Dit is het vijfde deel van een serie waarin Katja Keuchenius onderzoekt hoe we de cirkel kunnen sluiten. Lees deel 1 Haal plastic uit de wegwerpsfeer,<\/em><\/a> deel 2 Het hergebruik van elektronica is een harde noot om te kraken<\/a><\/span><\/em>\u00a0en <\/span>deel 3 <\/span>De waarde van voedselresten<\/a>\u00a0<\/span><\/em>hier.<\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n Om die uitstoot te beperken, besloot Schotanus een paar jaar geleden om zijn producten voortaan te maken met gerecycled beton, aangevuld met olifantsgras. \u2018Ik dacht eerst ook niet dat het zou werken,\u2019 zegt Schotanus, die regelmatig zijn stem moet verheffen, want er scheren voortdurend vliegtuigen over zijn hoofd. Zijn betonnen tegels en stoepranden liggen vooral hier in de directe omgeving van Schiphol. Daar groeit ook het olifantsgras dat \u00edn het beton zit. Het snelgroeiende gewas is handig om ganzen uit de buurt van vliegtuigmotoren te houden.<\/p>\n Het idee van olifantsgras in beton kwam dan ook van een boer naast Schiphol die het al op zijn akkers verbouwde. Hij werd daarvoor betaald door Schiphol. Olifantsgras groeit ruim drie meter per jaar. Dat maakt een vliegroute langs Schiphol minder aantrekkelijk voor ganzen, die zich veiliger voelen in open velden. De geoogste stengels verkochten de boeren als konijnenvoer of als bedekking voor stalvloeren. Maar het gewas zou veel nuttiger zijn in beton, dacht boer Gert-Jan Petrie. Een nog wat argwanende Schotanus ging op aanraden van zijn vriendin eens met hem praten en begon te begrijpen waar\u00f3m. Olifantsgras bevat relatief weinig vocht en juist veel CO2. Met een groeisnelheid van drie meter per jaar haalt het dus snel CO2 uit de lucht, dat eenmaal in het beton voor langere tijd ligt opgeslagen. Na veel proberen en testen zijn in allerlei Nederlandse en Belgische gemeenten inmiddels tegels en bankjes van miscanthusbeton te vinden.<\/p>\n Om een keten zoals die van beton circulair te maken, is van alles nodig. Van die circulaire R-ladder is recycling verrassend genoeg een van de laagste treden.<\/p><\/blockquote>\n Behalve dat het CO2 uit de lucht haalt, draagt deze uitvinding ook bij aan een circulaire betonketen. De Nederlandse overheid wil in 2050 een circulaire economie hebben. Dat betekent dat er geen materiaal meer wordt weggegooid en dat er geen nieuwe grondstoffen meer nodig zijn. Dus ook niet voor het maken van nieuw beton.<\/p>\n Om een keten zoals die van beton circulair te maken, is van alles nodig. Er bestaat een overzichtelijk rijtje van de benodigde stappen: de circulaire R-ladder, met verschillende Engelstalige woorden die beginnen met een R. Het is een model waar Nederlandse overheden en bedrijven vaak naar verwijzen. De R van recycling is verrassend genoeg een van de laagste treden van de ladder. Belangrijker zijn de R\u2019en van Repair en Reuse, waarbij je een compleet product of een onderdeel ervan opnieuw gebruikt. Daarboven staan nog de R\u2019en van Reduce en zelfs Refuse. Minder of zelfs helemaal g\u00e9\u00e9n beton meer gebruiken is natuurlijk het meest effectief.<\/p>\n Op de parkeerplaats met de betontegels van Schotanus liggen dan ook alleen tegels op de delen waar die echt nodig zijn omdat er auto\u2019s overheen rijden. Op de parkeerplaatsen zelf ligt grind. \u2018Reduce,\u2019 zegt Schotanus. Om grind te maken, zijn immers minder grondstoffen en energie nodig. Schotanus bespaart bovendien op grondstoffen en energie door zijn producten te maken met zo veel mogelijk gerecycled beton en miscanthus. Het gewas groeit tijdens de levensloop van een betonnen tegel gewoon weer aan en wordt daarom ook wel \u2018biobased\u2019 genoemd. Het groeit zelfs weer aan zonder pesticide of kunstmest.