{"id":576575,"date":"2023-10-02T04:00:28","date_gmt":"2023-10-02T02:00:28","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=576575"},"modified":"2023-10-02T13:56:17","modified_gmt":"2023-10-02T11:56:17","slug":"toekomst-van-de-rijn","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/toekomst-van-de-rijn\/","title":{"rendered":"Onze levensader staat onder druk: de toekomst van de Rijn is onzeker"},"content":{"rendered":"<div class=\"info-box\">\n<p><iframe src=\"https:\/\/w.soundcloud.com\/player\/?url=https%3A\/\/api.soundcloud.com\/tracks\/1629906495%3Fsecret_token%3Ds-ukmUPa0l2Df&amp;color=%23ff5500&amp;auto_play=false&amp;hide_related=false&amp;show_comments=true&amp;show_user=true&amp;show_reposts=false&amp;show_teaser=true\" width=\"100%\" height=\"120\" frameborder=\"no\" scrolling=\"no\"><span data-mce-type=\"bookmark\" style=\"display: inline-block; width: 0px; overflow: hidden; line-height: 0;\" class=\"mce_SELRES_start\">\ufeff<\/span><span data-mce-type=\"bookmark\" style=\"display: inline-block; width: 0px; overflow: hidden; line-height: 0;\" class=\"mce_SELRES_start\">\ufeff<\/span><\/iframe><br \/>\n<em>Dit verhaal is ook te beluisteren.<\/em><\/p>\n<\/div>\n<p>Zuid-Europese rivieren als de Loire en de Po overkomt het inmiddels vaak: na lange perioden van droogte en hoge temperaturen, <a href=\"https:\/\/www.rtlnieuws.nl\/nieuws\/artikel\/5326352\/rivieren-droog-waterstand-zorgelijk\">drogen ze voor een deel op<\/a>. Zandbanken verschijnen en de rivieren worden onbevaarbaar. Dat heeft grote gevolgen voor de scheepvaart, drinkwaterwinning, landbouw, industrie, vispopulatie en ander waterleven. Voor de Rijn, die vanuit de Zwitserse Alpen via Frankrijk en Duitsland bij Rotterdam de Noordzee in stroomt, zou zo\u2019n scenario desastreus zijn.<\/p>\n<p>\u2018De Rijn is nog veel gevoeliger voor laagwater dan bijvoorbeeld de Loire,\u2019 zegt Marc Daniel Heintz, hoofd van het secretariaat van de Internationale Commissie ter bescherming van de Rijn (ICBR) in Koblenz. \u2018De Rijn kent intensieve scheepvaart en industrie, een groot deel van de Nederlandse en met name de Duitse economie is afhankelijk van de rivier.\u2019<\/p>\n<p>Zo gaat het merendeel van het transport van brand- en grondstoffen naar Duitsland via de Rijn, wat sinds de oorlog in Oekra\u00efne en de daaropvolgende energiecrisis alleen maar crucialer is geworden. Dat is ook de reden waarom Heintz werd platgebeld door journalisten van over de hele wereld tijdens de droge zomer van 2022. \u2018De Loire kwam droog te liggen, maar iedereen vroeg naar de Rijn, terwijl die gewoon nog stroomde,\u2019 zegt Heintz.<\/p>\n<h5>Ineens een grote bak water<\/h5>\n<p>K\u00e1n de Rijn \u00fcberhaupt droogvallen? Volgens Joost Buitink en Marjolein Mens van kennisinstituut Deltares hoeven we daar voorlopig niet voor te vrezen. \u2018In onze modelberekeningen komt droogval niet voor. Er blijft altijd wel water door de Rijn stromen,\u2019 zegt Buitink. Voor kleine zijtakken van de Rijn bestaat de mogelijkheid op droogval wel, stelt de expert op het gebied van stroomgebiedshydrologie.