije moest vertellen wat er \u00e9cht aan de hand was. Hef u als Judenrat op. U weet of hebt een sterk vermoeden wat de Duitsers van u verlangen: mee te werken aan de massamoord op ons volk. Opheffen, dat heeft geen zin, antwoordde de Joodse Raad, dat zou alleen maar tot chaos leiden. \u2018Chaos!\u2019, riep Menachem, \u2018Chaos is juist de oplossing! Stap niet op die transporttreinen, accepteer dat je ter plekke wordt doodgeschoten als je geen andere keus hebt. Chaos is onze enige kans!\u2019 In juni 1944 wachtte 400.000 Joden in 170 getto\u2019s op deportatie, met behulp van 22.000 Hongaarse gendarmes. Dat de Joodse Raad niets met Menachems suggestie deed ontslaat de Duitsers niet van hun daderschap. Hier werd duidelijk dat niet alleen Nederland een Joodse Raad had die in een onmogelijke positie werd gedrongen door de Duitsers.<\/p>\n

Dat vestigt meteen de aandacht op de ondertitel van Menachems boek: het gaat over een joodse familie in \u2018Nazi-Europa\u2019. Dat wil zeggen: volgens Menachem Selinger waren alle landen van Europa vergiftigd door het nazisme, meestal vrijwillig<\/em>. In De Holocaust: een onvoltooide geschiedenis<\/em> denkt Dan Stone daar ook zo over. De Holocaust is niet alleen het drama dat zich in de gaskamers in Duitsland en Polen afspeelde, maar ook in de ideologische en (al dan niet gedwongen) praktische collaboratie van landen als Hongarije, Roemeni\u00eb, Noorwegen, Frankrijk, Nederland, Itali\u00eb, Griekenland, <\/em>Slowakije, met Spanje en Portugal hangend aan een dun draadje twijfel.<\/p>\n

De \u2018verbijsterende omvang\u2019 van de collaboratie, dit \u2018Pan-Europese nazisme\u2019, is volgens Stone pas na het einde van Koude Oorlog (1989) goed tot historici doorgedrongen. Het grootste deel van Europa werd in de jaren dertig en veertig geregeerd door extreem-rechtse regeringen die meestal op eigen houtje meehielpen met het vernederen en vermoorden van de Joden. De Holocaust was een \u2018Duits project\u2019, maar de Jodenvervolging \u2018strookte met de programma\u2019s van veel Europese fascistische en autoritaire regimes\u2019. Het \u2018ressentiment\u2019 dat de late ontdekking van die Europese schuld \u2018heeft aangewakkerd is tegenwoordig zichtbaar in de opkomst van radicaal-rechtse bewegingen\u2019, schrijft Stone. \u2018Het fascisme is nog niet aan de macht\u2019, schrijft hij, \u2018maar het bonst wel degelijk op de deur\u2019.<\/p>\n

een antisemitisch europa<\/h5>\n

Het zijn schokkende conclusies die Stone trekt uit feiten en cijfers die voorhanden zijn in door hem geraadpleegde open bronnen als de Encyclopedia of Camps and Ghettos<\/em>, gepubliceerd door het Holocaust Memorial in Amerika. De Holocaust was niet slechts een Duitse aangelegenheid, al was Duitsland de onmiskenbare aanstoker. Er bestond een antisemitisch Europa. Er waren zevenhonderd locaties (kampen en getto\u2019s), van het uiterste noorden van Noorwegen tot het Atlasgebergte en van Bretagne tot Oekra\u00efne, die niet onder controle stonden van de Duitsers. Het waren niet allemaal \u2018genocidekampen\u2019, maar wel Holocaustkampen waar Joden stierven door dwangarbeid, verwaarlozing, executie, uithongering, gebrek aan medicijnen, en door deportatie naar vernietigingskampen. De uiterst rechtse \u2018Antidreyfusards\u2019 in Frankrijk wachtte niet op de instructies van de nazi\u2019s, die gingen hun eigen moordende gang. Dat uit Nederland meer dan honderdduizend Joden omkwamen was het resultaat van de \u2018professionele opstelling van de ambtenarij\u2019, dat wil zeggen \u2018de bereidwilligheid van de ambtenaren om te doen wat hun was opgedragen, en niet na te denken over de morele implicaties\u2019, schrijft Stone.<\/p>\n