<\/p>\n Een betonketen circulair maken betekent niet alleen afgedankt beton een nieuwe bestemming geven. De keten van grondstoffen maak je vooral circulair door er een stuk m\u00ednder van te gebruiken. De nationale doelstelling van een circulaire economie in 2050 is dus eigenlijk slecht nieuws voor de betonindustrie. Maar daarover maakt Jacqueline Cramer zich niet zo\u2019n zorgen. Ze is voorzitter van het Betonakkoord en probeert de hele sector mee te krijgen in de richting van, jawel, een circulaire economie.<\/p>\n Het betonakkoord voor duurzame groei werd in 2018 ondertekend door ministers, bouwbedrijven en toeleveranciers. Het akkoord mikt niet alleen op een circulaire economie, maar ook op sociale verbeteringen en op het vermijden van CO2-uitstoot. Daarin is al het een en ander bereikt. \u2018Nederlands beton heeft de helft minder CO2-uitstoot dan beton wereldwijd,\u2019 zegt Cramer. In plaats van vers cement zitten er in Nederlands beton namelijk ook reststoffen uit andere industrie\u00ebn. Dat zijn bijvoorbeeld hoogovenslakken, een reststof uit de hoogovens van Tata Steel, maar ook vliegas, die overblijft in verbrandingsovens en kolencentrales. De hoogovenslakken en de vliegas vervangen als bindmiddel een deel van het cement in beton en reduceren zo CO2-uitstoot \u00e9n benodigde nieuwe grondstoffen, zoals kalksteen. Maar dat is geen oplossing voor de lange termijn, vindt Cramer. \u2018De aanvoer van vliegas en hoogovenslakken gaat natuurlijk veranderen als ook Tata gaat omschakelen en kolencentrales worden gesloten. Dus we zullen alternatieven voor deze grondstoffen moeten hebben.\u2019<\/p>\n De R\u2019en van Refuse en Reduce zijn ook Cramer niet vreemd als het gaat om een circulaire betonketen. In 2014 introduceerde ze zelf een tienletterige R-ladder in Nederland. Na Cramers tijd als minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer in het kabinet-Balkenende IV gaf ze veel lezingen over de circulaire economie. \u2018Als ik dan aan mensen in de zaal vroeg wat ze dachten dat dat betekende, begonnen ze steeds over recycling. Maar dat is veel te simpel!\u2019<\/p>\n In gebouwen kan veel beton ook vervangen worden door hout. Wat dat betreft valt er in Nederland nog veel te winnen.<\/p><\/blockquote>\n Het rijtje Reduce, Reuse, Recycle werd toen ook al tientallen jaren genoemd, maar daarin zag Cramer te weinig ruimte voor de verschillende varianten van die bovenste R\u2019en. Cramer: \u2018Reuse betekent bijvoorbeeld ook een product repareren, een product opknappen of een heel product of een onderdeel daarvan opnieuw gebruiken. Met al die stappen maak je veel meer positieve milieu-impact.\u2019<\/p>\n Naast het verduurzamen van het beton zelf kijkt Cramer daarom ook met grote partijen uit de betonsector naar bestaande gebouwen. \u2018Moeten we die echt slopen of kunnen we ze ook opknappen? Of tenminste onderdelen ervan opnieuw gebruiken?\u2019 Een andere stap is Renew, of anders ontwerpen. Cramer: \u2018Kunnen we nieuwe gebouwen ontwerpen met zo min mogelijk materiaal? En modulair, zodat we ze weer kunnen deconstrueren?