<\/p>\n<p>Toch wordt de Rijn kwetsbaarder en krijgen we in de toekomst vaker te maken met laagwater. \u2018Door klimaatverandering verandert het gedrag van het stroomgebied. Zo verandert de Rijn langzaam van een sneeuwgedreven rivier in een regengedreven rivier,\u2019 zegt Buitink. Door zachtere winters zal de jaarlijkse sneeuwvoorraad in de Alpen voor een groot deel verdwijnen. Veel skigebieden zullen het einde van deze eeuw dan ook <a href=\"https:\/\/www.rtlnieuws.nl\/nieuws\/nederland\/artikel\/5354985\/wintersport-sneeuw-sneeuwzekerheid-klimaat\">niet halen<\/a>. \u2018De sneeuw is nu een belangrijke zoetwatervoorraad. Van het Rijnwater dat Nederland \u2019s zomers binnenstroomt, is ongeveer twintig procent afkomstig van smeltwater uit de Alpen,\u2019 zegt Marjolein Mens, specialist op het gebied van droogte en zoetwatervoorziening. \u2018Die twintig procent hebben we hard nodig.\u2019<\/p>\n<blockquote><p>De watervraag stijgt. \u2018De bevolking neemt toe, en we hebben bijvoorbeeld ook steeds meer zoet water nodig om bodemdaling tegen te gaan.\u2019<\/p><\/blockquote>\n<p>In Nederland wordt tijdens droge zomers \u00e1l het zoete Rijnwater gebruikt, van drinkwaterwinning tot industrievoorziening en het op peil houden van sloten en plassen. Maar de watervraag stijgt. \u2018De bevolking neemt toe, en we hebben bijvoorbeeld ook steeds meer zoet water nodig om bodemdaling tegen te gaan,\u2019 zegt Mens. Het grotendeels wegvallen van smeltwater kan dus aanzienlijke gevolgen hebben. Maar, zoals Buitink zei, de Rijn verandert intussen in een regenrivier. En door de opwarming van de aarde krijgen we <a href=\"https:\/\/www.knmi.nl\/over-het-knmi\/nieuws\/hoeveel-meer-regen-gaat-de-toekomst-brengen#:~:text=Door%20de%20opwarming%20gaat%20het,en%20minder%20in%20Zuid%2DEuropa.\">vaker te maken met (extreme) neerslag<\/a>. Deze zomer pakte dat voor de rivieren goed uit. Vanwege de warme winter stroomde er nauwelijks smeltwater uit de Alpen deze kant op, maar door de fikse buien in juli is extreem laagwater voorkomen. Extra zoetwaterpompen zijn zelfs <a href=\"https:\/\/www.bnr.nl\/nieuws\/binnenland\/10519952\/pompen-uitgezet-in-west-nederland-wegens-regen-en-stijging-waterpeil\">uitgezet<\/a>.<\/p>\n<p>Toch is er geen reden om achterover te leunen: de Rijn zal zich namelijk in de toekomst een stuk onvoorspelbaarder gaan gedragen.<\/p>\n<p>\u2018Het meest onzekere element in de afvoervoorspelling is regen,\u2019 zegt Mens. \u2018De sneeuwvoorraad in het voorjaar kunnen we al redelijk goed inschatten, en we kunnen berekenen hoeveel die kan bijdragen aan de afvoer tijdens de zomermaanden. Regen kun je vaak pas een paar dagen van tevoren voorspellen, en zelfs dan is het geregeld nog onduidelijk waar het precies gaat vallen.\u2019<\/p>\n<p>Dan speelt ook nog mee dat \u00e1ls het in de zomermaanden regent, het intenser kan zijn. \u2018Als er ineens een grote bak water valt in het stroomgebied, is die vaak lastig vast te houden,\u2019 vult Deltares-collega Buitink aan.<\/p>\n<p>Een rampzalig voorbeeld was de zomer van 2021 in onder andere Limburg en delen van Belgi\u00eb en Duitsland. \u2018Situaties als deze gaan we door klimaatverandering vaker zien,\u2019 zegt Mens. Afgelopen zomer zagen we het al gebeuren in <a href=\"https:\/\/nos.nl\/artikel\/2485415-noodweer-in-slovenie-twee-nederlanders-omgekomen\">Sloveni\u00eb<\/a> en <a href=\"https:\/\/www.ad.nl\/buitenland\/grote-ravage-door-storm-hans-dam-bij-noorse-elektriciteitscentrale-breekt-door-na-overstromingen~a08663ec\/\">Noorwegen<\/a>, waar zijrivieren ver buiten hun oevers traden en dammen doorbraken.