{"id":573815,"date":"2023-06-27T14:13:06","date_gmt":"2023-06-27T12:13:06","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=573815"},"modified":"2023-06-27T14:49:26","modified_gmt":"2023-06-27T12:49:26","slug":"literaire-kroniek-blaise-pascal","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/literaire-kroniek-blaise-pascal\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: Blaise Pascal was meer van het hart dan het hoofd"},"content":{"rendered":"

Kan het denken van de vierhonderd jaar geleden geboren Blaise Pascal een alternatief zijn voor de rationalistische benadering van de mens die al even zoveel eeuwen min of meer gemeengoed is? Dat vraagt Klaas Bom zich af in zijn boek over Pascal Een andere moderniteit<\/em>. Dat het denken en geloven van de streng in de leer zijnde Pascal een alternatief zou kunnen zijn voor het rationalisme is tamelijk ondenkbaar. Dat rationalisme heeft zich vanaf Descartes in de zeventiende eeuw, en met de rationele denkers van de Verlichting in de achttiende eeuw, een stevige, hoewel niet onomstreden, plaats in het praktische en denkende leven veroverd. Het lijkt een tamelijk hopeloos achterhoedegevecht wanneer die \u2018andere moderniteit\u2019 bestaat uit \u2018voelen, denken en liefhebben\u2019, zoals de ondertitel van Boms boek luidt.<\/p>\n

Toch hoeft Pascal niet helemaal een vreemde te zijn in onze tijd. Hij heeft al iets vertrouwds omdat hij op zijn twaalfde voor een genie doorging. Hij had iets heel vernuftigs bedacht op het gebied van de kansberekening. Later bedacht hij met zijn vader de eerste mechanische rekenmachine die furore zou maken. Hij was thuis in de wiskunde en de natuurwetenschappen. Maar Pascal was een zelfkweller: hij vond dat hij God tekort deed door zoveel tijd te besteden aan zijn verstand en zijn intellectuele talenten.<\/p>\n

Bom spreekt namens Pascal wanneer hij schrijft: \u2018Als het verstand h\u00e9t bevoorrechte instrument van een zichzelf oneindig liefhebbend ego wordt, gaat het zich tiranniek gedragen en accepteert het geen andere vermogens meer naast zich, wat op zijn beurt leidt tot een ontkenning van de wezenlijke bijdragen van de wil. De menselijke verlangens komen niet langer als verlangens aan bod en de mens raakt vervreemd van zijn lichaam.\u2019 Dat louter verstandelijke denken heeft de neiging om rechtlijnig te worden, compromisloos, legalistisch, hoekig, tiranniek, kortom: zuiver rationeel.<\/p>\n

minder tiranniek<\/h5>\n

Het geloven van Pascal kan moeilijk als alternatief voor het rationalisme gaan optreden, maar hij had wel iets unieks dat het rationalisme minder tiranniek zou kunnen maken: dat was wat hij \u2018de kennis van het hart\u2019 noemde, een van de algemeen menselijke \u2018andere vermogens\u2019 die bij een doorgevoerd rationalisme niet meer aan bod komen. Het is alsof er dan alleen nog rationeel met bruut beton gebouwd mag worden, en niet meer met baksteen of hout.<\/p>\n

Onder de kennis van het hart wordt verstaan dat lichaam en geest niet gescheiden zijn, zoals in het dualistische rationalisme van Descartes. Denken en voelen zijn een eenheid voor het hart. Het is alsof Pascal al lang voor de Romantiek een correctie op het rationalisme aanbracht door op het belang van emoties, gevoelens en sensibiliteit te wijzen. Alsof hij wijst op het eminente belang van de vermogens waar literatuur van wordt gemaakt. In de literatuur, bij Shakespeare, Racine, Moli\u00e8re, Milton of Perrault, is te zien wat verloren gaat wanneer niet \u2018de prioriteit van het hart\u2019, maar \u2018de hegemonie van het verstand\u2019 wordt gehonoreerd. \u2018Het hart\u2019, staat in het sublieme fragment 423 in Pascals Pens\u00e9es, <\/em>\u2018heeft zijn eigen redenen, waar de rede niets van weet.\u2019<\/p>\n

