{"id":558351,"date":"2023-02-07T13:15:16","date_gmt":"2023-02-07T12:15:16","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=558351"},"modified":"2023-02-10T10:17:38","modified_gmt":"2023-02-10T09:17:38","slug":"literaire-kroniek-sofonisba-anguissola","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/literaire-kroniek-sofonisba-anguissola\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: Sofonisba Anguissola, portrettiste van de renaissance"},"content":{"rendered":"

Op het eerste zelfportret van Sofonisba Anguissola dat ik ooit zag was meteen iets bijzonders aan de hand. Ze heeft een boekje in haar hand waarin op de opengeslagen bladzijde staat dat dit portret \u2018in 1554 is geschilderd door de maagd Sofonisba Anguissola zelf\u2019 (\u2018Sophonisba Anguissola virgo se ipsam fecit 1554<\/em>\u2019). Er mocht geen misverstand ontstaan over wie dit op haar twee\u00ebntwintigste heeft geschilderd. Dat een vrouw dit deed, een portret van zichzelf schilderen, was uitzonderlijk. En dan nog wel met zo’n vanzelfsprekende zeggingskracht, alsof het in die tijd niet ongepast was voor vrouwen om dit bij uitstek zelfbewuste genre te beoefenen.<\/p>\n

Het is een prachtig historisch feit dat de schilderkunst van vrouwen min of meer begint met de fascinerende zelfportretten van Anguissola (alleen D\u00fcrer en Rembrandt evenaarden haar in aantal). Haar ontwikkeling en carri\u00e8re zijn niet anders dan glorieus te noemen. Er is weinig n\u00ed\u00e9t bijzonder aan Anguissola: haar talent, haar status, haar opleiding, verschijning, de keuze van het genre, haar latere plaats aan het Spaanse hof, de bescherming die ze daar genoot, de geschenken die ze van de koning kreeg als ‘pensioen’, en de leeftijd die ze bereikte (93), ongekend voor een tijd waarin de gemiddelde levensverwachting dertig jaar was.<\/p>\n

\"Sofonisba
Sofonisba Anguissola, Elisabeth van Valois met portret van Filips II in haar rechter hand, 1561-1565. Bron: Wikipedia<\/figcaption><\/figure>\n
wegstervende echo<\/h5>\n

Sofonisba Anguissola is het antwoord op wat Baldassar Castiglione in het derde hoofdstuk van zijn Boek van de hoveling <\/em>(1528) schrijft over de kennis, vaardigheden en het gedrag dat van vrouwen van stand werd verwacht: vrouwen moeten zich ingetogen gedragen, wel veel weten en over veel kunnen mee praten, speciaal over de kunsten, maar de beoefening ervan moeten ze aan mannen overlaten, daarvoor ontbreekt het hun aan de benodigde gaven.<\/p>\n

Wat je bij Castiglione leest is de wegstervende echo van wat Boccaccio in zijn De mulieribus claris <\/i>(Over beroemde vrouwen, 1361-62) zegt: ‘Kunst is vreemd aan de geest van vrouwen.’ Vandaar dat er maar drie kunstenaressen zitten tussen de 124 vrouwen over wie hij het heeft. Discreta modesta<\/em>, op een bescheiden manier, werden vrouwen van enige stand in de zestiende eeuw verondersteld hun kennis van literatuur, muziek en schilderkunst te tonen.\u00a0Sofonisba doorbrak deze discretie en bescheidenheid, met de hulp van haar vader.<\/p>\n

Wat onmiddellijk indruk maakt op haar zelfportretten is de open blik en de grote ogen, geaccentueerd door de dikke oogleden, boven en onder. De naar het neutrale neigende uitdrukking die je meestal op zelfportretten ziet (wellicht om te voorkomen dat je onmiddellijk een oordeel over de ijdelheid van de schilder gaat hebben) valt bij Anguissola ook op, maar daar doorheen schemert steeds iets speciaals, een minieme glimlach of een verfijnde ingetogenheid.<\/p>\n