<\/p>\n<h5>Wake-upcall<\/h5>\n<p>Ook wat betreft droogte is er een verschuiving zichtbaar. De landen rondom de Rijn hebben sinds het begin van deze eeuw al drie perioden van extreme droogte meegemaakt: in de zomers van 2003, 2018 en 2022 werden keer op keer nieuwe <a href=\"https:\/\/nos.nl\/artikel\/2441098-waterstand-rijn-daalt-naar-laagste-niveau-ooit-gemeten-6-48-meter-boven-nap\">laagwaterrecords<\/a> geregistreerd.<\/p>\n<p>2018 spande de kroon, toen waren delen van de drukste rivier van Europa maandenlang <a href=\"https:\/\/nos.nl\/artikel\/2440311-hoe-het-lage-peil-in-de-rijn-de-duitse-economie-in-het-nauw-brengt\">onbevaarbaar<\/a>, omdat het waterpeil tussen Mainz en Koblenz <a href=\"https:\/\/www.politico.eu\/article\/germany-rhine-river-climate-change-heath-shallow-rhine-undermines-europes-waterways-push\/\">onder de 40 centimeter<\/a> zakte. In Duitsland alleen al leverde dat <a href=\"https:\/\/www.ccr-zkr.org\/files\/documents\/om\/om19_II_en.pdf\">5 miljard euro<\/a> schade op.<\/p>\n<p>Ook in de Rotterdamse haven zorgde de zomer van 2018 voor problemen. \u2018Het was echt een wake-upcall,\u2019 zegt Johan Gille, scheepvaartadviseur van de haven van Rotterdam. \u2018Sinds 1976 was er niet zo\u2019n lange tijd laagwater geweest.\u2019 De binnenvaart van en naar het Ruhrgebied leed onder de lage waterstand. \u2018Door laagwater kunnen schepen minder zwaar beladen worden. Ladingen bleven staan omdat er geen vervoer mogelijk was of er waren soms twee keer zoveel schepen nodig om dezelfde lading te vervoeren.\u2019<\/p>\n<p>In 2018 stond de Rijn z\u00f3 laag dat er te weinig tegendruk was van zoet rivierwater tegen de indringing van het zoute zeewater. Er stroomde zout water het Brielse Meer in, een belangrijk zoetwaterreservoir voor industrie\u00ebn in de haven. \u2018We konden niet anders dan het toelaten. Om de industrie draaiende te houden, is door waterbedrijf Evides voor \u00e9\u00e9n miljoen euro drinkwater bijgemengd,\u2019 zegt Marc Eisma, adviseur waterveiligheid van het havenbedrijf. In 2022 kwam het niet zo ver, maar volgens Eisma kan het bij een volgende uitzonderlijk droge zomer, zo weer misgaan.<\/p>\n<blockquote><p>Als we vaker te maken krijgen met een lagere afvoer vanuit de Rijn \u00e9n een versnelde zeespiegelstijging, zal het zoute water verder landinwaarts trekken.<\/p><\/blockquote>\n<p>Zoutwaterindringing is niet alleen een risico voor de industrie. Overal in Nederland gebruiken we rivierwater om drinkwater uit te winnen. Zelfs het IJsselmeer, ons grootste zoetwaterreservoir, wordt bijna volledig gevoed met Rijnwater. Maar als we in de toekomst vaker te maken krijgen met een lagere afvoer vanuit de Rijn \u00e9n een versnelde zeespiegelstijging, zal het zoute water verder landinwaarts trekken. \u2018Bijvoorbeeld de rivier de Lek op,\u2019 zegt Marjolein Mens. \u2018Daar zitten innamepunten voor drinkwater. Die zouden bij 1 \u00e0 2 meter zeespiegelstijging permanent verzilten als het huidige beleid onveranderd blijft.