gelukkige beknoptheid<\/h5>\n

Klaas Bom wijst er terecht op dat Pascals ontwikkeling (hij werd maar negenendertig jaar) een volstrekt unieke weg ging. Zijn alliantie met de jansenistische strengheid van het klooster van Port-Royal zorgde voor vervreemding. Ook al had Pascal gevoel voor het gewone leven van mensen, zijn strenge christelijke uitleg weekt de mens los van het concrete leven (zoals Nietzsche al zei).<\/p>\n

De kennis van het hart is in filosofisch en literair opzicht van een gelukkige beknoptheid, maar dat inzicht komt bij Pascal niet alleen. De kennis van het hart is voor Pascal niet iets zelfstandigs, het bestaat niet zonder zijn geloof in \u2018de goddelijke liefde\u2019. En die liefde bestaat dan weer niet zonder goddelijke genade. Voor niet-gelovigen mag die goddelijke liefde en genade iets vreemds en mysterieus zijn, in de praktijk van het leven betekent de goddelijke liefde bij Pascal dat (om met Henri\u00ebtte Roland Holst te spreken) de zachte krachten aan het werk zijn: het menselijke, het humaniserende.<\/p>\n

Pascal en de emancipatie van de mens die in de eeuw na hem plaats heeft, groeien uit elkaar wanneer met de Verlichting en de Franse Revolutie de \u2018zelfstandige mens\u2019 ontstaat. Om te ontstaan bleek de zelfstandige mens geen genade of kracht van God nodig te hebben. Wanneer de relatief zelfstandige mens van de eenentwintigste eeuw (besprongen door vele krachten die zijn autonomie ondergraven) nu geconfronteerd wordt met Pascals pessimistische Gedachten,<\/em> leest die zelfstandige mens dat zijn autonomie volgens Pascal totaal illusoir is, op niets is gebaseerd, louter zelf bedacht, zelf met goedkope slingers opgetuigd.<\/p>\n

Soms laat Pascal de jansenistische strengheid vieren en moet hij toegeven dat er ook iets \u2018groots\u2019 in de mens zit.<\/p><\/blockquote>\n

Vanuit Pascal gezien heeft de zelfstandige mens alles wat hem had kunnen doen twijfelen genegeerd, onderdrukt, uit het zicht geduwd. In de ogen van Pascal heeft de mens een blinde vlucht naar de zelfstandigheid genomen. Fragment 198 ondergraaft die zelfstandigheid: \u2018Als ik besef hoe blind en ellendig de mens is, wanneer ik heel het zwijgende heelal aanschouw en zie hoe de mens zonder inzicht als een verdoolde in deze uithoek van het universum aan zichzelf is overgelaten, zonder te weten wie hem daar heeft neergezet, wat hij er komt doen, wat er van hem zal worden als hij sterft, zonder maar in staat te zijn ook maar iets te weten, dan bevangt me een gevoel van ontzetting.\u2019<\/p>\n

Pascal was er goed in zichzelf in het nauw te redeneren, tot aan zelfkastijding toe. Dat we Pascal nog lezen heeft alles te maken met de uitweg die hij ons toch nog biedt. Hij laat het niet altijd bij de illusieloosheid van het bovenstaande citaat, soms laat hij de jansenistische strengheid vieren en moet hij toegeven dat er ook iets \u2018groots\u2019 in de mens zit. Er zit \u2018grandeur\u2019 in de mens omdat hij bereid is toe te geven dat zijn leven uit grandeur \u00e9n mis\u00e8re bestaat. Niet dat die grandeur daarmee erg prominent aanwezig is in de Pens\u00e9es<\/em>. Alleen al de erfzonde (die Pascal aanwijst als de oorzaak van de ellendige conditie van de mens) verpest alles.<\/p>\n

