{"id":573239,"date":"2023-08-09T05:00:17","date_gmt":"2023-08-09T03:00:17","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=573239"},"modified":"2023-08-08T16:12:10","modified_gmt":"2023-08-08T14:12:10","slug":"econoom-paul-schenderling-postgroei","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/econoom-paul-schenderling-postgroei\/","title":{"rendered":"Onze samenleving kan prima zonder economische groei, volgens Paul Schenderling"},"content":{"rendered":"<div class=\"info-box\">\n<p><iframe src=\"https:\/\/w.soundcloud.com\/player\/?url=https%3A\/\/api.soundcloud.com\/tracks\/1586920175%3Fsecret_token%3Ds-91SgLjuF0Bv&amp;color=%23ff5500&amp;auto_play=false&amp;hide_related=false&amp;show_comments=true&amp;show_user=true&amp;show_reposts=false&amp;show_teaser=true\" width=\"100%\" height=\"120\" frameborder=\"no\" scrolling=\"no\"><span data-mce-type=\"bookmark\" style=\"display: inline-block; width: 0px; overflow: hidden; line-height: 0;\" class=\"mce_SELRES_start\">\ufeff<\/span><\/iframe><br \/>\nJournalist Tim de Jong sprak Paul Schenderling over Nederland anno 2040. Wat moet er gebeuren om tot een duurzame samenleving te komen? \u2018Een stop op groei is een win-win-winsituatie.\u2019<\/p>\n<\/div>\n<p>Als grote aanjager van de Nederlandse <em>postgroei<\/em>-beweging trekt Paul Schenderling door het hele land. Hij staat er voor uiteenlopende zaaltjes. De bibliotheek in Berkel en Rodenrijs, de Rotary Club in Deventer, de wetenschappelijke bureaus van ChristenUnie \u00e9n GroenLinks, het ministerie van EZK, een volle zaal in Tivoli Vredenburg en 72 andere zeer uiteenlopende plekken.<\/p>\n<p>Zijn grootste succesnummer daarbij is een plaatje dat de paradox van <em>Jevons <\/em>illustreert. We zien drie Volkswagens. Links een Kever uit 1950, in het midden een Golf uit 1995 en rechts een Tiguan uit 2022. De drie auto\u2019s hebben \u00e9\u00e9n ding gemeen: ze verbruiken alle drie ongeveer 7,5 liter voor honderd kilometer. Het belangrijke verschil? De Kever weegt 748 kilo, de Golf 1156 kilo en de Tiguan 1590 kilo. De verbrandingsmotor is de afgelopen zeventig jaar door technologische vooruitgang bijna twee keer zo effici\u00ebnt geworden. Toch hebben we bijna al die milieuwinst tenietgedaan door steeds zwaardere auto\u2019s te maken. (Zie ook \u2018<a href=\"https:\/\/www.vn.nl\/suv-ramkoers-klimaat\/\">De SUV ligt op ramkoers met het klimaat\u2019<\/a> uit VN #4).<\/p>\n<p>Dweilen met de kraan open dus. Volgens Schenderling is het een mechanisme dat we blijven zien zolang we de economie afhankelijk laten zijn van economische groei. Twee jaar geleden ontdekte hij n\u00f3g een onderbelichte schaduwzijde van economische groei: hij kwam erachter dat alleen al voor de Nederlandse consumptie tien miljoen mensen nodig zijn, die onder slechte arbeidsomstandigheden werken om onze consumptiehonger te stillen. Het was voor Schenderling de druppel. Hij besloot voortijdig te stoppen met zijn buitenpromotie over kwaliteit van leven, om zich volledig te richten op de Nederlandse postgroei-beweging. Daarvoor vormde hij een denktank met vertegenwoordigers van twaalf politieke partijen, van SP en Partij voor de Dieren tot VVD en SGP. Namens deze denktank schreef hij een boek: <em>Er is leven na de groei.