\u2019<\/p>\n<p>Daarom wordt er onderzoek gedaan naar hoe we de zoutwaterindringing tegen kunnen gaan. \u2018Eigenlijk zou in de winter meer zoet water moeten worden vastgehouden, zodat de basisafvoer in de zomer blijft bestaan en tegendruk kan geven,\u2019 zegt Joost Buitink. Toch denken beide deskundigen van Deltares dat water vasthouden in Nederland slechts een beperkte bijdrage kan leveren. \u2018Het waterpeil tijdelijk wat verhogen, is niet voldoende voor onze watervraag, want je hebt dan enorm veel ruimte nodig. Ook verdampt een deel van het water. Eigenlijk vergt het een totaal andere landinrichting,\u2019 zegt Mens. \u2018Meer potentie zit in een aanpak op stroomgebiedsniveau, waar mogelijk nog ruimte is in de bodem, maar daar heb je internationale samenwerking met onder andere Duitsland voor nodig,\u2019 stelt Buitink.<\/p>\n<h5>Symbolische correctie<\/h5>\n<p>Martin Hendriksma, journalist en auteur, schreef in 2017 <em>De Rijn: biografie van een rivier<\/em>. \u2018Ik zou het nu anders opschrijven. Droogte is niet nieuw, in de negentiende eeuw stond de Rijn al eens zo laag dat een Romeins beeld nabij Xanten uit het rivierslib verscheen, maar het wordt wel een steeds belangrijker thema.\u2019<\/p>\n<p>Hendriksma ziet potentie in de aanleg van reservoirs in Zuid-Duitsland en Frankrijk door het \u2018vrijgeven\u2019 van de Rijn, ge\u00efnspireerd op het Nederlandse <a href=\"https:\/\/www.rijkswaterstaat.nl\/water\/waterbeheer\/bescherming-tegen-het-water\/maatregelen-om-overstromingen-te-voorkomen\/ruimte-voor-de-rivieren\">Ruimte voor de rivier<\/a>-project. \u2018Daar zijn ze bezig om bekkens te cre\u00ebren waar de Rijn bij hoogwater in kan uitstromen en waar je tegelijkertijd reservecapaciteit kunt opbouwen voor perioden van droogte in de zomer.\u2019<\/p>\n<p>Volgens de Rijnbiograaf is het een belangrijke en symbolische correctie om de Rijn tussen Bazel en Mannheim weer de vrije loop te geven. In de negentiende eeuw werd de rivier hier juist gekanaliseerd: \u2018recht\u2019 gemaakt. Dit was het werk van de Duitse ingenieur Johann Gottfried Tulla om de bevaarbaarheid te verbeteren en ziektes te verdrijven \u2013 door het vele stilstaande water kon de malariamugpopulatie er flink uitbreiden. \u2018Hiermee werd het natuurlijke reservoir weggehaald, maar liep Nederland juist meer gevaar. Door het smalle kanaal kwam het Rijnwater veel sneller en massaler onze kant op.\u2019 Dat wordt nu dus weer teruggedraaid. Of het genoeg gaat zijn? \u2018Het is een druppel op een gloeiende plaat, maar wel een druppel,\u2019 zegt Hendriksma.<\/p>\n<h5>Bijna-natuurlijk<\/h5>\n<p>Ook de eerdergenoemde Internationale Commissie ter bescherming van de Rijn( ICBR) in Koblenz zet zich in om de Rijn voor een deel in zijn originele staat te herstellen. In 1950 werd de commissie opgericht door alle Rijnoeverstaten om samen de waterkwaliteit in de toen behoorlijk vieze rivier te waarborgen. \u2018Er werd destijds redelijk ongecontroleerd afvalwater geloosd en de schadelijke mijnbouw was nog actief. Dat is nu totaal anders, er zijn regels waar industrie, scheepvaart en gemeentes zich aan te houden hebben,\u2019 zegt Heintz. Ook beheert de ICBR een internationaal alarmsysteem zodat bij calamiteiten innamepunten voor drinkwater gesloten kunnen worden. Wanneer er bijvoorbeeld extreem laagwater is, maar er nog steeds evenveel vies afvalwater wordt geloosd, kan dat de veiligheid van het drinkwater in gevaar brengen. \u2018Nederlandse drinkwaterbedrijven worden meteen ingeschakeld als bepaalde drempelwaarden worden overschreden,\u2019 legt Heintz uit.