{"id":576969,"date":"2023-08-29T14:49:09","date_gmt":"2023-08-29T12:49:09","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=576969"},"modified":"2023-08-29T16:42:46","modified_gmt":"2023-08-29T14:42:46","slug":"adriaan-van-dis-gouden-personage","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/adriaan-van-dis-gouden-personage\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: Adriaan van Dis heeft een gouden personage geschapen"},"content":{"rendered":"

Adriaan van Dis laat zijn roman Naar zachtheid en een warm omhelzen <\/em>zich niet alleen afspelen rond Ommie, de jarenlange gedienstige van zijn grootvader Huibert bij wie de negenjarige Adriaan logeert omdat het thuis psychisch slecht gaat met zijn vader. Die kan zo\u2019n druktemaker als Adriaan er niet bij hebben. Er moest iets tegenover de grootmoederachtige zachtheid van Ommie staan, iets uit de harde werkelijkheid. Van Dis wisselt de beschrijving van Adriaans lange logeerpartij af met stukken over de manier waarop de schrijver Adriaan nu, denkend aan zijn jeugd, het heden ondergaat.<\/p>\n

Door de zachtheid te laten contrasteren met de ruwe hedendaagse werkelijkheid, is Van Dis vrij om van Ommie de onweerstaanbaar lieve persoon maken die ze voor hem als negenjarige was. Hij kan daar met alle gevoeligheid over schrijven wanneer hij zich tegenover de zachte armen van Ommie de \u2018zorgelijke blik\u2019 herinnert van de foto\u2019s waarop zijn moeder staat toen ze na haar vlucht uit Sumatra in Nederland aankwam. Dezelfde zorgelijke blik ziet Van Dis nu in de gezichten van de gevluchte Oekra\u00efense moeders wanneer ze in Nederland met hun kinderen praten.<\/p>\n

door het ongeluk gebeten<\/h5>\n

Adriaan van Dis laat de jonge Adriaan (die door Ommie Sproet wordt genoemd) in de naar schatting drie maanden dat hij bij zijn barse, maar op het juiste moment altijd soepele grootvader logeert, meer leren dan al die jaren daarvoor. Het boek begint wanneer Adriaan wakker wordt met het geluid van een stok die op tegels tikt. Dat is het geluid van het houten been van Mileta, een oorspronkelijk Italiaanse vrouw die in hun straat loopt met een invalidenkar waarin, verborgen achter doeken, een geestelijk gehandicapte zoon ligt. Melita en haar zoon Gabriele komen van tijd tot tijd terug in de roman. Melita wordt een van de \u2018veertjes\u2019, mensen waarmee iets is en die als veertjes Ommies genoeglijke keuken binnen waaien. Dat zijn de mensen over wie Ommie het heeft wanneer ze weer eens op de rand van Adriaans bed zit en hem \u2018extra lesjes\u2019 geeft, zoals: \u2018Mensen wie het goed gaat\u2019, zei ze, \u2018daar wil iedereen vriend mee zijn, maar je hebt meer aan mensen die door het ongeluk zijn gebeten.\u2019<\/p>\n

De oude Adriaan is dit lesje niet vergeten: hij brengt het in de praktijk in de hoofdstukken die in het heden spelen. Hij gaat vaak naar het park en zit daar dan meestal op dezelfde bank. Daardoor krijgt snel aanspraak, vaak met een gebetende. Of met boefjes als Hamza en Ricardo, twee jongens die hem als een opa behandelen, vragen stellen, beetje uitdagen. \u2018Met boefjes praat je niet\u2019, maar hij wel. Hij duwt ze niet van zich af. Hij wil ook het nodige van hen weten. \u2018Vraag niet wat ik bij ze zoek. Mezelf vooral. Ik wil geen vreemde in mijn eigen tijd zijn.\u2019 Hij zegt dat hij misschien wel rapper zou zijn geworden als hij in deze tijd jong was geweest.<\/p>\n

Er is geen schrijver die meer in de taal zit dan Van Dis, hij zwemt in de taal zoals Dagobert Duck in zijn geld.<\/p><\/blockquote>\n