<\/em><\/p>\n<div class=\"info-box\">\n<h5>Paul Schenderling<\/h5>\n<p>Schenderling studeerde in 2012 af als macro-econoom. Na een stage bij de Triodos Bank belandde hij bij adviesbureau Berenschot. Daar adviseert hij al meer dan tien jaar overheden en maatschappelijke organisaties over werk, inkomen, zorg en overheidsfinanci\u00ebn. In 2017 begon bij als buitenpromovendus een onderzoek naar kwaliteit van leven. Daar zette hij in 2021 een punt achter om zich op de Nederlandse postgroei-beweging te storten. Hij schreef het boek <em>Er is leven na de groei<\/em>, is een veelgevraagd spreker en geeft advies om zijn gedachtegoed in de praktijk te brengen.<\/p>\n<\/div>\n<h5>De mythe van groene groei<\/h5>\n<p>De diverse samenstelling van deze denktank is tekenend voor de werkwijze van Schenderling. Hij is ervan doordrongen dat Nederland een polderland is en heeft dit besef volledig met zijn aanpak verweven.<\/p>\n<p><em>Even bij het begin beginnen: wat is postgroei?<\/em><\/p>\n<p>\u2018Letterlijk: het tijdperk na de economische groei. Een tijdperk waarin onze kwaliteit van leven moet groeien, niet de economie. Ik zie het als een concretisering van de <a href=\"https:\/\/www.mvonederland.nl\/news\/kate-raworth-de-nieuwe-economie-is-een-donut-economie\/?gclid=CjwKCAjwyqWkBhBMEiwAp2yUFszev5i3FTh8C6CZUTTFmaQEWXK8HFvAEVHmaUbrM3kLyB__KLPXrxoCn0kQAvD_BwE\">Donuteconomie van Kate Raworth<\/a>. Postgroei is een concrete weg om in het midden van die donut te komen. Waarbij we binnen de ecologische grenzen van de aarde genoeg welvaart cre\u00ebren om in de menselijke basisbehoeften te voorzien.\u2019<\/p>\n<p>\u2018We zitten nu op een pad van <em>groene groei<\/em>: dus het idee dat we tegelijk kunnen verduurzamen en economisch kunnen groeien. Dat is een mythe waarmee we echt richting de afgrond gaan. Als we op dit tempo doorgaan met groene groei, komen we uit tussen de 2,7 en 3,5 graden opwarming van de aarde. Dat komt door de paradox van Jevons<em>. <\/em>Het Internationaal Energie Agentschap (IEA) laat zien dat we nu <a href=\"https:\/\/www.sciencedirect.com\/science\/article\/pii\/S1364032121000769?via=ihub#sec7\">meer dan de helft van alle milieuwinst die we bereiken weer tenietdoen door consumptiegroei<\/a>. Dat kunnen we ons simpelweg niet veroorloven.\u2019<\/p>\n<p><em>In het debat rond groene groei gaat het vaak over ontkoppeling van economische groei en CO<sub>2<\/sub>-uitstoot. Volgens voorstanders van groene groei ga je die ontkoppeling nu steeds meer zien. Wat denk jij daarvan? <\/em><\/p>\n<p>\u2018Het klopt dat er vooruitgang is, maar veel te weinig. De Nederlandse uitstoot gaat te langzaam naar beneden en wereldwijd gaat die zelfs nog omhoog. Bovendien zou ik het heel onredelijk vinden als we geen <em>Fair Share-<\/em>benadering aanhouden.\u2019<\/p>\n<blockquote><p>\u2018Er is nu alweer een nieuw klimaatpakket nodig, omdat consumptiegroei een deel van de maatregelen uit het oude pakket alweer ongedaan heeft gemaakt. En dat zal met dit pakket weer gebeuren.\u2019<\/p><\/blockquote>\n<p><em>Dat moet je even uitleggen.<\/em><\/p>\n<p><strong>\u2018<\/strong>Dat is een term van Jason Hickel (het boegbeeld van de <em>degrowth-<\/em>beweging, TdJ). Hij stelt dat er voor iedere wereldbewoner een proportioneel deel van de hulpbronnen van de aarde beschikbaar zou moeten zijn. Dan gaat het dus over water, land, materialen, maar ook over schone lucht. Als je kijkt naar het aandeel dat wij ons historisch gezien al hebben toege\u00ebigend, dan is het heel onrechtvaardig als wij pas in 2050 klimaatneutraal zijn. Dan zeggen we dus eigenlijk dat wij in het mondiale Noorden meer recht hebben op de hulpbronnen van de aarde dan mensen in het mondiale Zuiden. Terwijl mensen in het Zuiden die bronnen veel harder nodig hebben dan wij om verder uit de armoede te groeien.