De verkiezingen voor de Provinciale Staten en de Eerste Kamer zijn helaas het zoveelste voorbeeld van de groeiende tekortkomingen in onze democratie. Serieuze media waren bevangen door BBB-koorts, zoals ze dat vier jaar geleden waren door FvD. Beide episodes lijken met elkaar gemeen te hebben dat deze partijen maximale politieke zendtijd weten te bemachtigen met een vrijwel inhoudsloos politiek programma.<\/p>\n
Mediahypes zijn niets nieuws. Maar de moderne media zijn een onwaarschijnlijk effici\u00ebnte technologie\u00a0gebleken in het genereren van hypes en hetzes. Het internet werd aanvankelijk nog beschouwd als een onuitputtelijke bron van onafhankelijke informatie die zou zorgen voor een sterkere controle op de zittende politieke macht. Daar is nu weinig meer van over door de opkomst van sociale-mediaplatforms, eerst Facebook en Twitter en later Instagram en TikTok. Democratie en politieke journalistiek worden door de moderne media ondermijnd. En daar zit een dwingende economische logica achter.<\/p>\n
Een ideale democratie zou ongeveer als een ideale markt moeten werken. De vragers, de kiezers, brengen een rationele en ge\u00efnformeerde stem uit op de politici die het beste aansluiten bij hun maatschappijbeeld en politieke wensen. De aanbieders, de politici, leveren waar de kiezers behoefte aan hebben op basis van hun politieke ideologie\u00ebn en de beleidsopvattingen die daaruit voortvloeien. Media zijn overbodig, want kiezers zijn volledig en kosteloos ge\u00efnformeerd over politici en hun programma\u2019s. Bij verkiezingen wordt de politieke macht toebedeeld aan die partijen die het beste de wensen van hun kiezers kunnen realiseren. Dit mondt uit in beleidsvoorstellen die de regering vervolgens uitvoert. Verkiezingen zorgen voor een continue aanpassing van het beleid aan veranderingen in de samenleving en de politieke voorkeuren van kiezers. Daarnaast voorkomen verkiezingen machtsmisbruik en zorgen ze voor een ordentelijke wisseling van de macht zonder bloedvergieten.<\/p>\n
Maar de politieke markt werkt bepaald niet ideaal, om allerlei redenen. Het is voor vrijwel alle kiezers onmogelijk om politici en hun beleidsvoorstellen inhoudelijk op hun merites te boordelen. De meeste kiezers zijn beperkt rationeel en daarmee gevoelig voor politieke manipulatie. Daarom is de geloofwaardigheid van politici essentieel. Onvolledig ge\u00efnformeerde kiezers delegeren macht aan politici, maar willen niet dat die macht wordt misbruikt. De politieke arena staat echter bol van strategisch en opportunistisch gedrag, politici die hun eigen belang kunnen najagen, soms uitmondend in corruptie of zelfs in het ondermijnen van de democratie.<\/p>\n
Het is onmogelijk om een functionerende democratie te hebben zonder dat mensen basale democratische waarden en normen naleven.<\/p><\/blockquote>\n
Winston Churchill zei al dat de democratie de slechtste vorm van overheid is op alle andere na. Maar de tekortkomingen van de democratie kunnen worden verzacht. Vanuit hun burgerplicht en maatschappelijke betrokkenheid internaliseren de kiezers en hun gekozenen basale politieke normen en waarden, zoals de wil om te gaan stemmen, de aanvaarding dat mensen op legitieme gronden van politieke opvatting kunnen verschillen, en de politieke bereidheid om compromissen te sluiten om het land te besturen.<\/p>\n
Daar hoort ook een geordend publiek debat bij met een gemeenschappelijke politieke taal. Het vereist gemeenschappelijke spelregels waarin mensen met respect voor elkaars maatschappijopvatting van mening kunnen verschillen en politieke besluiten kunnen worden genomen. Naleving van deze basale democratische waarden en normen is een \u2013 in economenjargon \u2013 publiek goed. Niemand kan worden uitgesloten van een goed werkende democratie en niemand hoeft te vrezen dat zijn profijt van de democratie minder wordt naarmate meer mensen ervan genieten.<\/p>\n
De politieke journalistiek ontleent haar bestaansrecht eveneens aan een wereld waarin kiezers onvolledig zijn ge\u00efnformeerd en de democratie onvolkomen werkt. Journalisten voorzien in een podium voor politiek debat, ze bieden kiezers informatie waarop zij politici kunnen afrekenen en dragen bij aan controle van de macht. De traditionele politieke journalistiek opereerde bovendien als poortwachter van de politieke arena. Niet iedere onruststoker of politieke gelukszoeker kon zomaar het politieke toneel betreden. Principes van hoor en wederhoor, het nastreven van de waarheid en het nemen van politieke verantwoordelijkheid werden min of meer nageleefd op straffe van verbanning uit de politieke arena. De politieke journalistiek biedt daarom net zo goed een publiek goed aan dat wordt ondersteund door bepaalde journalistieke normen en waarden.<\/p>\n
