\u2018Vanuit de forensische psychiatrie ben ik vooral ge\u00efnteresseerd in het omgekeerde van verantwoordelijkheid: ontoerekeningsvatbaarheid. Het strafrecht gaat ervan uit dat verdachten in principe verantwoordelijk zijn voor hun gedrag. Maar het kan voorkomen dat iemand strafbaar gedrag heeft vertoond maar geen schuld heeft, omdat hij ontoerekeningsvatbaar is. Om te weten of een verdachte ontoerekeningsvatbaar is, kan een rechter of officier van justitie vragen om een rapportage van een forensisch psychiater of psycholoog. Die stelt de vraagt: \u201cWas er sprake van een stoornis op het moment van de daad die ten laste wordt gelegd?\u201d<\/p>\n
Als dat zo is, is de vervolgvraag: \u201cIn hoeverre was die stoornis van invloed op het delict?\u201d Een stoornis als smetvrees hoeft bijvoorbeeld geen doorwerking te hebben in een bankoverval. Maar het kan bij een mishandeling zo zijn dat een verdachte in een psychose dacht dat hij of zij bijna werd aangevallen, en meende uit zelfverdediging te handelen. Soms worden hersenscans gemaakt als aanvullende methode om bijvoorbeeld een stoornis als dementie vast te stellen.<\/p>\n
Het bijzondere aan het Nederlandse strafrecht is dat er ook verminderde toerekeningsvatbaarheid kan worden vastgesteld. Maar de criteria voor wat geldt als ontoerekeningsvatbaarheid zijn in Nederland niet vastgelegd. Veel andere landen hebben wel zulke criteria, zoals: \u201cDoor een stoornis wist een persoon niet dat hij\/zij verkeerd handelde.\u201d Toen ons Wetboek van Strafrecht werd ingevoerd, lang geleden, was het idee dat criteria te beperkend zijn. In de praktijk zie je dat regelmatig de terminologie uit het buitenland wordt gebruikt. Maar voor de rechtsgelijkheid, duidelijkheid en transparantie denk ik dat het goed is om ook in Nederland vast te stellen: z\u00f3 bepalen we ontoerekeningsvatbaarheid.<\/p>\n
Je hebt hersenwetenschappers die zeggen dat het strafrecht niet op verantwoordelijkheid gebaseerd moet zijn, omdat vrije wil niet bestaat. Dat zou onder meer blijken uit het beroemde Libet-experiment, waarbij een paar honderd milliseconden voor iemand een handeling verrichtte, in de hersenen al een karakteristiek signaal werd gemeten. \u201cHet brein is eerst, het bewustzijn hobbelt erachteraan.\u201d In plaats van op \u201cverantwoordelijkheid\u201d en \u201cstraf\u201d, stellen sommigen, zou in het strafrecht ingezet moeten worden op \u201cveiligheid\u201d en \u201crisicomanagement\u201d. Dan kun je iemand wel vastzetten, maar uit veiligheidsredenen \u2013 om een nieuw misdrijf te voorkomen \u2013 in plaats van om te straffen. Zoals quarantaine in het ziekenhuis. Maar deze visie wordt niet breed gedeeld.\u2019<\/p>\n\n
\u2018Waarom hebben we het begrip \u201ceigen verantwoordelijkheid\u201d eigenlijk nodig? Het kan heel positief zijn, dat je zelf keuzes kan maken en zelf verantwoordelijk bent voor de gevolgen. Maar we zijn het steeds meer gaan gebruiken om mensen op zichzelf terug te werpen: \u201cJe bent er z\u00e9lf verantwoordelijk voor.\u201d Voor mij is het een begrip met een negatieve connotatie geworden. De mogelijkheden voor het kunnen dragen van eigen verantwoordelijkheid zijn nogal verschillend verdeeld. En de omstandigheden waarbinnen mensen leven, zijn ook heel verschillend. Genoeg inkomen is belangrijk, maar ook of je gezondheid goed is of niet. En of je verantwoordelijkheden met een partner kunt delen. Onder het mom \u201cde zorgkosten rijzen de pan uit\u201d doet de overheid steeds meer app\u00e8l op de verantwoordelijkheid van mensen zelf en hun eigen netwerk. Terwijl \u201ceigen netwerken\u201d heel sterk verschillen, niet alleen in kwantiteit maar ook in kwaliteit.<\/p>\n
