\u2018Wetten zijn als worstjes. Hoe minder mensen weten hoe worsten en wetten worden gemaakt, des te beter slapen ze.\u2019 Het is een bekende uitspraak van Otto von Bismarck, de kanselier die in de negentiende eeuw de fundamenten legde van de Duitse eenheidsstaat en zelf verantwoordelijk was voor de nodige wetgeving.<\/p>\n
Waar Von Bismarck pleitte voor een zo onzichtbaar mogelijke worstenfabriek, klinkt in en om Den Haag vandaag de dag vooral onvrede over de toenemende stilte vanuit die fabriek.<\/p>\n
Zo bleek twee jaar geleden uit onderzoek van Investico en Argos dat de plenaire vergaderzaal de afgelopen jaren steeds meer wordt gebruikt voor het bespreken van de actualiteit en politieke incidenten, en steeds minder voor het controleren van wetsvoorstellen. Tussen 2011 en 2019 halveerde het aantal keren dat de Tweede Kamer in de plenaire zaal een wet besprak: van 141 in 2011 naar slechts 65 keer in 2019, zo telden de journalisten. \u2018Wetgeving wordt verschoven om ruimte te maken voor de dagelijkse paniekaanval,\u2019 zei destijds VVD-Kamerlid Andr\u00e9 Bosman tegen Argos.<\/p>\n
Debatten over wetgeving vinden steeds vaker plaats in de vaste Kamercommissies, waardoor het leeuwendeel van de debatten (ruim tweederde) buiten de plenaire zaal worden gevoerd. Wat het publiek vooral ziet (zowel vanuit de plenaire- als commissiezaal), zijn \u2018gedoetjes\u2019, aldus GroenLinks-Kamerlid Lisa Westerveld. \u2018Zo was er vorig jaar een pandemiedebat. Megatechnisch, dus ik had mij goed voorbereid, want het is ingewikkelde materie.\u2019 De dag erna kreeg ze ervan langs op sociale media: ze had haar jasje aan de stoel gehangen en zat met korte mouwen in de plenaire zaal. In januari. \u2018En de burgers betalen de stookkosten van het rijk!\u2019 klonk het verontwaardigd.<\/p>\n
Welke middelen staan parlementari\u00ebrs ter beschikking en hoe gebruiken ze die? In een serie onderzoeksartikelen, profielen en interviews werpt Dieuwertje Kuijpers licht op het Kamerwerk. Na de hoorzitting in VN#03 en de commissievergadering in VN#04: dit keer: wetsvoorstellen.<\/p>\n<\/div>\n
Hoe stil de worstenfabriek is, is deels afhankelijk van de media-aandacht. Kamerlid Silvio Erkens (VVD) schreef een initiatiefwet over energie: hoe we het systeem robuuster kunnen maken zodat we niet nog een keer de fout maken afhankelijk te zijn van Russisch gas. Hij probeerde ook enkele media te interesseren voor zijn nieuwe wet, maar dat duurde enige maanden. In het begin waren zij vooral ge\u00efnteresseerd of minister Rob Jetten (D66) hiermee in het nauw zou komen. Of waren er misschien andere partijen die fel zouden reageren op het initiatief? \u2018Niet dus, er zat geen relletje in. Je wordt niet uitgenodigd bij een talkshow om over een nieuwe wet te praten, ook al gaat het over miljoenen euro\u2019s en heeft het veel impact op ons energiebeleid,\u2019 verzucht Erkens. \u2018Iets wat mij wel was gelukt als ik een provocerend tweetje had geplaatst.\u2019<\/p>\n
Aandacht is in toenemende mate een steeds schaarser goed aan het worden, de politiek is daarin geen uitzondering.<\/p><\/blockquote>\n
Kamerleden vergelijken de media-aandacht met een zoeklicht: alle aandacht gaat kortstondig naar een heel specifiek onderwerp, om net zo snel weer weg te zijn.<\/p>\n