\u2019<\/p>\n In gebouwen kan veel beton ook vervangen worden door hout. Wat dat betreft valt er in Nederland nog veel te winnen, zegt Paul de Ruiter. De architect begon in 1992 aan zijn nog onvoltooide promotieonderzoek naar gebouwen die energie produceren. Twee jaar later begon hij zijn eigen architectenbureau om die gebouwen maar gewoon te gaan maken. \u2018In Amerika bouwen ze veel meer woningen van hout. Maar hier willen we onze huizen zwaar en solide,\u2019 zegt De Ruiter. \u2018Dat is niet nodig. Alle rijtjeswoningen in Nederland kun je makkelijk van hout maken.\u2019<\/p>\n Waar volgens De Ruiter nog wel beton voor nodig is, is de fundering van gebouwen. Dat moet bovendien hoogwaardig beton zijn. \u2018Als je daar gerecycled beton in gebruikt, moet je veel meer je best doen om er zeker van te zijn dat het sterk genoeg is.\u2019 Dat is niet nodig bij beton waar geen gebouwen op rusten. De Ruiter: \u2018Al die stoeptegels en stoepranden, maar ook betonnen vloeren in gebouwen. Als je erop let, zie je echt eindeloos veel beton liggen.\u2019<\/p>\n Hij hoopt dat daar snel andere materialen worden toegepast. Beton met miscanthus erin, bijvoorbeeld, of gerecycled beton. Zelf gebruikte De Ruiter gerecycled beton in het skelet van het QO-hotel in Amsterdam. \u2018Om aan de hoogste duurzaamheidslabels te voldoen, moesten alle materialen uit een straal van 800 kilometer rondom de bouwplaats vandaan komen. We namen de betongevels van de oude Amsterdamse Shell-toren die werd verbouwd,\u2019 zegt De Ruiter. \u2018Die hebben we vermalen en we hebben de ruimte tussen het benodigde beton ook opgevuld met ballen van gerecyclede PET-flessen. De Romeinen stopten al aardewerken kruiken in hun gebouwen om beton te besparen. Ze mengden er trouwens ook al grassen doorheen. Die Romeinen waren best goed met beton.\u2019<\/p>\n Zelf bouwt De Ruiter het liefst met hout. Dat is nu nog zo\u2019n 10 procent duurder dan bouwen met beton, maar dat komt volgens De Ruiter alleen omdat de industrie van houtbouw nog niet op gang is gekomen. Hij vertelt trots over tweehonderd houten sociale woningen die hij in Eindhoven bouwt voor woningbouwcorporatie Trudo. \u2018Heel interessant, want veel houten huizen worden nu in het duurdere segment gebouwd.\u2019 In een gebouw van de Erasmus Universiteit Rotterdam plaatste De Ruiter complete boomstammen voor de constructie. \u2018Het hout van zo\u2019n hele boomstam is veel sterker dan wanneer je er balken van zaagt,\u2019 zegt hij. \u2018Maar het is wel moeilijk om de draagkracht uit te rekenen. Je moet dus iemand vinden die dat aandurft en extra tijd vrijmaakt om in het bos bomen met de juiste afmetingen te kiezen en goed te scannen op rotte plekken.\u2019<\/p>\n Ook hout is biobased bouwmateriaal. Het groeit immers terug gedurende de levensloop van het product dat ermee gemaakt wordt. Het bespaart dus de productie van nieuw beton en zorgt ook weer voor CO2-opslag. De Ruiter: \u2018Europa bestaat voor zo\u2019n 40 procent uit bos. Als je dat verantwoord kapt en herplant, heb je een continue toevoer van hout en ben je dus ook steeds CO2 uit de lucht aan het halen.\u2019<\/p>\n Dat maakt hout niet altijd automatisch een beter bouwmateriaal dan beton, zegt Jacqueline Cramer. \u2018Je kunt CO2 uit afvalcentrales bijvoorbeeld opslaan in beton.