‘Gezien de ontwikkelingen die op ons afkomen, is aandacht voor hoe we dingen eenvoudiger kunnen maken ontzettend belangrijk.\u2019<\/p><\/blockquote>\n
Juist voor mensen die het toch al niet makkelijk hebben, is het leven ingewikkelder geworden. Het is je eigen verantwoordelijkheid welk zorgverzekeringspakket je kiest, of welke energieleverancier. Je eigen verantwoordelijkheid om informatie op te zoeken \u2013 terwijl een groot deel van Nederland laaggeletterd is. Om het leven voor mensen te versimpelen, is het allereerst belangrijk dat ze voldoende inkomen hebben. Daarnaast moeten de regelingen en voorzieningen waar mensen aanspraak op kunnen maken toegankelijker worden. Gezien de ontwikkelingen die op ons afkomen, zoals vergrijzing en toenemende eigen verantwoordelijkheden rond het ouder worden, is aandacht voor hoe we dingen eenvoudiger kunnen maken ontzettend belangrijk.\u2019<\/p>\n
No\u00e9mi Prent, Hoofdredacteur van Opzij<\/em><\/h5>\n
\u2018Mijn oma zei vaak: \u201cWaarom moet ik een lampje minder branden, als in wolkenkrabbers van Philips alles de hele nacht aanstaat?\u201d Als tiener vond ik dat irritant, ik was van de school \u201ceen betere wereld begint bij jezelf\u201d en \u201calle beetjes helpen\u201d. Maar ik ben hierop teruggekomen. Om zoden aan de dijk te zetten, moet het systeem op de schop.<\/p>\n
Als in discussies over gendergelijkheid wordt gewezen naar vrouwen die deeltijdwerken, vind ik dat lastig. Er zijn altijd voortrekkers geweest in het feminisme; individuen op de barricaden. Juist persoonlijke verhalen kunnen leiden tot een collectieve beweging. Maar echt grote stappen krijg je vaak niet voor elkaar door \u201czelf eigen keuzes te maken\u201d. Neem de focus op mannenlichamen in medische onderzoeken. Ik kan tegen mijn dokter zeggen: \u201cLet hier en hier op, bij vrouwen zit dit net anders.\u201d Maar ik wil niet dat die verantwoordelijkheid hoofdzakelijk bij mij ligt. Voor de echt grote stappen moet de overheid haar verantwoordelijkheid nemen.<\/p>\n
In tijden van oorlog is individuele verantwoordelijkheid w\u00e9l extra belangrijk, merkte ik toen ik het verzetsverleden van mijn overgrootouders onderzocht voor een podcast over Italianen in het Nederlands verzet. Al voor de oorlog zetten mijn overgrootouders hun huis open voor Italiaanse politieke vluchtelingen, die voor het fascisme waren gevlucht. En tijdens de oorlog ook voor Joden, met alle risico\u2019s van dien. Ze hebben door die individuele verantwoordelijkheid te nemen honderden levens gered \u2013 net als talloze anderen, als deel van een eigen systeem.\u2019<\/p>\n
Elbert de Jong, Hoogleraar Privaatrecht (UU)<\/h5>\n
\u2018Overheden en grote uitstoters worden steeds vaker aangesproken op hun juridische verantwoordelijkheid om klimaatverandering tegen te gaan. Ik denk dat staten en bedrijven inderdaad die deelverantwoordelijkheid kunnen hebben. De vraag is natuurlijk: hoever reikt die verantwoordelijkheid? Daar wordt over geprocedeerd. Je kunt als staat of bedrijf zeggen: \u201cMijn uitstoot is in absolute zin zo beperkt dat het wegnemen van die uitstoot geen effect heeft op de klimaatverandering.\u201d<\/p>\n
In de zaak van Urgenda tegen de Nederlandse staat accepteerde de Hoge Raad deze redenering niet. De gedachte daarachter: als we het verweer van de staat accepteren dat de Nederlandse bijdrage beperkt is, dan kan in wezen ieder\u00e9\u00e9n dat verweer naar voren brengen. Het gevolg zou zijn dat rechtsbescherming tegen zoiets gevaarlijks als klimaatverandering bij voorbaat wordt uitgesloten. Ook in de uitspraak van de Rechtbank Den Haag in de Shell-zaak, die nu bij het gerechtshof ligt, zie je de gedachte van de Urgenda-uitspraak doorsijpelen. Als een grote uitstoter geen deelverantwoordelijkheid heeft, wie dan wel?<\/p>\n