Op een later portret van rond 1564, waarin haar gezicht als een bloem uit een fijne kanten kraag steekt, straalt ze een strenge schoonheid uit, verzacht door de twinkelende ogen en de rondheid van alles aan het gezicht: het is de gedistingeerde versie van de bolle toet, tegelijk openhartig en ingetogen. In de catalogus van de tentoonstelling in Rijksmuseum Twente wordt gezegd dat die rondheid van het gezicht werd versterkt door het gebruik van de bolle (convexe) spiegel waarin Anguissola keek tijdens het schilderen.<\/p>\n

de beroemdste en invloedrijkste schilderes van haar tijd<\/h5>\n

Het raadsel van die vele zelfportretten in juist die tijd kan natuurlijk niet opgelost worden door te denken dat Anguissola alleen maar erg zelfbewust was, dat is gezien het toen vereiste decorum voor vrouwen onvoorstelbaar. Er moet een alibi zijn dat ver afstaat van ijdelheid en overdreven zelfbewustheid. De zelfportretten van Anguissola moeten vooral gezien worden als proeven van haar kunnen. Via haar vader werden deze portretten geschonken aan graven, hertogen, kardinalen (zelfs aan de paus) en andere invloedrijke aristocraten en geestelijken in Itali\u00eb en Spanje. Daardoor raakte ze bekend als een bijzonder getalenteerde schilderes. Zelfs als ‘een speling van de natuur’, want van vrouwen werd niet verwacht dat ze dit zouden kunnen.<\/p>\n

Het uitzonderlijke aan Anguissola is dat ze, als de beroemdste en invloedrijkste schilderes van haar tijd, een vader had die een heel ander beroep uitoefende.<\/p><\/blockquote>\n

Het ten geschenke geven van zulke portretten was een onderdeel van de toenmalige ‘economie van gunsten’. Van de ontvanger werd een gunst verwacht of een voorspraak. De mare van haar talent bereikte daardoor ook de Spaanse koning Filips II, die haar in 1559 naar Spanje haalde als hofdame voor zijn vrouw Elisabeth van Valois. Aan haar moest ze schilderles geven.<\/p>\n

Het uitzonderlijke aan Anguissola is dat ze, als de beroemdste en invloedrijkste schilderes van haar tijd, een vader had die een heel ander beroep uitoefende. Vrouwelijke schilders uit die tijd als Lavinia Fontana, Mariette Robusti, Barbara Longhi en de flamboyante Carravagiste Artemisia Gentileschi waren allemaal dochters van schilders.<\/p>\n

Anguissola\u2019s vader Amilcare Anguissola was wel van adel, maar koopman in Cremona (vijfenzeventig kilometer van Milaan). Anguissola was de oudste van zes zusters en een broer die allemaal (behalve de broer) kunstzinnige talenten bezaten. Haar vader stuurde Sofonisba met haar zuster Elena op veertienjarige leeftijd in de leer bij Bernardino Campi, een bekend schilder die net niet in de levensbeschrijvingen van beroemde schilders van Giorgio Vasari voorkomt. Anguissola later wel, in de tweede druk van 1568, waarin hij haar werk ‘miraculeus’ noemt.<\/p>\n

Het bleef niet bij deze opmerkelijke daad van Amilcare Anguissola. Hij stuurde ook werk van haar naar paus Julius III, naar de hertog van Este in Ferrara, naar de deken van de kathedraal van Piacenza. En hij stuurde haar zelf naar Rome, naar Michelangelo, die haar werk hogelijk waardeerde, speciaal Jongen gebeten door een rivierkreeft<\/em> omdat het volgens hem zo moeilijk is een huilend kind te schilderen. Dat blijkt uit de bewaard gebleven brieven (uit 1557 en 1558, Michelangelo was toen 82) die Amilcare hem zond om te bedanken voor de aandacht die hij aan haar had besteed.<\/p>\n

Nog voor zij in 1559 naar het hof van Filips II ging was Anguissola al zo beroemd in Itali\u00eb dat ze brieven kreeg waarin om haar portret wordt gevraagd. Zoals die van Annibale Caro uit 1555: ‘Er is niets dat ik meer verlang dan een afbeelding van de kunstenares zelf, zodat ik in \u00e9\u00e9n werk twee wonderen kan zien, de een het werk zelf, de ander de kunstenaar.’ Een van haar vermaard geworden opvolgsters in de zestiende eeuw, Lavinia Fontana, stuurde iemand (Alonso Charon) in 1579 haar zelfportret met de aantekening dat ze zichzelf te min vond in vergelijking met Anguissola.<\/p>\n

\"Sofonisba
Sofonisba Anguissola, Portret van koning Filips II, 1573. Bron: Wikipedia<\/figcaption><\/figure>\n
invenzione<\/h5>\n