VVD-Kamerlid Eelco Heinen zit sinds 2021 op een blauw stoeltje, maar loopt al sinds 2011 door de Haagse fractiegangen, eerst als beleidsmedewerker en daarna als politiek secretaris. Het Kamerwerk is, zo constateert hij, echt anders dan tien jaar geleden. Zo informeert hij als rapporteur samen met Kamerlid Mahir Alkaya (SP) de rest van de Kamer over de ontwikkelingen rond de digitale euro. Alkaya zei begin november tegen podcastmakers Marianne Zwagerman en Rick van Velthuysen dat hij zich zorgen maakte over het gebrek aan media-aandacht voor de digitale euro. Zwagerman riep daarom mensen op massaal naar de Tweede Kamer te komen. De publieke tribune stroomde vol en mensen demonstreerden voor de Kamer. \u2018Er kwamen bij dat debat Kamerleden aanwaaien die zich vooraf niet hadden geregistreerd, laat staan ingelezen. Wel werd er schande geroepen,\u2019 herinnert Heinen zich. Minister van Financi\u00ebn Sigrid Kaag (D66) kreeg een lijst huiswerk mee, maar, zo vertelt Heinen, \u2018het daaropvolgende debat, waarin de minister moest uitleggen wat ze had gedaan met de zorgen vanuit de Tweede Kamer, zaten we gewoon weer alleen.\u2019<\/p>\n
Regie pakken<\/h5>\n
De analyse is steevast dezelfde, voor vrijwel elk parlementair instrument: de media en de Tweede Kamer houden elkaar in een ongezonde houdgreep. \u2018Voor de grap heb ik alle interviews gelezen met Kamerleden die afscheid namen, en allemaal zeggen ze precies hetzelfde,\u2019 constateert GroenLinks-Kamerlid Senna Maatoug: \u2018We houden elkaar gewoon gevangen.\u2019 Zelf ging Maatoug van Twitter af: het leidde te veel af van haar Kamerwerk.<\/p>\n
Aandacht is in toenemende mate een steeds schaarser goed aan het worden, de politiek is daarin geen uitzondering. De continue hak-op-de-tak-versnippering en het koortsachtig verversen van feeds maakt het volgen van langere en taaie processen (zoals wetten maken) minder aantrekkelijk.<\/p>\n
Het toeval wil dat precies in de dagen dat Vrij Nederland interviews afnam in het tijdelijke Tweede Kamergebouw, het zoeklicht gericht stond op De Deur van premier Mark Rutte (VVD) en vicepremiers Sigrid Kaag (D66), Wopke Hoekstra (CDA) en Carola Schouten (ChristenUnie). Kranten stonden vol speculaties verpakt als overpeinzende analyses. Wat ging de coalitie doen met de verkiezingsoverwinning van BBB? \u2018Het zou me verbazen als het kabinet de rit uitzit\u2019 (de Volkskrant<\/em>). \u2018Zal D66-leider Kaag toegeven aan het CDA?\u2019 (NRC<\/em>). Of is de coalitie toch aan het schuiven nu \u2018de heiligverklaring van 2030\u2019 voor de stikstofdoelen wankelt (De Telegraaf<\/em>)?<\/p>\n
Duidelijk werd ook dat het bespreken van wetgeving in de plenaire zaal niet gelijk staat aan meer aandacht. Op een woensdagavond waren vanaf half zeven \u2019s avonds welgeteld negen Kamerleden met elkaar in een ideologisch debat verwikkeld. \u2018Het is niet de bedoeling dat door erfenissen een deel van de samenleving een voorsprong krijgt op anderen. Ik wijs u erop dat uw eigen JOVD juist vanwege het belang van een liberale meritocratie zich achter de hogere erfbelasting schaart!\u2019<\/p>\n
Aan het woord was GroenLinks-Kamerlid Tom van der Lee die reageerde op VVD-Kamerlid (en van huis uit fiscaal econoom) Folkert Idsinga. Op de Kameragenda stond het debat aangekondigd als het niet heel sexy klinkende \u2018Voorstel van de leden Maatoug en Nijboer houdende wijziging van de Wet inkomstenbelasting 2021 en enige andere fiscale wetten in verband met het doen vervallen van enkele fiscale regelingen\u2019. Ondanks de technocratische titel zat het ideologisch venijn hem in de staart. Want het vervallen van