een toontje lager dan god<\/h5>\n

Wanneer de \u2018prioriteit van het hart\u2019 zou gelden zou het Ik, ofwel het \u2018moderne subjectbegrip\u2019, niet meer in het denken centraal staan. De \u2018dominantie en het tirannieke\u2019 van dat Ik staat dan niet meer op de voorgrond. Daar ging het Pascal om. De hoogmoed van het Ik moest een toontje lager zingen dan God. En tiranniek kon Pascal zelf ook zijn, en zo radicaal dat het komisch wordt: \u2018Van nature haten alle mensen elkaar.\u2019 En wat te doen tegen zwakheden als hoogmoed en begeerte?: \u2018nederigheid en versterving\u2019. \u2018Genade\u2019 is niet iets waar je zelf voor kunt zorgen, die moet van God komen. Maar als de mens onverhoeds zonder genade is \u2018wordt hij geacht als de wilde dieren te zijn.\u2019 Zo kan je als plichtsgetrouwe gelovige flink klem komen te zitten.<\/p>\n

Volgens Klaas Bom, die als theoloog soms lijkt samen te vallen met Pascals gedachten, is Pascal ervan overtuigd \u2018dat alleen God zelf de mens ervan kan overtuigen dat de liefde van God het hoogste goed is waar de mens altijd naar heeft verlangd.\u2019 Dit is een mooie redenering: God zelf die de mens er alleen van kan overtuigen dat zijn liefde het hoogste goed is. Pascals God is niet van ijdelheid gespeend.<\/p>\n

Het is duidelijk: omdat Pascal de dominante rol van het verstand afwijst kan hij geen alternatief bieden voor het dominante rationalisme. Het verstand en de ratio mogen nog zo dominant zijn, er zijn ondertussen te veel denkstromingen die het rationalisme ondergraven en ervoor zorgen dat niet overal louter rationeel wordt gedacht. Het valt niet te ontkennen dat het verstand ondertussen gewoon zijn eigen glorieuze en minder glorieuze weg gaat, zoals alleen al te zien aan de dagelijkse ontdekkingen op het gebied van digitalisering, internet en kunstmatige intelligentie. Het heeft niet veel zin om hier de kennis van het hart naar voren te schuiven, hoezeer vele harten ook op hol slaan bij de gedachten aan wat er allemaal door het verstand nog mogelijk wordt gemaakt.<\/p>\n

De kennis van het hart is hierbij wel degelijk van grote betekenis, zoals te zien bij de vele sceptici die de gevaren onder ogen zien die kleven aan de verdere ontwikkeling van de kunstmatige intelligentie. Het is precies hier dat de kennis van het hart een rol kan spelen: om te voorkomen dat de halfblinde specialisten van de kunstmatige intelligentie door hun enthousiaste oogkleppen de controle verliezen op wat ze eigenlijk aan het doen zijn. Het is passend dat Pascal, die met zijn mechanische rekenmachine (de Pascaline) aan de wieg stond van de technologie, met zijn kennis van het hart voor een bedachtzame rem op te veel rationeel enthousiasme kan zorgen.<\/p>\n

\n

Een andere moderniteit. Blaise Pascal over voelen, denken en liefhebben<\/em> door Klaas Bom is uitgegeven door Boom.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kan het denken van de vierhonderd jaar geleden geboren Blaise Pascal een alternatief zijn voor de rationalistische benadering van de mens die al even zoveel eeuwen min of meer gemeengoed is? Dat vraagt Klaas Bom zich af in zijn boek over Pascal Een andere moderniteit. Dat het denken en geloven van de streng in de […]<\/p>\n","protected":false},"author":1248,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-573815","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur","article_type-carel-peeters-literaire-kroniek"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/573815","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=573815"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/573815\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":573851,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/573815\/revisions\/573851"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1248"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=573815"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=573815"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}