\u2019<\/p>\n<p><em>Wij moeten onze uitstoot dus sneller naar beneden brengen, zodat zij economisch gezien nog w\u00e9l kunnen groeien.<\/em><\/p>\n<p>\u2018Ja. Als we dat niet doen, dan gaan we over alle grenzen heen, dat kan je nu al zien aankomen. Daarom moeten we onze uitstoot vijf tot tien keer sneller omlaag brengen dan we nu doen. Dat is onmogelijk als we constant de helft van de milieuwinst die we boeken teniet blijven doen door consumptiegroei.<\/p>\n<p>Daar komt nog een belangrijk punt bij: we hebben meer milieucrises dan alleen CO<sub>2<\/sub>. We hebben negen planetaire grenzen. Daarvan hebben we er op dit moment zes overschreden. Dan gaat het niet alleen over de opwarming van de aarde, maar ook over bijvoorbeeld stikstof, water, biodiversiteit en de capaciteit van de aarde om chemicali\u00ebn en plastics af te breken. Er is geen enkel wetenschappelijk bewijs, echt nul, dat je die problemen kan oplossen in combinatie met economische groei. Voor het pad van groene groei zijn enorm veel grondstoffen nodig. Grondstoffengebruik is de belangrijkste oorzaak van de afname van biodiversiteit. En het winnen van grondstoffen kost ook nog eens veel water en verhoogt de uitstoot van giftige stoffen die het landschap verwoesten. Dus we moeten echt gaan werken aan een alternatief voor groene groei.\u2019<\/p>\n<p><em>Wat vind je in dat licht van het grote klimaatpakket dat net is ingevoerd?<\/em><\/p>\n<p>\u2018Dweilen met de kraan open. Er is nu een nieuw pakket nodig, omdat consumptiegroei een deel van de maatregelen uit het oude pakket alweer ongedaan heeft gemaakt. En dat zal met dit pakket weer gebeuren. Eerst maakten dingen als <em>cryptocurrency<\/em> en steeds zwaarder wordende auto\u2019s een groot deel van de energiebesparing van huishoudens ongedaan. Over vijf jaar zal blijken dat bijvoorbeeld AI een groot deel van de milieuwinst van dit pakket ongedaan heeft gemaakt. En daarna komt er weer iets anders dat we nu nog niet kunnen overzien. Zo blijven we achter de feiten aanlopen. Dat betekent niet dat we via deze weg niet klimaatneutraal zullen worden, maar wel dat het tempo twee keer langzamer is dan nodig. Dat vind ik niet te verantwoorden als de wereld in brand staat, echt schandalig.\u2019<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-image_640 wp-image-576169\" src=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/F-PaulSchenderling-VN-JvG-03-640x960.jpg\" srcset=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/F-PaulSchenderling-VN-JvG-03-640x960.jpg 640w\" alt=\"\" width=\"640\" height=\"960\" \/><\/p>\n<h5>Naar het midden van de donut<\/h5>\n<p>Schenderling heeft veel bewondering voor Jason Hickel en zijn <em>degrowth<\/em>-beweging. Toch denkt hij dat de aanpak van Hickel in Nederland niet gaat werken. Hij positioneert postgroei dan ook als \u2018het haalbare midden\u2019 tussen <em>degrowth<\/em> en <em>groene groei<\/em> in.<\/p>\n<p><em>Jason Hickel was laatst in de Tweede Kamer. Wat vond je van zijn verhaal daar?<\/em><\/p>\n<p>\u2018Zijn argumentatie is ijzersterk. Hickel is vooral goed in het verpulveren van de mythe van groene groei. Wat oplossingen betreft ben ik zelf meer een coalitiebouwer dan Hickel. Je ziet bij hem duidelijk dat hij gewend is aan de Angelsaksische Lagerhuis-<em>setting<\/em>, waarbij voor en tegen de confrontatie aangaan. Ik denk dat die stijl hier niet gaat werken. Wij zijn nou eenmaal een coalitieland. Daarom probeer ik verschillende groepen mensen te binden rondom een nieuw ideaal en daarbij tegenstellingen te overbruggen in plaats van scherper te maken.