<\/p>\n<blockquote><p>\u2018Net boven Straatsburg heb je een meetpunt, daar passeerden in een recent \u201crecordjaar\u201d 166 zalmen. Vroeger waren het er miljoenen, dus het blijft een schamel aantal.\u2019<\/p><\/blockquote>\n<p>Sinds de Sandozramp in 1986 staat ook biodiversiteit hoog op de agenda van de ICBR. Door een brand in een chemieconcern nabij Bazel stroomden toen allerlei giftige stoffen de Rijn in, die vervolgens felrood kleurde en vol lag met dode vissen. De palingpopulatie van de Rijn stierf hierdoor bijna uit. \u2018Sinds deze milieuramp wordt in het hele stroomgebied de urgentie gevoeld om de biodiversiteit van de rivier te beschermen, want ook legale afvallozingen kunnen slecht zijn voor de vispopulatie,\u2019 aldus Heintz. Er zijn pogingen gedaan om vissoorten terug te krijgen in de Rijn, met succes. Door ze eerst in de rustige zijriviertjes los te laten, kunnen ze makkelijker wennen aan het water. Vroeg of laat migreren ze dan ook weer via de Rijn naar de oceaan. \u2018Alle vissoorten die er ooit waren, behalve de steur, zwemmen weer in de Rijn,\u2019 zegt Heintz met trots.<\/p>\n<p>Maar volgens Martin Hendriksma zijn we er nog niet. \u2018Net boven Straatsburg heb je een meetpunt, daar passeerden in een recent \u201crecordjaar\u201d 166 zalmen. Vroeger waren het er miljoenen, dus het blijft een schamel aantal.\u2019<\/p>\n<p>De ICBR blijft de vispopulatie goed monitoren. Ook pleit ze voor natuurlijke oplossingen, zoals zogeheten ooibossen (ooi betekent \u2018nat terrein nabij een rivier\u2019) die voor schaduw (en dus temperatuurafname) zorgen, wat goed is voor de vispopulatie. \u2018Bijna-natuurlijke rivieren zijn bestendiger tegen klimaatverandering,\u2019 zegt Heintz.<\/p>\n\n<h5>Meer Rijnbewustzijn<\/h5>\n<p>Wat kunnen we nog meer doen om ons voor te bereiden op een Rijn die steeds onvoorspelbaarder wordt? Volgens scheepvaartadviseur Johan Gille staat het vraagstuk bij de Rotterdamse haven hoog op de agenda. \u2018In 2018 werden we wakker, nu moeten we wakker blijven. We monitoren de waterstanden actief en werken samen met andere beheerders aan betere voorspelmodellen. Verladers en vervoerders denken na over het organiseren van alternatieve treinverbindingen van Rotterdam naar het Ruhrgebied.\u2019 Gille ziet dat de binnenvaartsector ook begint te bewegen: daar zijn ze bezig met de ontwikkeling van laagwaterbestendige schepen. Of die altijd soelaas zullen bieden, is maar de vraag. Marc Daniel Heintz steunt deze ontwikkeling: \u2018Laat de schepen zich aanpassen aan de rivier in plaats van andersom.\u2019 En over het zoet water zegt Eisma: \u2018De gezamenlijke waterbeheerders hebben sinds 2018 ons meetsysteem verbeterd zodat je zoutindringing eerder ziet aankomen. Ook is voor de veiligheid een extra inlaatpunt aangebracht in het Brielse Meer. En we blijven <a href=\"https:\/\/www.portofrotterdam.com\/nl\/nieuws-en-persberichten\/delfland-havenbedrijf-en-hollandse-delta-samen-voor-zoet-water\">verder onderzoek<\/a> doen.\u2019<\/p>\n<blockquote><p>\u2018De watervraag moet, hoe lastig dat ook is, omlaag. Dat betekent dat bepaalde sectoren in de toekomst zuiniger met water moeten omgaan.