\u2019 Cramer doelt op een nieuwe techniek waarbij CO2 in beton wordt ge\u00efnjecteerd. Dat gebeurde recentelijk in het nog ongeopende nieuwe terras van De Nederlandsche Bank in Amsterdam. \u2018Beton kan dus ook CO2-negatief worden,\u2019 zegt Cramer. Maar eigenlijk wil ze hout niet gaan vergelijken met beton. \u2018Ik ben helemaal niet t\u00e9gen hout,\u2019 lacht ze. Ze richt zich op het verduurzamen van beton en staal in de bouw omdat ze dat ziet als een van de grootste uitdagingen wereldwijd. Cramer: \u2018Beton en staal zijn momenteel z\u00f3 CO2-intensief. Als je ergens wilt beginnen, moet je d\u00e1\u00e1r beginnen.\u2019 Cramer ziet beton ook nooit helemaal verdwijnen. \u2018Bruggen, bijvoorbeeld, zullen voorlopig nog van beton worden gemaakt. Maar in de woningbouw is hout inderdaad in opkomst.\u2019 Dat zegt ze ook tegen de betonsector: \u2018Die ontwikkeling is gaande. Als jullie niet snel verbeteren, wordt het alleen maar meer.\u2019<\/p>\n \u2018Uit verschillende analyses blijkt dat oud beton qua milieu-impact veel beter kan worden teruggebracht tot de verschillende fracties zand, grind en cement.\u2019<\/p><\/blockquote>\n Dat Nederland een relatief betonnen landje is, komt volgens Cramer omdat dat bouwmateriaal nou eenmaal goedkoop en kwalitatief goed is. \u2018Er zijn niet veel gebouwen in Nederland die instorten.\u2019 Dat maakt het wel lastig voor de sector om te veranderen. \u2018Ik vraag wel eens waarom ze soms terughoudend zijn. Dan vertellen ze dat ze wel willen vernieuwen, maar dat alles moet voldoen aan de standaarden die ze tot nu toe hoog hebben weten te houden.\u2019<\/p>\n In de sector is op allerlei manieren vastgelegd hoe beton moet worden gemaakt. Hoeveel procent grind en zand erin moet zitten, bijvoorbeeld. \u2018Dat heeft de markt zelf afgesproken, daar zit de overheid nauwelijks tussen,\u2019 zegt Cramer.<\/p>\n Iets veranderen in die standaarden is lastig. Dat is onlangs wel gelukt met vliegas en hoogovenslakken, maar dat komt volgens Cramer vooral dankzij een goede samenwerking tussen de betonindustrie en Tata Steel. \u2018Beide hadden er voordeel bij.\u2019<\/p>\n De afgelopen jaren is Cramer met verschillende betonexperts druk geweest met de opzet van een alternatief beoordelingssysteem voor beton. Niet op basis van wat voor materialen erin zitten, maar op basis van de prestaties van beton. Cramer: \u2018Elke innovatieve partij die nu wil beginnen, kan al door de molen van dat alternatieve beoordelingssysteem heen.\u2019<\/p>\n Om die partijen echt de wind in de zeilen te geven, vraagt Cramer ook de overheid om hulp. Ze diende een voorstel in bij het nationaal groeifonds voor betoninnovaties. \u2018Vernieuwers hebben natuurlijk geen diepe zakken.\u2019<\/p>\n En de aanbestedingseisen moeten snel scherper worden, met strengere eisen over de CO2-uitstoot, het percentage hergebruik en gerecycled materiaal of zelfs het recyclen van beton tot aparte fracties. Nu wordt veel beton nog vermalen tot betongranulaat en als fundering onder de weg gelegd, maar dat vindt Cramer doodzonde. \u2018Uit verschillende analyses blijkt dat oud beton qua milieu-impact veel beter kan worden teruggebracht tot de verschillende fracties zand, grind en cement. We kunnen bijvoorbeeld eisen dat in 2030 al die verschillende fracties van beton weer apart de keten ingaan. Daar zijn verschillende recyclers en slopers al mee bezig. Als zij weten dat dat in 2030 verplicht is, gaan ze l\u00f3pen. Dan weten ze dat ze een markt hebben.