&#8217;<\/p>\n<blockquote><p>\u2018Economisch gezien klopt er niks van dat een economie niet zonder groei zou kunnen. Zelfs uit het meest gedoceerde groeimodel van de economiefaculteiten blijkt dat een economie prima zonder groei kan.&#8217;<\/p><\/blockquote>\n<p><em>Zijn er ook inhoudelijke verschillen tussen postgroei en degrowth?<\/em><\/p>\n<p>\u2018Het belangrijkste verschil is dat <em>degrowth<\/em> gaat over een krimp in de consumptie, waar wij kiezen voor een stabilisatie. Wij denken dat die middenweg nodig is om enerzijds een klimaatcatastrofe te voorkomen en anderzijds de verzorgingsstaat overeind te houden.\u2019<\/p>\n<p><em>Lukt het dan wel om die verzorgingsstaat overeind te houden zonder groei?<\/em><\/p>\n<p>\u2018Dat dat niet zou kunnen is een mythe die we hier echt even moet <em>debunken<\/em>. In de huidige economie zijn er elk jaar weer meer publieke uitgaven nodig, omdat de vraag naar sociale ondersteuning blijft groeien. Maar als je daarop inzoomt, zie je dat die groeiende vraag voor een belangrijk deel komt door doorgeschoten kapitalisme. Als werkgevers bijvoorbeeld hun medewerkers te zwaar belasten door een te hoge werkdruk, onzekere contracten of lage lonen, belandt een grote groep mensen in de WW, of ze hebben fysieke of mentale zorg nodig. Dat zijn allemaal publieke voorzieningen. Zo zie je door het hele systeem bedrijven die winsten opstrijken, maar sociale kosten die worden afgewenteld op het publiek.<\/p>\n<p>Daar komt bij dat volgens recent onderzoek veertig tot vijftig procent van de huidige ziektes vermijdbaar zijn. Welvaartsziekten met stress als belangrijkste oorzaak. Veel van de stijgende kosten hebben dus direct met economische groei te maken. Een economie kan op twee manieren groeien: door meer uren te werken of door per gewerkt uur meer te produceren. We zitten nu gevangen in een systeem waarbij we steeds meer of harder moeten werken. De mentale druk die dat oplevert, zorgt weer voor een aanzienlijk deel van de stijgende zorgkosten. We moeten dus zorgen dat de publieke uitgaven stabiliseren door ze bij de kern aan te pakken.\u2019<\/p>\n<p><em>Dus we gaan niet ten onder als de economie niet groeit? <\/em><\/p>\n<p>\u2018Haha, nee. Economisch gezien klopt er niks van dat een economie niet zonder groei zou kunnen. Zelfs uit het meest gedoceerde groeimodel (het Solow-model, TdJ) van de economiefaculteiten blijkt dat een economie prima zonder groei kan. Robert Solow, die de Nobelprijs heeft gekregen voor het ontwikkelen van dat model, heeft dat onlangs <a href=\"https:\/\/www.spiegel.de\/wirtschaft\/gruener-kapitalismus-die-chance-auf-eine-nachhaltigere-wirtschaftsordnung-a-00f49cb5-6509-456f-94ad-f420fab94200\">zelf ook verklaard<\/a>.\u2019<\/p>\n<p><em>Waarom zit dat geloof dan toch zo diep in ons?<\/em><\/p>\n<p>\u2018Ja, goede vraag. Het is verklaarbaar, maar ook zonde dat mensen zich zo makkelijk laten intimideren door economen. Om het super concreet te maken: we hebben een private economie met producenten en consumenten, en een publieke economie met overheidsuitgaven. Als je in de private economie jaarlijks dezelfde productie draait, met een licht stijgende arbeidsproductiviteit en een licht dalend aantal arbeidsuren, dan draai je een stabiele economie. Dat kan dus gewoon. En als je binnen de publieke economie jaarlijks dezelfde uitgaven doet, dan draai je ook een stabiele publieke economie. Beide hoeven niet gecompliceerder te zijn dan dat. Ook in zo\u2019n stabiel draaiende economie is sprake van technologische vooruitgang die zorgt voor effici\u00ebntere productie en kwalitatief betere producten. Maar in een stabiele economie zetten we technologische vooruitgang in om de werkweek te verkorten, zoals ook econoom John Maynard Keynes voor ogen had, niet om de productie en consumptie telkens te blijven vergroten.