Zelfportretten behoorden in de zestiende eeuw tot de mindere genres in de schilderkunst, net als stillevens. Dat was alleen maar het afbeelden van wat je zag, daar kwam geen verbeelding of inventie bij te pas. Het was juist omdat hij in Anguissola’s werk wel ‘invenzione’ aantrof dat Vasari zoveel bewondering voor haar had. Hij had dan ook (toen hij haar ouderlijk huis bezocht in 1564) niet alleen haar portretten gezien, maar ook Het schaakspel<\/em> waarop drie van haar zusters aan het schaken zijn, gadegeslagen door een oude vrouw. Dat was een schilderij met invenzione, met een visueel verhaal, net als het huiselijke Familieportret<\/em> uit 1559, het schilderij met haar vader, zuster Minerva en haar broer Asdrubale.<\/p>\n

Maar Anguissola’s ‘inventie’ zit ook in haar zelfportretten. Er is altijd iets bijzonders mee. Haar zelfportret achter de schildersezel met Maria die Jezus kust en liefkoost was voor die tijd uitzonderlijk. Het waren tot die tijd alleen mannen die zichzelf schilderden met de Madonna en het kind, en dan schilderden ze niet eens zichzelf, maar zichzelf in de gedaante van Sint-Lucas, de patroonheilige van de schilders, en degene die volgens de legende als eerste de Madonna met kind had geschilderd.<\/p>\n

Anguissola kon als vrouw niet eens lid worden van het Sint-Lucasgilde, de gilde van kunstenaars. Ze schilderde zichzelf ook aan het spinet om duidelijk te maken dat zij kon musiceren, zoals van haar verwacht werd als adellijke jongedame. Ze schilderde zichzelf ook in miniatuur (8,2 x 6,3 cm) met in haar armen een groot monogram waarin de naam van haar vader is verwerkt, voorzien van de tekst ‘Geschilderd met een spiegel met haar eigen handen door de Cremonese maagd Sofonisba Anguissola’.<\/p>\n

\"Sofonisba
Bernardo Campi, Bernardo Campi schildert Sofonisba Anguissola, 1555-1560. Bron: Wikipedia<\/figcaption><\/figure>\n
intieme verfijning<\/h5>\n

De verrassendste en enigszins verwarrende ‘inventie’ is het zelfportret dat aan haar leermeester Bernardino Campi wordt toegeschreven terwijl hij een portret van Sofonisba aan het schilderen is. Er wordt ook gezegd dat Sofonisba het zelf heeft geschilderd. Dan zou het een afscheidportret voor haar leermeester zijn, een hommage van de leerling (discipula)<\/em> aan haar leermeester (maestro)<\/em>, en tegelijk een bevestiging van haar nieuwe zelfstandigheid. Ze moet het op weg naar Spanje in 1559 geschilderd hebben in Milaan, waar Campi toen woonde.<\/p>\n

Er wordt gezegd dat het schilderij ook uitdrukt dat Anguissola de ‘prestatie’ van haar leermeester Campi is, zoals ze later ook werd gezien als de ‘prestatie’ van Filips II omdat ze zulke indrukwekkende portretten had gemaakt van zijn echtgenotes, vooral van Anna van Oostenrijk, met wie Filips in 1870 trouwde nadat Elisabeth van Valois in 1568 was overleden.<\/p>\n

De intimiteit die Anguissola\u2019s zelfportretten kenmerkten is ook te vinden in de portretten die ze maakte van koningin Elisabeth van Valois, zoals het portret ten voeten uit waarop ze subtiel een miniatuurportret van haar man Philips II in haar hand heeft. Die intieme verfijning zit ook in de portretten van de dochters Isabella en Catharina (met een zijdeaapje in haar handen).<\/p>\n

Uit de tijd dat ze aan het hof van Filips II was (van 1559 tot 1572) is een zelfportret bekend dat een gedaanteverandering laat zien. Niet alleen is haar gezicht smaller en verfijnder dan op de vroege portretten, ook de getailleerde, rijk versierde jurk valt op en de juwelen in het haar en om haar hals, alles onmiskenbaar behorend bij een hofdame. Ze moet zich in die functie thuis hebben gevoeld, want ze ging zich ernaar kleden. Aan het hof werd zij hogelijk gewaardeerd, ze kreeg speciale gunsten, juwelen en kleren. Het heet dat ze de rest van haar leven (dat wil zeggen nog vijftig jaar) \u2018rechten en inkomsten\u2019 kreeg van haar verblijf aan het Spaanse hof.<\/p>\n