De lokale medewerking (collaboratie) met de Duitsers was aanzienlijk en werd gedreven door hebzucht, nationalistische aspiraties en ideologische affiniteit met het nazisme.<\/p><\/blockquote>\n

Dat Duitsland de onmiskenbare aanstoker van het Europese antisemitisme was kan niet verhullen dat opeenvolgende regeringen in landen als Hongarije, Roemeni\u00eb, Kroati\u00eb, Slowakije en Frankrijk met het verdrijven of vermoorden van de Joden een langgekoesterde wens in vervulling zagen gaan om een etnisch homogene natiestaat te laten ontstaan. Elk land had zijn antisemitische leider, zoals Roemeni\u00eb Ion Antonescu. Hij was van mening dat het niet grenzen waren die de kracht van een volk bepalen, \u2018maar homogeniteit, raszuiverheid\u2019. In Slowakije had onder leiding van premier Vojtech Tuka een \u2018arisering\u2019 plaats die begon met het liquideren van 10.000 Joodse bedrijven. De Joodse inwoners werden van hun inkomen en bezittingen ontdaan. Daarna moesten ze weg, wat moesten de Slowaken er verder nog mee? Tuka wilde geen \u2018Joods probleem\u2019 in huis. In 1942 en later in 1944 volgden de deportaties, eerst naar Sobib\u00f3r en Be\u0142\u017cec, en daarna via Theresienstadt naar Auschwitz-Birkenau. Daar stierven 70.000 Slowaakse Joden (die aantallen!).<\/p>\n

bloed en bodem<\/h5>\n

Het einde van de Koude Oorlog en het uiteenvallen van het Warschaupact betekende dat historici van de ex-leden van het pact begonnen met een historisch zelfonderzoek naar wat zich in hun gebied tijdens de oorlog had afgespeeld. De lokale medewerking (collaboratie) met de Duitsers was aanzienlijk en werd gedreven door hebzucht, nationalistische aspiraties en ideologische affiniteit met het nazisme.<\/p>\n

Naast het boven tafel brengen van de daden en gedragingen van collaborerende Europese regeringen gaat het Stone om \u2018de nalatenschap van de Holocaust\u2019. 1945 is voor Stone \u2018niet het einde van het verhaal\u2019. Er zijn \u2018goede dingen\u2019 uit de Holocaust voortgekomen, zoals een lange tijd geen oorlog, de mensenrechten, de oprichting van de Europese Unie en de onmiskenbare welvaart waar Europa kennis mee maakte. Er is ook een \u2018duistere nalatenschap\u2019, dat wil zeggen: er is nog steeds \u2018een diepgewortelde fascinatie voor het fascisme en uitroeiingsfantasie\u00ebn waar mensen zich in moeilijke tijden instinctief toe wenden, iets wat we het duidelijkst online en bij alt-right zien\u2019.<\/p>\n

De jodenvervolging, discriminatie en verwante haatcampagnes hebben ons een \u2018Holocaustbewustzijn\u2019 bezorgd. We zijn ons niet alleen bewust geworden van de mensenrechten die onder alle omstandigheden gerespecteerd moeten worden, ook van de nog steeds \u2018diepgewortelde driften\u2019 die tevoorschijn kunnen komen in crisissituaties. En van de motieven die extreem-rechts tot racisme of bescherming van hun idee\u00ebn kunnen aanzetten, zoals de slogan \u2018Nederlanders eerst\u2019, de hedendaagse variant van het nazistische vereren van bloed en bodem. Dat leidt tot nationalisme en tot benauwend anti-kosmopolitisme.<\/p>\n\n