\u2019<\/p>\n Een van die slopers is Michel Baars. De businesscase voor het verkopen van gerecycled beton heeft hij zo goed als rond. Dat doet hij niet alleen. Baars was als ex-vastgoedadviseur in 2015 net voor zichzelf begonnen als sloper. Zijn bedrijf New Horizon sloopte zo circulair mogelijk. Toen Baars hoorde over een uitvinder die zei dat hij beton kon terugbrengen tot verschillende fracties, bezocht Baars hem in zijn kleine lab in Oss. Baars: \u2018Ik dacht: stel nou dat deze man \u00e9cht cement uit beton kan halen. Hoe cool is dat? Dan kun je een gigantisch probleem oplossen.\u2019<\/p>\n \u2018Haal de btw van secundaire grondstoffen af, dan is morgen alles wat circulair is concurrerend.\u2019<\/p><\/blockquote>\n Maar de uitvinder, Koos Schenk, had de machine alleen nog maar bedacht, niet gemaakt. Baars had ook net de familie Rutte ontmoet, een Amsterdams bedrijf dat al decennialang beton recyclet om te verwerken in infrastructuur. Met een samenwerking tussen deze drie partijen zou het mogelijk worden om de \u2018Smart Crusher\u2019 daadwerkelijk te bouwen. Baars: \u2018Om zo\u2019n machine te kunnen betalen, moet je voldoende input hebben uit de sloop. En je moet zeker weten dat je het product dat je er vervolgens mee maakt, weer kunt verkopen.\u2019<\/p>\n Inmiddels is het nieuwe slopen en recyclen in volle gang op een industrieterrein in Zaandam. Baars noemt het een \u2018urban mine\u2019. Hij wijst op een grijparm die enorme brokken beton in stukjes knijpt. Een andere machine wrijft het grind eruit. Een magnetische lopende band vist het metaal weg. Graafmachines rijden rond met bergen zand, grind of gruis. Weer andere machines weten daar het stof uit te halen, want d\u00e1\u00e1r zitten de meest waardevolle grondstoffen in.<\/p>\n Alles gebeurt hier \u2018droog\u2019, legt Baars uit. Dat is om cement te sparen. Baars: \u2018Vroeger gooiden ze vaak te veel cement in beton. Dat cement zit nog ongeactiveerd tussen het beton, als een soort ongebroken brokjes poedermelk in je koffie. Als je dat nat maakt, is het weg. Wij proberen het cement hier opnieuw te gebruiken.\u2019<\/p>\n Dat kost wel wat extra moeite. Normaal wordt een gebouw op de sloopplaats in \u00e9\u00e9n keer tegen de vlakte gewerkt. Stukjes hout en plastic drijven vanzelf omhoog als het puin later in een bak water wordt gelegd om er vervolgens betongranulaat van te maken. Baars sloopt veel voorzichtiger en brengt zoveel mogelijk intacte onderdelen naar deze droge werkplaats. Bakstenen scheidt hij van de vaak betonnen laag erachter om ze als schone keramische stroom te leveren aan bakstenenfabriek Wienerberger. \u2018Zij kunnen 30 tot 40 procent van ons materiaal in hun bakproces kwijt.\u2019<\/p>\n Baars zorgt dat het slopen wel binnen de gangbare tijd gebeurt, zonder hoger risicoprofiel voor de opdrachtgever en inmiddels zelfs tegen lagere prijzen dan de traditionele slopers. Baars: \u2018Zonder die drie zaken gaan vastgoedeigenaren het gewoon niet doen.\u2019<\/p>\n Zijn eigen businessmodel heeft Baars ook rond. Van de materialen die hij uit de gebouwen \u2018oogst\u2019, maakt hij samen met Rutte Groep gerecycled beton om weer te verkopen. Daar is inmiddels een markt voor, want gerecycled beton is nauwelijks nog duurder dan nieuw beton en scheelt behoorlijk in CO2-uitstoot. Bouwers voldoen zo makkelijker aan milieueisen. De slechte reputatie van gerecycled beton is inmiddels ook verbeterd. Baars: \u2018Er is al eerder duurzaam beton verkocht, maar daar zat vaak nog hout, plastic of staal in. \u201cDie troep hoeven we niet,\u201d zeiden mensen dan. We hebben hier veel rondleidingen gegeven om te laten zien dat wij het echt anders doen.