De verhouding tussen Frankrijk en Duitsland heeft alle kenmerken van een vriendschap. Je hoeft alleen maar te denken aan de hand-in-hand van president Fran\u00e7ois Mitterrand en bondskanselier Helmut Kohl in 1984 in Verdun, of aan de omhelzing recent in januari tussen Scholz en Macron bij het bezoek van Scholz aan Parijs. Het kost geen moeite om je Angela Merkel voor te stellen met Macron tijdens de ondertekening van het Verdrag van Aken in 2019 toen het Elys\u00e9e-verdrag van 1963 werd \u2018geactualiseerd en uitgebreid\u2019.<\/p>\n
Nochtans wordt gezegd dat de \u2018Frans-Duitse motor\u2019 hapert omdat Scholz \u2018alleen\u2019 naar China ging, ze niet hetzelfde denken over het prijsplafond voor gas en iets anders vinden over de defensieuitgaven. Dat lijken normale verschillen van mening die niet de kern van de vriendschap raken.<\/p>\n
De kern is dat de \u2018erfvijandschap\u2019 tussen Duitsland en Frankrijk al geruime tijd, en zeker sinds het Elys\u00e9everdrag, verleden tijd is. Die onmin, ontstaan in de napoleontische tijd, door de Frans-Duitse Oorlog van 1870-1871 en door de twee wereldoorlogen, mag uit het zicht geraakt zijn, volgens Maarten Doorman in zijn boek Frankrijk, Duitsland, Europa. Een jager in het woud <\/em>doen \u2018oude stereotypen zich hardnekkig gelden\u2019, in positieve en negatieve zin. Men moet dan denken aan Duitsland als de bakermat van de Romantiek en dus van de geest, de diepte en het gevoel. En Frankrijk als de bron van de Verlichting en dus de helderheid, het verstand, de ratio. Of clich\u00e9\u2019s als het donkere Duitse Teutoburger Wald tegenover het licht van de Franse C\u00f4te d\u2019Azur.<\/p>\n Het ligt niet meteen voor de hand dat Doorman zich als filosoof en kenner van de Romantiek verdiept in de politieke verhouding tussen Frankrijk en Duitsland. Maar Doorman concentreert zich dan ook op een breed cultuurfilosofisch aspect van die verhouding: die, wat hij noemt, \u2018onderhuidse, onbelangrijk lijkende, maar taaie, zoniet onuitroeibare stereotypen.\u2019<\/p>\n Die sluimerende clich\u00e9\u2019s kunnen weer worden opgewekt door populisme en nationalisme en manifesteerden zich al eerder in de Balkan-oorlog, nu weer in Rusland en in de opleving van nationalisme en antisemitisme. Het originele aan Frankrijk, Duitsland, Europa<\/em> is dat Doorman de doorwerking van stereotypen zoekt en vindt in de kunsten, in de muziek, de beeldende kunst, film en literatuur. Daarin worden de onderhuidse gevoeligheden tot leven gebracht en als een spiegel voorgehouden. Dan blijkt dat Richard Wagner lange tijd geen voet aan de grond kreeg met zijn donkere muziek in Frankrijk, tot hij een bewonderende brief kreeg van Charles Baudelaire. In 1870 schrijft hij in een brief aan de criticus Jules Champfleury dat hij hoopte op de \u2018versmelting van de Duitse en de Franse geest.\u2019 Friedrich Nietzsche zal er niet warm of koud van zijn geworden, hij concentreerde zich na de breuk met Wagner op het zuiden, weg van Duitse zwaarwichtigheid, op naar \u2018het heldere, geciviliseerde, het lichte en mediterrane tegenover het koude, mistige en donkere van Wagner\u2019.<\/p>\n Wanneer de verschillen worden toegespitst loopt het altijd uit op het debiteren van zulke cliche\u2019s. Als voorbeeld van een stekelige heropleving die zo maar uit het niets kan opduiken noemt Doorman De l\u2019Allemagne,<\/em> de tentoonstelling over Duitsland die in 2013 in het Louvre werd gehouden ter gelegenheid van de herdenking van vijftig jaar Elys\u00e9e-verdrag. \u2018Deze tentoonstelling verduistert alles wat niet in het donkere beeld van Duitsland past\u2019 schreef de Frankfurter Allgemeine Zeitung<\/em>, erop wijzend dat hier het oude liedje werd herhaald van het duistere Duitsland. Er was dan ook niets te zien van het lichte Duitsland in de gedaante van Bauhaus, Der Blaue Reiter, de expressionisten, Dada en van vrouwelijke kunstenaars. Wel eindigde de tentoonstelling met een film van Leni Riefenstahl, gelukkig niet Triumph des Willens<\/em>, maar Olympia<\/em> (1938).