enkele fiscale regelingen betekent hogere belastingen, en daar zijn de liberalen niet zo van. De VVD zwaaide daarom met een CPB-rapport naar de initiatiefnemers (GroenLinks en PvdA) waarin ondernemers was gevraagd wat ze zouden doen als zij een hoger belastingtarief zouden moeten betalen: \u2018en nu wordt het misschien ook interessant voor de PvdA, waarbij de \u201cA\u201d staat voor \u201cArbeid\u201d, dacht ik altijd. Ik geef u de top drie antwoorden. Nummer 1: personeel ontslaan. Nummer 2: minder innovatie. Nummer 3: investeren in de regio, daar houden we ook mee op,\u2019 aldus Idsinga.<\/p>\n
Er werd gedebatteerd over vormen van meritocratie, over gelijkheid in termen van kansen en de (on)wenselijkheid van vermogensongelijkheid. Alles in een uiterst gemoedelijke sfeer. Zo greep D66-Kamerlid Romke de Jong zijn kans om de Kamer te verrijken met een Friese wijsheid: \u2018Jild is nuver guod: wa\u2019t it bewarret hat der neat oan, en wa\u2019t it \u00fatjout is it kwyt. Dat betekent zo veel als: als je het bewaart, dan heb je er niks aan en gebruik je het, dan ben je het kwijt.\u2019<\/p>\n
Kamerlid Chris Stoffer (SGP), tevens verkenner voor de formatie van de Provinciale Staten in Friesland, liet weten \u2018het Fries nog steeds niet machtig te zijn\u2019 maar deed desalniettemin een poging (\u2018Om een kort antwoord te geven: ik ben het eens met de heer De Jong, joa. Joa, is dat een beetje Fries? Nee, h\u00e8?\u2019)<\/p>\n
Juist de ideologische verschillen maken deze wet wel een uitdaging, vertelt mede-initiatiefneemster Senna Maatoug (GroenLinks): \u2018Eigenlijk bij alles rondom vermogensbelasting weet je: dit is ingewikkeld. GroenLinks staat daar natuurlijk heel anders in dan de VVD.\u2019 Toch kwam het idee voor deze wet uit het regeerakkoord. Momenteel krijgen ondernemers die een bedrijf (deels) overnemen van een familielid belastingvoordelen. Volgens het Centraal Planbureau is deze regeling te ruimhartig en ondoelmatig. De coalitie besloot daarop met aanpassingen te komen. \u2018Veel collega\u2019s vroegen ons dan ook naar de timing van ons wetsvoorstel: waarom niet wachten tot de coalitie met een voorstel komt? Maar wij vonden dit juist het moment om als Tweede Kamer de regie te pakken over het onderwerp,\u2019 aldus Maatoug.<\/p>\n
Chinese muur<\/h5>\n
Voordat Senna Maatoug en collega-Kamerlid Henk Nijboer (PvdA) hun wetsvoorstel mochten verdedigen in de Tweede Kamer, waren zij al ruim een jaar verder. \u2018Je begint met het schrijven van een memorie van toelichting, waarin je eigenlijk expliciet opschrijft wat je voorstellen zijn,\u2019 vertelt Maatoug. Op basis van deze memorie werken juristen van het ministerie of de Tweede Kamer, werkzaam bij \u2018Bureau Wetgeving\u2019, vervolgens de bijbehorende wettekst uit. De politieke voorstellen worden zo omgesmeed tot wetsartikelen. Maatoug: \u2018We gingen ook over onze wet, die gaat over progressieve belasting, in gesprek met het ministerie van Financi\u00ebn. Die ambtenaren denken dan met je mee en kunnen ook aangeven welke regels met elkaar samenhangen. Want een nieuwe wet kan ook weer effect hebben op bestaande wetten, natuurlijk.\u2019<\/p>\n
Is er geen risico dat ambtenaren vanuit het ministerie de wetgeving alsnog gaan proberen te be\u00efnvloeden richting het straatje van hun minister? \u2018Nee, die werken op zo\u2019n moment voor jou als Kamerlid en niet voor de minister. Dan is er echt een Chinese Muur,\u2019 aldus Maatoug.