\u2019<\/p>\n De overheid zou wel kunnen helpen om gerecycled beton nog aantrekkelijker te maken. Baars: \u2018Haal de btw van secundaire grondstoffen af, dan is morgen alles wat circulair is concurrerend.\u2019 Maar hij snapt ook wel dat je voor zo\u2019n maatregel \u2018eerst zeshonderd achterdeurtjes moet dichtspijkeren\u2019. Net als veel circulaire bedrijven profiteert hij inmiddels wel van de stijgende prijzen voor grondstoffen en energie. Ook al stegen die energieprijzen de afgelopen tijd veel t\u00e9 hard.<\/p>\n\n Het recyclen van beton tot aparte fracties is mooi, maar nog steeds is dat een relatief lage trede op de R-ladder. Zo ziet Baars dat zelf ook. Gebouwen laat hij het liefst zo lang mogelijk staan. Dat willen zijn opdrachtgevers, de woningbouwcorporaties, gelukkig ook. \u2018Ze hebben natuurlijk al een tekort aan woningen.\u2019<\/p>\n Als er toch gesloopt moet worden, gaat Baars eerst goed na wat er in een gebouw zit. Zo vult hij al jaren een database van vooral gesloopte sociale huurwoningen, vaak gebouwd tussen 1940 en 1970. De Universiteit Leiden hielp die data zo te structureren dat Baars en andere partijen inmiddels al snel kunnen voorspellen wat voor materialen er uit een gebouw zullen komen. \u2018Hoe hoog een deur is, bijvoorbeeld, volgens het bouwbesluit uit die tijd,\u2019 zegt Baars. \u2018Als je weet wat erin zit, kun je schoner slopen.\u2019<\/p>\n \u2018Je wilt niet weten hoeveel richtlijnen en bestekeisen er zijn. Mensen zijn niet te beroerd om te veranderen, maar alles in de omgeving houdt het tegen en vergroot hun risico.\u2019<\/p><\/blockquote>\n Die database breidt hij graag uit met gegevens van zoveel mogelijk andere partijen om de circulaire sloop op gang te brengen. \u2018Voorspelbaar volume is heel belangrijk voor innovatie.\u2019 De Smart Crusher kon bijvoorbeeld alleen gemaakt worden omdat Baars\u2019 bedrijf New Horizon en Rutte Groep de recyclemachine verzekerden van genoeg aanwas van gesloopt beton en genoeg vraag naar gerecycled beton. Inmiddels inventariseert Baars wat er in verschillende regio\u2019s van Nederland de komende tijd waarschijnlijk gesloopt gaat worden om te bepalen waar hij zijn volgende Urban Mine gaat bouwen.<\/p>\n Data over materialen in gebouwen deelt hij ook met vastgoedtaxateurs, die die vervolgens meenemen in hun rapportages aan beleggers. \u2018Daar moet ik wel eens om lachen,\u2019 zegt Baars. \u2018Dat zo\u2019n belegger in een commercieel taxatierapport een blaadje terugvindt met welke waardevolle grondstoffen hij eigenlijk ook bezit. Elke twee jaar wordt dat bedrag weer hoger. Ik hoop dan een zaadje in dat hoofd te planten. Dat \u00e1ls hij uiteindelijk tot sloop overgaat \u2013 wat ik zo lang mogelijk n\u00ed\u00e9t wil \u2013 hij het gebouw niet in een bak laat prakken, maar dat hij er weer zoveel mogelijk materiaal uithaalt.\u2019<\/p>\n In een loods in de Urban Mine liggen ook stapels puntvormige betonplaten. Het zijn onderdelen van het gebouw van De Nederlandsche Bank, dat Baars onlangs ontmantelde in Amsterdam. Het werd eind jaren zestig in elkaar gezet met geprefabriceerde onderdelen. Niet met het oog op toekomstige demontage, maar omdat het makkelijker was om midden in de hoofdstad complete onderdelen te laten aanrukken dan om die ter plekke te maken. \u2018Het zijn eigenlijk 320 pizzapunten van beton,\u2019 zegt Baars. \u2018Met oude foto\u2019s van de bouw konden we het gebouw in omgekeerde volgorde zo uit elkaar halen. En die toren kunnen we dus weer ergens anders neerzetten.