\u2019<\/p>\n<h5>Het leven na de groei<\/h5>\n<p>In zijn boek schetst Schenderling een beeld van hoe het leven er wat hem betreft in 2040 uitziet. We hebben kwalitatief goede spullen die lang meegaan. Door een slimme belastingmaatregel zijn bedrijven zich gaan toeleggen op nieuwe verdienmodellen. Het is niet meer \u2018vandaag besteld, morgen in huis\u2019, maar \u2018vandaag kapot, morgen gerepareerd\u2019. In het straatbeeld zien we deeldepots, waar je makkelijk spullen kan lenen die je niet dagelijks nodig hebt. Dure spullen zoals gereedschap, speelgoed en kampeerspullen komen daarmee voor een veel grotere groep beschikbaar. En als klap op de vuurpijl hebben we meer vrije tijd. We hoeven namelijk niet meer te werken om het nationaal inkomen kunstmatig te laten groeien. En ook niet voor spullen die we niet nodig hebben of die gemaakt zijn om snel kapot te gaan.<\/p>\n<p><em>Dat van die producten die bewust zo worden ontworpen dat ze sneller kapotgaan, heb je daar bewijs van? Ik vraag me altijd af of dat echt gebeurt.<\/em><\/p>\n<p>\u2018Een goed voorbeeld daarvan is de <em>Centennial Light Bulb<\/em>. Dat is een gloeilamp die al sinds 1901 brandt. Op een gegeven moment is daar een webcam bijgezet en de humor is dat er inmiddels al meerdere webcams zijn gesneuveld, terwijl die lamp nog steeds brandt. We weten dus al meer dan honderd jaar hoe je een gloeilamp maakt die zo lang heel blijft. Toen dat ontdekt werd, is er een kartel gevormd om te voorkomen dat die producten op de markt zouden komen.<\/p>\n<blockquote><p>\u2018Producten worden zo gemaakt dat ze op een bepaald moment fysiek uit elkaar vallen, onbruikbaar worden door een gebrek aan software-updates, of uit de mode raken.\u2019<\/p><\/blockquote>\n<p>Dat geldt voor allerlei producten. Het handvat van je vriesvakdeur is expres van plastic, zodat die het als eerste begeeft. Veel kleding is expres slap geweven zodat het eerder uit elkaar valt. Helaas is de huidige economische logica zo dat je de meeste winst maakt door je omzet te maximaliseren en niet door je kosten te verlagen. Daarom worden producten zo gemaakt dat ze op een bepaald moment fysiek uit elkaar vallen, onbruikbaar worden door een gebrek aan software-updates, of doordat ze modegevoelig zijn. Dat laatste gebeurt al lang niet meer alleen met kleding, je ziet het ook bij interieurs bijvoorbeeld. Steeds meer is onderhevig aan wat door marketeers bedacht is.\u2019<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-image_640 wp-image-576171\" src=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/F-PaulSchenderling-VN-JvG-04-640x960.jpg\" srcset=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/F-PaulSchenderling-VN-JvG-04-640x960.jpg 640w\" alt=\"\" width=\"640\" height=\"960\" \/><\/p>\n<h5>De schoenen van Schenderling<\/h5>\n<p>Samen met zijn vrouw heeft Schenderling deze verspilling zoveel mogelijk uit zijn eigen leven ge\u00eblimineerd. Sinds 2016 kopen ze geen dingen meer die ze niet nodig hebben en kiezen ze bij nieuwe aankopen voor producten met een lange levensduur. Sinds die omslag zijn ze twintig procent goedkoper uit, waardoor ze allebei een dag minder per week kunnen werken. Z\u00f3nder er in welvaart op achteruit te gaan.