Adriaan als schrijver zoekt hier (maar ook al in de rest van zijn werk), de zelfkant op, daar waar het niet aangeharkt is. Grootvader zorgt er voor dat de jonge Adriaan in zijn logeertijd priv\u00e9les krijgt van iemand die in de oorlog in het verzet heeft gezeten, maar na de oorlog het dievenpad op is gegaan. Deze Rini van Look belandt regelmatig in de gevangenis. Voor de jonge Adriaan is het een spannende figuur die hij uitvraagt over alle details van de oorlog. De zelfkant komt terug in de verhalen over de oorlog rond het huis van grootvader. Daarin gaat het vaak over een vuilnisbelt waar ondergedoken werd. De oudere Adriaan moet en zal daar restanten van vinden en poert daarvoor tientallen jaren later nog in smurrie en prut om ze te vinden. Van Dis zoekt nooit het hoogste zonder het laagste. Grootvader, een stugge herenboer, wil geen wc of stromend water op de slaapverdieping van zijn grote huis. Daarom moet Ommie elke dag met drie pispotten naar beneden om ze op de composthoop te legen.<\/p>\n

De oorlog is in Naar zachtheid en een warm omhelzen<\/em> in alles aanwezig. De mannen waarmee de grootvader schaakt zaten in het verzet. Aan de overkant woonde een NSB-gezin waarvan de man nu werkeloos is (\u2018jullie schuld\u2019). In de kelder van grootvaders huis zaten wel tien onderduikers. Adriaan vindt al gauw een album met krantenknipsels over de oorlog. Dat haalt hij, tegen Ommies zin, steeds weer tevoorschijn. Adriaan vindt een verrekijker in huis die hij daarna permanent om zijn hals heeft. Daarin staat de naam Maresch. Hij denkt dat het een merknaam is, maar op een dag vertelt Ommie hem dat die kijker van Jan Maresch was, een geliefde onderduiker uit Praag die is verraden. Het is iemand waar Ommie met weemoed aan terugdenkt en Adriaan met terugwerkende kracht (hij wil de dood van Jan \u2018wreken\u2019).<\/p>\n

het vuil van de werkelijkheid<\/h5>\n

Van Ommie mag Adriaan niet te vaak in het album met krantenknipsels over de oorlog kijken. Maar Adriaan heeft moeite met elk \u2019nee\u2019. Dat moet bij hem altijd \u2018ja\u2019 worden. Dat is onderdeel van zijn fascinatie voor het verbodene, dat hij wel eng vindt, maar waar hij toch aan wil toegeven. Hij zegt wel van zichzelf dat hij een schijtluis is, maar hij durft bijna alles.<\/p>\n

Adriaan is ook weer voorzien van de nodige ambivalente aanvechtingen: hij mist zijn vader, maar haat hem. \u2018Soms riep hij hem vlak voor het slapen: Pappie pappie, sla mij. Daar schrok hij van, want hij kon niet tegen pijn. Toch verlangde hij naar diens gloeiende hand.\u2019 Uit warrige onlustgevoelens neemt Adriaan op een dag het scheermes van zijn grootvader en brengt in zijn gezicht kleine bloedende sneetjes aan: \u2018Het deed pijn, maar de opwinding was groter.\u2019 Hij zegt bang te zijn voor zijn verlangen naar pijn. Adriaan wil niet meer \u2018wiebelen\u2019, dat is iets voor kleine kinderen. Daar moet hij vanaf door groter te worden, dapperder. \u2018Groeien zou hij, hoger, hoger.\u2019 Adriaan barst bijna uit elkaar van expansiedrift: als blijkt dat hij in een maand twee centimeter is gegroeid begint er van alles in hem te roeren: \u2018Vechtbereid. Hij zou de dood van Jan Maresch wreken. (\u2026) Hij was klaar voor de Russen achter het gordijn, voor de Jap die zich onder zijn vaders bed had verstopt. Klaar voor het verzet. Dapper.\u2019<\/p>\n