<\/p>\n Met zijn titel\u00a0De<\/em> l\u2019Allemagne <\/em>verwees de tentoonstelling naar het gelijknamige boek dat Madame de Sta\u00ebl in 1813 publiceerde. Zij had met haar minnaar Benjamin Constant door het land gereisd en was enthousiast geworden over Duitsland als \u2018het vaderland van het denken\u2019. De cultuur, het landschap, de bossen, de volksaard bevielen haar zeer en dat kregen de Fransen voor het eerst in haar boek (aanvankelijk verboden door Napoleon) te lezen over hun buurland. Ze had het ook over de verschillen, tussen Frankrijk en Duitsland, speciaal wanneer het gaat over de dichters en denkers die de romantici zijn gaan heten, de schrijvers die zich meer door de verbeelding en de geest lieten leiden, dan door de wereldse Franse clart\u00e9 en esprit.<\/p>\n Met zijn schilderijen staat Caspar David Friedrich voor Duitse stereotypen als diepzinnigheid, ingekeerdheid, duisterheid.<\/p><\/blockquote>\n De duistere, nevelige en romantische schilder Caspar David Friedrich acht Doorman representatief voor de kunstenaars die zich tegen de Fransen en de Franse soldaten keerden toen die voor dood en verderf zorgden in de slag bij Dresden in 1813. Met zijn schilderijen staat hij voor Duitse stereotypen als diepzinnigheid, ingekeerdheid, duisterheid. Ook voor de toen ontstane haatgevoelens tegen de Fransen. Een van zijn strijdmakkers was de dichter Ernst Moritz Arndt. Die werd volgens Doorman \u2018hysterisch\u2019 van de Fransen: \u2018Ik wil de haat tegen de Fransen, niet alleen voor deze oorlog, ik wil hem langdurig, ik wil hem voor altijd.\u2019 Zelf schilderde Friedrich in deze sfeer ‘Der Chasseur im Walde’, een schilderij van, wat blijkt bij nader onderzoek, een Franse soldaat die verloren op een lichte plek in een donker naaldbos loopt, op weg naar zijn ondergang (zijn verdiende loon), gadegeslagen door een omineuze zwarte kraai op een omgehakte boom.<\/p>\n Er zou ook een boek geschreven kunnen worden over de pogingen om de Duitse ernst te combineren met de Franse lichtvoetigheid, om de Duitse donkerte te laten versmelten met de Franse helderheid. De Franse filosofie van na de oorlog, Sartre, Merleau-Ponty, Foucault, Althusser, Lyotard, zijn sterk be\u00efnvloed door Duitse filosofie, die van Nietzsche, Heidegger, Adorno, Hegel en Marx.<\/p>\n Doorman doet weinig met de weerstanden die stereotypen, clich\u00e9\u2019s en gemeenplaatsen oproepen. Culturele of populaire stereotypen zijn voor kunstenaars aanstootgevend, gespitst als ze zijn op vernieuwing en originaliteit, afkerig als ze zijn herhaling, van alles wat geweest en bekend is, niets nieuws is.<\/p>\n Doorman gaat speciaal in op de betekenis van het bos in Duitse cultuur, niet alleen bij de romantici.<\/p><\/blockquote>\n Helemaal uit zicht is bij Doorman de Europeanisering en de globalisering van de literatuur, de kunst en de filosofie. Nationale culturen zijn steeds minder nationaal, steeds minder te herleiden tot een land. Er is zeker een nationale basis voor een cultuur nodig, maar met steeds minder stereotypen en clich\u00e9\u2019s. Europa en de wereld krijgen daar een steeds grotere rol in. Denk aan de honderduizenden uitwisselingsstudenten die na de oorlog over Duitsland, Frankrijk, Itali\u00eb, Nederland zijn uitgezwermd.<\/p>\n Doorman gaat speciaal in op de betekenis van het bos in Duitse cultuur, niet alleen bij de romantici. Doorman is geneigd er diepzinnige betekenis aan te hechten en noemt bossen \u2018beschutting en bedreiging\u2019 tegelijk. Typisch romantisch dus, want alles in de romantiek wordt dubbelzinnig, ambigu. Bij die dubbelzinnigheid betrekt Doorman ook die \u2018hardnekkige nationale stereotypen\u2019. Die zijn meer \u2018dan een noodzakelijk kwaad.