\nVoordat een wetsinitiatief plenair wordt besproken in de Tweede Kamer, moet er eerst een advies worden uitgebracht door de Raad van State. Dit advies is aan de Tweede Kamer, niet aan de regering, dus die kan er ook niet op reageren. \u2018De Raad van State is de belangrijkste toets op je wet, maar er zijn nog allerlei andere toetsen. Wij kregen er bijvoorbeeld nog een bij van het adviescollege regeldruk, en een uitvoeringstoets vanuit de Belastingdienst,\u2019 somt Maatoug op. Vervolgens gaat het Kamerlid aan de slag met alle kritiek. Lachend: \u2018Dan zie je heel veel vlaggetjes in je tekst, en de rode zijn niet goed!\u2019<\/p>\nDe memorie van toelichting, de adviezen en de op basis daarvan gemaakte wijzigingen (genaamd \u2018nota van wijziging\u2019) gaat vervolgens als een pakket richting de Tweede Kamer.
\nVervolgens wordt het wetsinitiatief daar plenair behandeld. De initiatiefnemers nemen dezelfde rol in als ministers of staatssecretarissen die hun wetsvoorstel in de Kamer moeten verdedigen, en nemen dus ook plaats in \u2018vak K\u2019. Dat doen de initiatiefnemers overigens ook in de Eerste Kamer, waar de wet wordt behandeld als deze door de Tweede Kamer is aangenomen.<\/p>\nHoewel Kamerleden in de media worden afgestraft voor het maken van wetsvoorstellen die het niet halen, kan het doen van wetsvoorstellen ook worden gezien als teken van een assertieve en meer actieve Tweede Kamer.<\/p><\/blockquote>\n
Opvallend genoeg is de Eerste Kamer (die zichzelf erop voorstaat la chambre de r\u00e9flexion<\/em> te zijn) niet de zandbank waar de meeste voorstellen op stranden. Hoogleraar staats- en bestuursrecht Wim Voermans berekende voor zijn boek Onze constitutie. De geschreven en ongeschreven regels van het Nederlandse staatsbestel<\/em> dat van de 88 initiatiefvoorstellen die van 2012 tot 2017 door de Tweede Kamer in behandeling zijn genomen, er maar vijftien werden aangenomen. Van deze vijftien die in de Eerste Kamer verdedigd moesten worden, haalden er negen de eindstreep. Volgens Voermans komt dat doordat je als indirect verkozen senator van goeden huize moet komen om een wet uit de rechtstreeks gekozen Tweede Kamer af te branden. \u2018Als je die eenvoudig verwerpt omdat er een technisch mankement aan kleeft, of vanwege \u201cslechte kwaliteit\u201d, is dat op zijn minst onhoffelijk en doet het direct legitimatievragen rijzen. Ook de Raad van State is om die reden altijd heel voorzichtig, althans in toon en bejegening, bij de advisering van initiatiefvoorstellen.\u2019<\/p>\n
Onderwerpen agenderen<\/h5>\n
Of een initiatiefwet \u2018het zal halen\u2019 is voor Kamerleden geen absolute randvoorwaarde om aan het maanden- en soms jarenlange proces te beginnen. Zo vertelde Forum voor Democratie-Kamerlid Pepijn van Houwelingen in een eerder interview met Vrij Nederland<\/a> dat hij een wetsvoorstel indiende tegen de toenemende schaalvergroting van gemeenten, ook al wist hij van tevoren dat de wet zelf weinig kans van slagen had. \u2018Het is gewoon heel belangrijk om die discussie van eindeloze schaalvergroting aan te zwengelen, en zo\u2019n wetsvoorstel dwingt ze in ieder geval het gesprek erover aan te gaan. Je moet dat natuurlijk niet continu doen, maar als je dat zo eens per jaar doet en zo de diepte in kunt gaan over een maatschappelijk onderwerp is dat al heel wat,\u2019 aldus van Houwelingen.<\/p>\n