<\/p>\n<p>Een mooie illustratie daarvan zijn de schoenen van Schenderling. Waar hij voorheen schoenen kocht van 130 euro, heeft hij nu schoenen van 260 euro. Twee keer zo duur, maar ze gaan ook al drie keer langer mee dan zijn vorige paar. Daardoor is hij nu al ruimschoots goedkoper uit. \u2018En ik heb ook geen natte voeten meer als het regent.\u2019<\/p>\n<p>Als hij naar de consumptiecijfers van het CBS kijkt, denkt Schenderling dat er via deze weg op landelijke schaal meer dan twintig procent te besparen is. De belangrijkste maatregel om tot die nieuwe manier van consumeren te komen, is een belastingverschuiving: van arbeid naar de meest vervuilende vormen van consumptie. Milieuvervuilende producten worden zo aanzienlijk duurder, terwijl de koopkracht gelijk blijft omdat de belasting op arbeid omlaaggaat. De hogere prijs van producten is voor consumenten een impuls om meer te gaan delen en voor bedrijven een impuls om producten te maken die langer meegaan. Zij moeten namelijk op andere manieren aantrekkelijk worden dan op een zo laag mogelijke prijs.<\/p>\n<p><em>Is het bij die belastingverschuiving niet dat het een het ander opheft? Dat ik meer inkomen overhoud, waardoor ik alsnog evenveel spullen kan blijven kopen?<\/em><\/p>\n<p>\u2018Dat moet je inderdaad voorkomen. Daarom stellen we voor om milieuvervuilende vormen van consumptie hoger te belasten dan milieuvriendelijke vormen van consumptie. Een nieuw elektrisch apparaat aanschaffen wordt bijvoorbeeld substantieel duurder, maar naar de film of duurzaam uit eten juist goedkoper. Het wordt daardoor aantrekkelijker om je geld uit te geven aan zaken met een lage milieu-impact, maar iedereen kan daar wel een eigen afweging in blijven maken.<\/p>\n<p>Bovendien stellen we voor om de belasting op consumptie waar mogelijk progressief te maken. Dus hoe meer je consumeert, hoe hoger het belastingpercentage. Bij mobiliteit zie je bijvoorbeeld dat verreweg de meeste uitstoot komt van mensen met de hoogste inkomens. Die vliegen vaker en verder en rijden de meeste kilometers. Vliegtickets kan je nu al op basis van aantal kilometers belasten en bij autokilometers kan dat vanaf 2030, als het rekeningrijden wordt ingevoerd. Ook bij wonen zie je dat de grote milieu-impact komt van mensen met de hoogste inkomens, omdat zij het grootst wonen. Dat zou je kunnen belasten op basis van de WOZ-waarde.\u2019<\/p>\n<p><em>In je boek stel je dat dit eerlijker is dan hoe we het nu doen. Waarom?<\/em><\/p>\n<p>\u2018Nu hebben we bijvoorbeeld het emissiehandel systeem (ETS). Dat drijft prijzen op over de hele linie. Producenten betalen voor rechten om broeikasgassen uit te stoten en berekenen dit vervolgens weer door in hun prijzen. Op die manier zijn het altijd mensen met de l\u00e1\u00e1gste inkomens die daar de prijs voor betalen. Zij hebben immers het grootste percentage van hun inkomen nodig voor dagelijkse consumptie. Daarom vind ik de <em>vleestax<\/em> ook ongelukkig. In het klimaatpakket dat net is ingevoerd zaten honderdtwintig maatregelen. Daar zat precies \u00e9\u00e9n belasting op consumptie tussen en dat was die op zuivel en vlees. Terwijl je weet dat mensen met een laag inkomen daar procentueel het meest aan uitgeven. Op diezelfde plek had je ook een progressieve heffing op vliegen voor kunnen stellen.\u2019<\/p>\n<blockquote><p>\u2018Een vliegheffing op basis van milieu-impact is bij uitstek een eerlijke, progressieve maatregel. Over de hele linie hebben lagere inkomens er veel meer aan als belasting op arbeid lager wordt en alledaagse producten niet steeds duurder worden.\u2019<\/p><\/blockquote>\n<p><em>Pak je dan niet weer mensen hun welverdiende vakantie af?