als het \u00e9cht extreem wordt<\/h5>\n

Stone legt een rechtstreeks verband tussen het nazisme en de diepgewortelde fascinatie van het fascisme voor uitroeiingsfantasie\u00ebn, maar die fascinatie beperkt zich niet tot het nazisme. Die fascinatie gaat verder terug. Er hebben zich in de geschiedenis meer bizarre, diepgewortelde aberraties voorgedaan, ook al hebben die niet de omvang van de Holocaust gehad. Denk aan de martelpraktijken van de Inquisitie, het vierendelen, het levend ophangen, het afstropen van de huid, het lynchen. In de klassieke oudheid werden mensen voor de leeuwen gegooid, waar van genoten wordt als het in de bioscoop te zien is. Hiermee wordt de volstrekte uitzondering van het nazisme en de Holocaust niet gerelativeerd. De fascinatie van extreem-rechts hoeft niet alleen gekoppeld te worden aan de praktijken van het nazisme, maar ook aan de eeuwenoude fascinatie voor martelen, perverse machtsverhoudingen, bloedbaden en geweld in het algemeen, dus afkomstig van de bedenkelijke menselijke zucht naar bloed aan de paal.<\/p>\n

Stone toont met zijn boek aan dat de reikwijdte van de Europese collaboratie en verwantschap met de Duitsers inderdaad \u2018verbijsterend\u2019 is. Veel landen waren door het optreden van de Duitsers heimelijk en openlijk blij met de mogelijkheid om eindelijk raszuiverheid van de bevolking (de \u2018etnisch homogene natiestaat\u2019) in te voeren.<\/p>\n

Aan De Holocaust: een onvoltooide geschiedenis <\/em>is te zien hoe besmettelijk ideologie\u00ebn zijn en hoe makkelijk beroerde allianties tot stand komen, alsof ze maar ingeademd hoeven worden om al werkzaam te zijn.<\/p><\/blockquote>\n

Het is volgens Stone \u2018geen toeval dat de terugkeer van radicaal-rechts plaatsvindt in een tijd waarin deze onthullingen over pan-Europese medeplichtigheid aan het licht zijn gekomen\u2019. Het klinkt plausibel, maar tegelijk is het onwaarschijnlijk dat een extreem-rechtse sympathisant zich zou laten inspireren door de Holocaust, behalve indirect. Er is vooralsnog geen extreem-rechtse nazi-ideoloog als Alfred Rosenberg opgestaan, ook al stappen er genoeg kleine varianten van rond, met name in Frankrijk (\u00c9ric Zemmour). Indirect hebben extreem-rechtse partijen als Alternative f\u00fcr Deutschland (AfD), Rassemblement National (RN), de Oostenrijkse Volkspartij (\u00d6VP), de Alliantie voor de Unie van Roemenen (AUR) en de PVV iets gemeen met de Holocaust, bijvoorbeeld als het gaat om het uitsluiten van bepaalde bevolkingsgroepen en religies.<\/p>\n

Aan De Holocaust: een onvoltooide geschiedenis <\/em>is te zien hoe besmettelijk ideologie\u00ebn zijn en hoe makkelijk beroerde allianties tot stand komen, alsof ze maar ingeademd hoeven worden om al werkzaam te zijn. Het boek kan er voor zorgen dat Europees extreem-rechts met nog wat meer wantrouwen wordt gevolgd. Het actualiseert de gevaren waar de politieke idee\u00ebn van extreem-rechts voor staan als het \u00e9cht extreem wordt.<\/p>\n

\n

De Holocaust: een onvoltooide geschiedenis<\/em> door Dan Stone is vertaald door Marianne Kerkhof, Marjolein Meinderts en Jonas de Vries en uitgegeven door Atlas Contact.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Het is maar \u00e9\u00e9n van de honderden boeken over een familie die te maken kreeg met het nazisme in andere landen dan Duitsland: Wir Sind So Weit\u2026 The Story of a Jewish Family in Nazi Europe. Daarin schrijft Menachem Mendel Selinger hoe hij wist te ontsnappen uit het door de Duitsers onveilig gemaakte Polen en […]<\/p>\n","protected":false},"author":2850,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-581655","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur","article_type-carel-peeters-literaire-kroniek"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/581655","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=581655"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/581655\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":581666,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/581655\/revisions\/581666"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/2850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=581655"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=581655"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}