\u2019<\/p>\n Natuurlijk, schrijft hij, ontspoort het oprakelen van nationale clich\u00e9\u2019s maar al te snel, zoals nieuwe oorlogen hebben aangetoond en populistische politici als Marine le Pen (Rassemblement national) en \u00c9ric Zemmour in Frankrijk illustreren en Alice Weidel (Alternative f\u00fcr Deutschland) op rechts. Maar de nationale stereotypen zijn voor Doorman \u2018niet uitsluitend een plaag\u2019: \u2018Ze dragen ook bij aan de eigen identiteit en een positief zelfbeeld, en kunnen de saamhorigheid van een politieke gemeenschap versterken.\u2019<\/p>\n Hij ziet het taaie en positieve zelfs in de commercie: in reclames kunnen bedrijven wijzen op de Duitse degelijkheid van hun product, de gerenommeerde Franse keuken of de modehuizen kunnen goede sier maken met hun verfijnde smaak en raffinement. Zelfs \u2018het Eurovisiesongfestival, nationale feestdagen en international voetbalwedstrijden stimuleren evenzeer maatschappelijke verbinding, en de ermee gepaard gaande nationale gevoelens. Die in \u00e9\u00e9n weids gebaar verwerpen is even na\u00efef als zinloos.\u2019<\/p>\n\n Wat Doorman de taaiheid van de stereotypen noemt, zou je ook hardnekkig vasthouden aan en exploiteren van goedkope, succesrijke sentimenten kunnen noemen. Hoe onuitroeibaar ze ook mogen zijn, stereotypen hebben bestrijders of kunstenaars nodig die ze negeren of een nieuw gezicht geven. Voorkomen moet worden dat nationale stereotypen, clich\u00e9\u2019s en gemeenplaatsen (kaasmeisjes, molens, klompen) een ongestoorde plaats in een cultuur krijgen. Ze staan voor verveling, herhaling, voor gebrek aan fantasie, voor uitgekauwde kennis, voor gebrek aan creativiteit. Dit moet voor de erudiete kunstkenner Doorman een open deur zijn.<\/p>\n Neem het clich\u00e9 van \u2018de Hollandse wolkenlucht\u2019. Dat wordt allerminst een clich\u00e9 of stereotype wanneer een schilder als Ruysdael hem schildert, of Weissenbruch. Dan is die lucht iets bijzonders, iets eenmaligs, geen clich\u00e9. Een Hollandse lucht als permanente uitzondering, altijd iets nieuws.<\/p>\n Doorman noemt zelf Heinrich Heine als iemand die nationale stereotypen ondermijnde (\u2018Denk ich an Deutschland in der Nacht, dann bin ich um den Schlaf gebracht\u2019). Misschien, schrijft hij, bestaat Heine\u2019s betekenis wel uit zijn radicale ambigu\u00efteit, alsof Doorman zelf wel iets ziet in die dubbelzinnigheid. Frankrijk, Duitsland, Europa<\/em> is een verwarrend boek, aangenaam erudiet en soepel geschreven. Maar waarvoor? Stereotypen hebben geen verdediging nodig, Heine is een goed voorbeeld van de weerstand die de taaie, zo niet onuitroeibare stereotypen telkens moeten oproepen. Hij ging niet voor niets in Frankrijk wonen.<\/p>\n Frankrijk, Duitsland, Europa. Een jager in het woud<\/em> door Maarten Doorman is uitgegeven door Prometheus.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" De verhouding tussen Frankrijk en Duitsland heeft alle kenmerken van een vriendschap. Je hoeft alleen maar te denken aan de hand-in-hand van president Fran\u00e7ois Mitterrand en bondskanselier Helmut Kohl in 1984 in Verdun, of aan de omhelzing recent in januari tussen Scholz en Macron bij het bezoek van Scholz aan Parijs. Het kost geen moeite […]<\/p>\n","protected":false},"author":1248,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-561603","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur","article_type-literaire-kroniek"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/561603","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=561603"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/561603\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":561629,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/561603\/revisions\/561629"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1248"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=561603"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=561603"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Donkere beeld van Duitsland<\/h5>\n
gespitst op vernieuwing<\/h5>\n
succesrijke sentimenten<\/h5>\n