<\/em><\/p>\n<p>\u2018Nee dat is nog zo\u2019n mythe. Veertig procent van de Nederlanders vliegt nooit en van die groep heeft het overgrote deel een gemiddeld of laag inkomen. Bij de zestig procent die wel vliegt, zie je dat de grootste impact wordt gemaakt door mensen die intercontinentaal vliegen en dat zijn veelal de hoogste inkomens. Dus een vliegheffing op basis van milieu-impact is bij uitstek een eerlijke, progressieve maatregel. Over de hele linie hebben lagere inkomens er veel meer aan als belasting op arbeid lager wordt en alledaagse producten niet steeds duurder worden. Zoals nu wel het geval is.\u2019<\/p>\n\n<h5>Mensbeeld<\/h5>\n<p>De belastingverschuiving van arbeid naar vervuilende consumptie zorgt volgens Schenderling niet alleen voor minder, maar ook voor andere consumptie. Het delen van producten kan bijvoorbeeld weer leiden tot meer sociale contacten in de buurt. Ook krijgen we meer tijd. Uiteindelijk kunnen \u00e9n moeten we de milieuwinst die we boeken bestendigen door gradueel minder te gaan werken. Milieuwinst leidt in de regel namelijk tot een kostenbesparing, omdat er minder energie en materialen nodig zijn. Door minder te werken, voorkom je dat die kostenbesparing ertoe leidt dat we met de bespaarde kosten weer meer gaan consumeren en zo de milieuwinst tenietdoen.<\/p>\n<p>Wetenschappelijk is al vele malen aangetoond dat meer vrije tijd gelukkig maakt. Maar volgens Schenderling vraagt het om een ander mensbeeld om daar collectief van doordrongen te raken.<\/p>\n<p><em>Wat moet er volgens jou veranderen in ons mensbeeld?<\/em><\/p>\n<p>\u2018We zien werk waar je gelukkig van wordt als de hoogste vorm van zingeving. Daarbij gaat het impliciet over <em>betaald <\/em>werk. Terwijl vrijwilligerswerk of zelf kiezen wat je kan doen met je vrije tijd nog veel hogere vormen van zingeving zijn. Maar in ons huidige mensbeeld bepaalt je betaalde werk je identiteit. Zoals we ook denken dat het voor ons geluk belangrijk is om te kunnen kopen wat we willen. Terwijl uit onderzoek blijkt dat we alleen vlak voor en vlak na de aankoop een kortstondig geluksgevoel hebben. Vanuit dit mensbeeld hebben we ons systeem nu zo ingericht dat politici jaarlijks aan alle groepen in de samenleving een materi\u00eble verbetering moeten kunnen beloven, door het nationaal inkomen te laten groeien.<\/p>\n<p>Ik denk dat mensen diep van binnen niet het verlangen hebben om iets te krijgen, maar juist om te geven. Neem de stikstofcrisis. Het is ongelofelijk dat het kabinet werkelijk gedacht heeft dat probleem op kunnen lossen door 25 miljard beschikbaar te stellen in een compensatiefonds. Dat is vanuit zo\u2019n idioot mensbeeld geredeneerd: dat mensen alleen maar willen ontvangen. Mensen willen juist nodig zijn, een zinvolle bijdrage leveren aan de maatschappij, in verbinding met anderen.<\/p>\n<p>In een postgroei-samenleving is heel veel ruimte voor dat mensbeeld. We kunnen het omdraaien en zeggen: jij bent nodig voor deze samenleving, wat kun jij bijdragen? Want we hebben iedereen nodig. Ondernemers die groene verdienmodellen opschalen, boeren die de kringlooplandbouw ontwikkelen, burgercollectieven die nieuwe co\u00f6peraties zoals warmteco\u00f6peraties of zorgco\u00f6peraties opzetten, buurtbewoners die samen een buurtdepot beginnen, gemeenteraadsleden die reclame-uitingen beperken in hun gemeente. Zo kan iedereen zijn eigen talent kwijt. Dat is wezenlijk anders dan zeggen: dit zijn de plannen en daar willen we <em>draagvlak <\/em>voor\u2019 (kijkt een beetje vies). \u2018Ik hoop echt dat we kunnen bewegen naar een samenleving waar iedereen zich nodig weet en waar ook mensen die dreigen af te haken een zinvolle bijdrage kunnen leveren.