\u2019<\/p>\n Inmiddels worden gebouwen vaker ontworpen om later weer uit elkaar te kunnen halen. Daar stuurt ook Jacqueline Cramer op aan met het Betonakkoord. \u2018We moeten meer met legoblokken in standaardmaten gaan ontwerpen,\u2019 zegt Cramer. \u2018Dan kun je in de toekomst betonelementen opnieuw gebruiken. En het zijn toch allemaal casco\u2019s, dus kan het nog met van alles worden afgewerkt.\u2019<\/p>\n Sommige architecten zijn daar minder blij mee, die willen hun vrijheid behouden. Cramer: \u2018Maar dat kan ook heus wel zonder dat we dit ratjetoe van verschillende maten aanhouden.\u2019<\/p>\n Als goed voorbeeld noemt ze het Gelderse provinciehuis dat dit jaar werd ontmanteld tot allerlei betonnen elementen die weer in hun geheel in drie verschillende nieuwe gebouwen werden gemonteerd. \u2018Echt ongelofelijk,\u2019 zegt Cramer. \u2018Maar na zo\u2019n prachtige pilot stopt het vaak weer.\u2019 Daarom hoopt ze vooral dat de overheid wil helpen om de aanbestedingseisen voor \u00e1lle nieuwe gebouwen en eisen voor \u00e1lle slopers strenger te maken. \u2018Harmoniseren\u2019, noemt ze dat. Cramer: \u2018De markt gaat het zelf niet doen. Eerst moet de vraag komen van opdrachtgevers, en dat zijn commerci\u00eble partijen en overheden.\u2019<\/p>\n Ook voor hen is het volgens Cramer niet makkelijk om uit eigen beweging meer circulaire eisen te stellen. Cramer: \u2018Je wilt niet weten hoeveel richtlijnen en bestekeisen er zijn. Mensen zijn niet te beroerd om te veranderen, maar alles in de omgeving houdt het tegen en vergroot hun risico. Je moet het echt zien als een systeemverandering.\u2019<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Nederland wil in 2050 een circulaire economie hebben. Materialen circulair gebruiken, kan dat echt? En wat is ervoor nodig? Vrij Nederland zoekt het uit, per materiaalsoort. Deze maand: beton.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-576343","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-natuur","article_type-reportage"],"acf":[],"author_name":"Katja Keuchenius","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/576343","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=576343"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/576343\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":577631,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/576343\/revisions\/577631"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Katja Keuchenius","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=576343"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=576343"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Snelgroeiend gewas<\/h5>\n
![\"Urban](\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2023\/08\/SH_27_07_2023-79-640x959.jpg\")
Betonakkoord<\/h5>\n
Positieve milieu-impact<\/h5>\n
![\"Bergen](\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2023\/08\/SH_27_07_2023-58-640x959.jpg\")
Houten rijtjeshuizen<\/h5>\n
Beter bouwmateriaal<\/h5>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2023\/08\/SH_27_07_2023-143-640x959.jpg\")
<\/p>\nIets veranderen in de standaarden<\/h5>\n
Circulair slopen<\/h5>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2023\/08\/SH_27_07_2023-249-640x959.jpg\")
<\/p>\nMaterialen oogsten<\/h5>\n
Vastgoedtaxateurs<\/h5>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2023\/08\/SH_27_07_2023-125-640x959.jpg\")
<\/p>\n320 pizzapunten<\/h5>\n