Door internet, en daaraan gekoppeld de moderne media worden de onvolkomenheden van de democratie opgeblazen en zo richt die technologie grote schade aan.<\/p><\/blockquote>\n
Maar de moderne media richten grote maatschappelijke en politieke schade aan.<\/p>\n
Politici hebben kiezers nodig om te worden gekozen. Ze willen daarom toegang tot media om hun kiezers te bereiken. Wie geen mediabereik heeft, wordt niet verkozen. Alle moderne media willen kijkers, lezers en luisteraars trekken om geld te verdienen. Zonder bereik geen inkomsten. Zie hier het ontstaan van \u2018de economie van de click\u2019, de tweezijdige markt van politiek en media: politici proberen hun mediabereik zo groot mogelijk te maken om stemmen te winnen. Media proberen dit bereik zo groot mogelijk te maken om zoveel mogelijk geld te verdienen.<\/p>\n
Hoe genereren de platforms een zo groot mogelijk bereik? Door permanent zoveel mogelijk stemming te maken, door zoveel mogelijk emoties in mensen los te weken, door zoveel mogelijk dierlijke instincten te doen ontwaken, door zoveel mogelijk mensen te agiteren. Dankzij de technologie van moderne media kan genadeloos worden ingespeeld op het menselijke tekort. Door de enorme schaaleffecten gaan provocerende berichten in een mum van tijd viraal. Massa is kassa, dat weten alle juicekanalen en populistische politici.<\/p>\n
Politici en journalisten hebben beiden een veel sterker direct belang gekregen om met zoveel mogelijk opwinding zoveel mogelijk kiezers, kijkers, luisteraars of lezers te trekken. Maar door de economie van de click worden belangrijke normen en waarden uitgehold die de democratie en de journalistiek moeten schragen.<\/p>\n
De Tweede Kamer is verworden tot het decor van filmpjes op sociale media.<\/p><\/blockquote>\n
Politici hebben de traditionele politieke journalistiek niet langer nodig om hun kiezers te bereiken. Zij zenden vanuit hun eigen platforms. Mainstream politici kopi\u00ebren noodgedwongen de trucs van populisten om te worden verkozen. Geen politicus wordt nog op een verkiesbare plaats gezet, en geen partij wordt nog verkozen als zij niet voortdurend \u2018zichtbaar\u2019 zijn. Wetenschappelijke bureaus van politieke partijen zijn op sterven na dood. Ruzie trekt veel meer aandacht dan een doordacht beleidsvoorstel voor pensioenen of belastingen. Politieke idee\u00ebnvorming is verworden tot het oplaten van proefballonnen, bedacht door politieke marketeers en uitgetest op focusgroepen. Er kan weinig journalistieke eer worden behaald met het doorprikken daarvan.<\/p>\n
De traditionele poortwachters in de journalistiek zijn weerloos tegen alle rattenvangers die via online kanalen het publieke toneel kapen. Veel journalisten gebruiken sociale media als hun voornaamste nieuwsbron en dragen daarmee bedoeld of onbedoeld bij aan alle hypes. Ook traditionele media zijn genoodzaakt steeds meer de sociale media te imiteren op straffe van verlies van kijkers, lezers of luisteraars. Want ook voor journalisten geldt: het politieke hanengevecht levert oneindig veel meer clicks op dan degelijke verslaggeving over bijvoorbeeld de hervorming van het pensioenstelsel of het belastingsysteem.<\/p>\n
Dat er nog een publieke arena zou bestaan waar in een gemeenschappelijke taal wordt gezocht naar oplossingen voor gedeelde problemen, is een illusie geworden. De omgangsvormen onder politici zijn verruwd. De Tweede Kamer is het decor geworden van filmpjes op sociale media.<\/p>\n
Sociale media zijn de grootste katalysator geweest van maatschappelijke polarisatie onder alle groepen in de samenleving. Zij zorgen voor een meedogenloze afrekencultuur. Iedere politicus of politieke partij die een controversieel standpunt inneemt, een foutje maakt of een politiek compromis sluit, wordt bedolven onder kritiek en scheldpartijen, van partijleden, vanuit de populistische flanken, vanaf de talkshowtafels, vanuit de sociale media. Zie wat er gebeurt op het stikstofdossier. Vrijwel geen partij wil nog verantwoordelijk zijn voor politieke besluiten die politieke pijn doen, of electoraal riskant zijn, die moeilijker zijn uit te leggen, of die een groter belang dienen dan het belang van de achterban.<\/p>\n
Agressieve ontevredenheid<\/h5>\n
Dankzij moderne media slagen alle populistische partijen \u2013 van links tot rechts \u2013 erin om grote delen van de bevolking tegen elkaar op te zetten op basis van klasse, kleur, opleiding, regio, identiteit of politieke overtuiging. In sommige families of vriendengroepen kan niet meer zonder ruzie over politiek worden gesproken. Het politieke debat verandert geleidelijk aan in een scheldpartij. Aanzienlijke delen van het electoraat worden in een permanente staat van agressieve ontevredenheid met het landsbestuur gebracht, ondersteund door een aanhoudende stroom van nepnieuws, de verspreiding van complottheorie\u00ebn en soms zelfs ophitsing om de democratische rechtsorde te ondermijnen.<\/p>\n