\u2019<\/p>\n<blockquote><p>\u2018Als je paal en perk stelt aan de economie, dan kan er langs de randen van die economie een enorme bloei ontstaan. In biodiversiteit, in mentale rust, creativiteit, hoe we onze vrije tijd besteden en hoe we voor elkaar zorgen.\u2019<\/p><\/blockquote>\n<p><em>We zitten nu nog heel ver van dat toekomstbeeld af. Waar wil je beginnen? <\/em><\/p>\n<p>\u2018Klopt, en toch is het hoopgevend om te zien dat ik van links tot rechts mensen warm kan maken voor deze plannen. Ik denk omdat ik laat zien dat onze huidige economie niet alleen parasiteert op onze planeet, maar ook op kwetsbare werknemers, dichtbij en ver weg. Op onze relaties, gemeenschappen, gezondheid, verzorgingsstaat, cultuur en bronnen van zingeving. Dat zijn waarden waar mensen uit verschillende politieke stromingen zich in herkennen en die we kunnen beschermen door de economie sterker te normeren.<\/p>\n<p>De gesprekken die ik in die zaaltjes door het hele land voer, geven me echt hoop dat er stap voor stap een meerderheid te vinden moet zijn voor een alternatief. Allereerst voor het remmen van vervuilende vormen van consumptie en het laten groeien van minder vervuilende vormen. De tweede stap is dan een verschuiving van belasting van arbeid naar vervuilende consumptie. Dat is voor de VVD ook een goed verhaal, want voor ondernemers is het fijn als werken loont. De derde stap is dan om werkweken gradueel te verkorten. Dat is de kers op de taart, maar daar hebben we gelukkig nog even de tijd voor. In de tussentijd kunnen we dan met onze eigen ogen zien dat we een hele mooie samenleving kunnen hebben zonder economische groei.<\/p>\n<p>Vergelijk het met een akker: als je paal en perk stelt aan hoeveel je daarop mag verbouwen, dan zie je al snel een woekering van leven ontstaan langs de randen van die verbouwing. Zo gaat dat in de samenleving ook. Als je paal en perk stelt aan de economie, dan kan er langs de randen van die economie een enorme bloei ontstaan. In biodiversiteit, in mentale rust, creativiteit, hoe we onze vrije tijd besteden en hoe we voor elkaar zorgen.\u2019<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\ufeff Journalist Tim de Jong sprak Paul Schenderling over Nederland anno 2040. Wat moet er gebeuren om tot een duurzame samenleving te komen? \u2018Een stop op groei is een win-win-winsituatie.\u2019 Als grote aanjager van de Nederlandse postgroei-beweging trekt Paul Schenderling door het hele land. Hij staat er voor uiteenlopende zaaltjes. De bibliotheek in Berkel en [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1248,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-573239","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-economie","article_type-interview"],"acf":[],"author_name":"Tim de Jong","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/573239","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=573239"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/573239\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":576197,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/573239\/revisions\/576197"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Tim de Jong","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1248"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=573239"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=573239"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}