\u2019<\/p><\/blockquote>\n<p>Volgens Marjolein Mens wordt het noodzakelijk om na te denken over onze afhankelijkheid van rivierwater. \u2018De watervraag moet, hoe lastig dat ook is, omlaag. Dat betekent dat bepaalde sectoren in de toekomst zuiniger met water moeten omgaan.\u2019 Volgens de zoetwaterexpert is het daarnaast nodig om een beter beeld te krijgen van de huidige wateronttrekkingen in het hele stroomgebied. Zo wordt er in Duitsland naast drinkwaterwinning bijvoorbeeld ook koel Rijnwater onttrokken voor de industrie en de irrigatie van landbouw. \u2018Er zijn wel pogingen gedaan om dit goed in kaart te brengen, maar dat gaat niet erg snel. Dat heeft ook te maken met het feit dat er heel veel data nodig zijn, en die zijn niet altijd zo makkelijk los te krijgen omdat het niet geregistreerd wordt of niet mag worden gedeeld,\u2019 zegt Mens.<\/p>\n<p>Martin Hendriksma pleit daarnaast voor meer Rijnbewustzijn bij Nederlanders. \u2018Je leest er weinig over. De Rijn heeft een wat tuttig imago in Nederland, je denkt meteen aan riviercruises voor senioren. Dat is anders in Duitsland, daar noemen ze de rivier <em>Vater Rhein.<\/em>\u2019 De OESO constateerde in 2014 dat het waterbewustzijn in Nederland <a href=\"https:\/\/www.h2owaternetwerk.nl\/h2o-actueel\/kraanwaterbewustzijn-nederlanders-nog-altijd-onvoldoende-ontwikkeld\">opvallend laag<\/a> is. \u2018Dit is wel aan het veranderen, maar bij ons komt het water uit de kraan en we leven achter de dijken, dus het idee dat je ooit te veel of te weinig water zou kunnen hebben is hier verdrongen,\u2019 zegt de journalist. In 2020 maakte hij samen met acteur Huub Stapel <a href=\"https:\/\/www.npostart.nl\/langs-de-rijn\/POW_04529663\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">de NPO-serie <em>Langs de Rijn<\/em><\/a>, ge\u00efnspireerd op zijn boek. \u2018Dat was voor velen een openbaring. Nederlanders zagen voor het eerst hoe mooi de rivier is, maar ook welke gevaren hij met zich mee kan brengen in de toekomst.\u2019<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\ufeff\ufeff Dit verhaal is ook te beluisteren. Zuid-Europese rivieren als de Loire en de Po overkomt het inmiddels vaak: na lange perioden van droogte en hoge temperaturen, drogen ze voor een deel op. Zandbanken verschijnen en de rivieren worden onbevaarbaar. Dat heeft grote gevolgen voor de scheepvaart, drinkwaterwinning, landbouw, industrie, vispopulatie en ander waterleven. Voor [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":139,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-576575","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-natuur","article_type-reportage"],"acf":[],"author_name":"Ruben Wissing","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/576575","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=576575"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/576575\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":578291,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/576575\/revisions\/578291"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Ruben Wissing","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/139"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=576575"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=576575"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}