Denk aan de politieke ravage die Trump tijdens zijn presidentschap heeft aangericht, met de bestorming van Capitol Hill als voorlopig dieptepunt. Zie ook de opkomst van allerlei extreemrechtse, autoritaire en fascistische partijen overal ter wereld. En denk aan het Verenigd Koninkrijk met brexit.<\/p>\n
Maar zie vooral de totale implosie van mainstream politieke partijen in vrijwel alle westerse landen. Bijvoorbeeld Frankrijk, dat na WO II vrijwel onafgebroken werd geregeerd door de Republikeinse of Socialistische Partij, tot aan Macron. Zie Nederland, waar in 1986 CDA, PvdA en VVD nog 128 van de 150 zetels in de Tweede Kamer bekleedden.<\/p>\n
Het is denkbaar dat deze partijen zich in de loop van de tijd te weinig aan veranderende kiezersvoorkeuren hebben aangepast of veel langer aan het pluche zijn blijven plakken dan goed was voor het land. Maar de ontwikkelingen in ons politieke landschap de afgelopen jaren zijn zo drastisch en zo abrupt dat die moeilijk kunnen worden gerijmd met gestage, geleidelijke demografische veranderingen in het electoraat. Daarvoor zijn de verkiezingsuitslagen veel te volatiel.<\/p>\n
De gestage afkalving van de democratie onder invloed van moderne media is een diep verankerd politiek-economisch evenwicht geworden. Een evenwicht dat in korte tijd is verschoven met slechtere maatschappelijke uitkomsten tot gevolg: een totaal versplinterd politiek landschap, een parlement dat met een schier eindeloze stroom Kamervragen en moties voortdurend media-aandacht probeert te trekken, talloze politieke partijen die zo klein zijn dat die onmogelijk hun controlerende taken kunnen uitoefenen, overladen politici die opbranden als luciferhoutjes, politici en journalisten die permanent \u2018aanstaan\u2019 en geen tijd meer nemen om na te denken over beleid, verregaande uitholling van het vertrouwen van kiezers in politiek en journalistiek, en een falende overheid omdat het landsbestuur wankelt door de aanhoudende golven van maatschappelijke verontwaardiging die over de overheid worden uitgestort.<\/p>\n\n
Zo laat Jesse Frederik in zijn boek over de toeslagenaffaire zien dat die vooral het gevolg is geweest van medialogica. Waarom zijn de wetten zo streng gemaakt? Omdat de politiek zich liet opzwepen tot snoeihard beleid bij de toeslagen toen een paar Bulgaren bleken te frauderen.<\/p>\n
Mark Rutte is daarom niet de oorzaak, maar vooral de belichaming van dat slechtere maatschappelijke evenwicht. Alleen politici zonder enige inhoudelijke ruggengraat, met een spijkerhard politiek pantser, een feilloze politieke antenne voor de onderbuik van de kiezers en een existentieel politiek overlevingsinstinct kunnen in het huidige politieke klimaat overleven.<\/p>\n
Uit onvrede daarover massaal op populistische partijen gaan of blijven stemmen zal de neergang van de democratie alleen maar versterken. Mainstreampartijen die op hun manier populistische partijen imiteren ook. Alleen als er iets verandert aan de economische prikkels voor politici en journalisten, dus alleen als het niet meer extreem lonend is om steeds maar weer hypes en hetzes te veroorzaken, alleen dan kunnen de publieke goederen van democratie en journalistiek worden voortgebracht. De grote vraag is alleen hoe. Daarover gaat deel twee.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
De verkiezingen voor de Provinciale Staten en de Eerste Kamer zijn helaas het zoveelste voorbeeld van de groeiende tekortkomingen in onze democratie. Serieuze media waren bevangen door BBB-koorts, zoals ze dat vier jaar geleden waren door FvD. Beide episodes lijken met elkaar gemeen te hebben dat deze partijen maximale politieke zendtijd weten te bemachtigen met […]<\/p>\n","protected":false},"author":1248,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-560579","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-macht","article_type-analyse"],"acf":[],"author_name":"Bas Jacobs","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/560579","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=560579"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/560579\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":560601,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/560579\/revisions\/560601"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Bas Jacobs","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1248"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=560579"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=560579"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}