Anguissola bleef tot 1572 aan het hof, het jaar dat Philips voor haar een geschikte huwelijkskandidaat had gevonden in de persoon van de adellijke Fabrizio de Moncada uit Sicili\u00eb. Met hem gaat ze in Palermo wonen, tot hij in 1578 door piraten bij Capri wordt vermoord. Wanneer ze per boot via Genua met haar broer Asdrubale terugkeert naar Cremona wordt ze verliefd op Orazio Lomellino, de kapitein van het schip, met wie ze in 1579 trouwt. Ze wonen in Genua tot ze in 1615 naar Palermo verhuizen. Lomellinio behoorde tot een veel geschilderde, in aanzien staande handelsfamilie. In Genua krijgt ze in 1606 bezoek van Peter Paul Rubens, die zijn bewondering uitte in het vrijmoedig navolgen van haar stijl.<\/p>\n

\"Sofonisba
Anthony van Dyck, Portret van Sofonisba Anguissola, 1624. Bron: Wikipedia<\/figcaption><\/figure>\n
goed geheugen<\/h5>\n

Tussen 1564 en 1610 zijn geen zelfportretten van Anguissola bekend, Pas in 1610 schildert ze zichzelf weer, nu als bejaarde vrouw (78), alweer met iets in haar hand waarop staat dat zij het heeft geschilderd en dat ze het portret opdraagt aan ‘zijn katholieke Majesteit’, met de toevoeging: ‘Ik kus uw hand, Anguissola’.<\/p>\n

Meer portretten zouden er niet van haar zijn, ware het niet dat ze een jaar voor haar dood in 1624 bezoek krijgt van Anthony van Dyck op zijn reis door Itali\u00eb. Hij is meerdere keren bij haar geweest en maakte een tekening van haar in het verslag van zijn reis. In dat verslag noteert hij dat ze nog een goed geheugen heeft, snel van geest en aardig is. Ze doet hem suggesties terwijl hij haar aan het schilderen is. Haar grootste verdriet is dat ze niet meer kan schilderen. Ze is dan ongeveer drie\u00ebnnegentig jaar, haar ogen zijn niet meer al te best, maar ze wil nog altijd schilderijen zien, die dan pal voor haar neus worden gehouden, schrijft Van Dyck. Hij schildert haar twee keer, op het ene indrukwekkende schilderij leunt ze rustend achterover, op het andere heeft ze haar hoofd wat voorover en een doek om haar hoofd. Van Dyck geeft er ouderdom allure mee.<\/p>\n

In de tijd van haar furore in Spanje werd van Sofonisba Anguissola gezegd dat het wel leek alsof ze de penseel van Titiaan (1487-1576) had overgenomen. Jaren later, toen Baldinucci in 1681 een biografische schets over haar schreef, herhaalde hij dit met graagte. Daarna raakte ze min of meer in vergetelheid, tot diep in de twintigste eeuw. Hoezeer zij zelf al vroeg overtuigd was van haar talenten blijkt uit wat ze schrijft op haar schilderij Madonna met kind<\/em>: ‘Ik, de maagd Sofonisba, heb de Muzen en Apelles ge\u00ebvenaard met mijn zang en kleurgebruik.’ Waarvan acte na vierhonderd jaar.<\/p>\n

\n

De tentoonstelling Sofonisba Anguissola. Portrettist van de Renaissance<\/em> is tot 11 juni 2023 in Rijksmuseum Twente te Enschede. De catalogus onder redactie van Nelleke de Vries en Menno Jonker is uitgegeven door Waanders.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Op het eerste zelfportret van Sofonisba Anguissola dat ik ooit zag was meteen iets bijzonders aan de hand. Ze heeft een boekje in haar hand waarin op de opengeslagen bladzijde staat dat dit portret \u2018in 1554 is geschilderd door de maagd Sofonisba Anguissola zelf\u2019 (\u2018Sophonisba Anguissola virgo se ipsam fecit 1554\u2019). Er mocht geen misverstand […]<\/p>\n","protected":false},"author":1248,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-558351","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur","article_type-literaire-kroniek"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/558351","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=558351"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/558351\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":558405,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/558351\/revisions\/558405"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1248"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=558351"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=558351"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}