Van Dis maakt er geen geheim van dat de zachtheid en het warme omhelzen van Ommie een weldaad voor de ziel van de jonge Adriaan was (\u2018Hij smolt op haar schoot\u2019). Al sinds Nathan Sid<\/em> en Zilver<\/em>, en helemaal na Indische duinen<\/em>, Familieziek<\/em> (over zijn vader) en Ik kom terug<\/em> (over zijn moeder) weten we dat daaraan voor Adriaan een schrijnend gebrek was. Zijn vader had genoeg aan zijn eigen gecompliceerde gevoelens en emoties, zijn moeder hield een bijna angstig agressieve afstand. Wanneer Adriaan wel eens een hand op haar schouder legde werd die ongeduldig afgeschud. Terwijl Van Dis tot in zijn taalgebruik een en al sensitiviteit en tactiliteit is. Er is geen schrijver die meer in de taal zit dan Van Dis, hij zwemt in de taal zoals Dagobert Duck in zijn geld. In zijn hang naar esthetiek en zijn fascinatie voor het vuil van de werkelijkheid is Van Dis de Couperus van onze tijd.<\/p>\n\n

Zo simpel en zo moeilijk<\/h5>\n

De verrekijker wordt in het boek geleidelijk aan iets dat voor de schaamteloosheid en openhartigheid gaat staan waarmee Van Dis het op een uitvergrote manier heeft over zichzelf en alle problemen in zijn familie. De jonge Adriaan heeft het er steeds maar over dat hij een schijtluis, niet durft en dapper wil zijn, maar die remmingen heeft de oudere Adriaan van Dis al vele jaren grandioos weggedurfd, te beginnen bij Nathan Sid<\/em> en nu weer in Naar zachtheid<\/em>. Hij heeft daarvoor zijn speciale toon van ironisch mededogen gevonden: daarmee kan hij vertellen over een vader die totaal geobsedeerd wordt door \u2018rechtsherstel en maar blijft vastlopen in ondoordringbare instanties (in Familieziek<\/em>). Of over zijn moeder die Adriaans \u2018drift\u2019 probeert te beteugelen door zich te verdiepen in het boek Praktische hypnose<\/em>. Het verdrijven van kwade gedachten, overal en altijd aan te wenden. De praktijk hiervan leidt tot hilarische sc\u00e8nes in Ik kom terug<\/em> omdat Adriaan zich toch laat overreden er aan mee te doen.<\/p>\n

Ommie is een gouden personage. Een mengsel van dienstbaarheid, warmte en ponteneur, een gevoel van eer dat zich niet laat wegvagen.<\/p><\/blockquote>\n

Wanneer Adriaan Ommie in latere jaren bezoekt herinnert hij er aan dat ze tegen hem gezegd had dat het niet erg was dat hij niet precies wist wie hij was. \u2018Zo simpel was. En zo moeilijk.\u2019 \u2018Ach, Sproet\u2019, zei ze, \u2018blijf maar lekker onzeker, dan is er tenminste hoop.\u2019<\/p>\n

Ommie is een gouden personage (\u2018een grootmoeder uit een sprookjesboek\u2019, zeggen ook zijn vrienden). Een mengsel van dienstbaarheid, warmte en ponteneur, een gevoel van eer dat zich niet laat wegvagen. Ooit had een onderwijzer haar een \u2018byzonder meiske\u2019 genoemd \u2018dat in kracht de jongens in haar klas overtreft, ook in verstand.\u2019 Dat is aan Naar zachtheid en een warm omhelzen<\/em> af te lezen.<\/p>\n

\n

Naar zachtheid en een warm omhelzen<\/em> door Adriaan van Dis is uitgegeven door Atlas|Contact.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Adriaan van Dis laat zijn roman Naar zachtheid en een warm omhelzen zich niet alleen afspelen rond Ommie, de jarenlange gedienstige van zijn grootvader Huibert bij wie de negenjarige Adriaan logeert omdat het thuis psychisch slecht gaat met zijn vader. Die kan zo\u2019n druktemaker als Adriaan er niet bij hebben. Er moest iets tegenover de […]<\/p>\n","protected":false},"author":2850,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-576969","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur","article_type-carel-peeters-literaire-kroniek"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/576969","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=576969"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/576969\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":576987,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/576969\/revisions\/576987"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/2850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=576969"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=576969"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}