{"id":555085,"date":"2022-12-06T14:29:51","date_gmt":"2022-12-06T13:29:51","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=555085"},"modified":"2022-12-06T14:29:51","modified_gmt":"2022-12-06T13:29:51","slug":"literaire-kroniek-proust","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/literaire-kroniek-proust\/","title":{"rendered":"Literaire kroniek: Het aangename masochisme van het lezen van Proust"},"content":{"rendered":"

Naar aanleiding van de eerste Nederlandse vertaling van het eerste van de zevendelige roman \u00c0 la recherche du temps perdu <\/em>van Marcel Proust schreef de feministe en romaniste Joke Kool-Smit in de Nieuwe Rotterdamse Courant<\/em> in 1968: \u2018De moeilijkheid voor Proust was \u2018om fragmenten die hij in zijn hoofd had, of zelfs al op schrift, tot een geheel te verwerken. Zijn probleem was niet \u201cHoe zeg ik het?\u201d, maar \u201cHoe krijg ik het er allemaal in?\u201d\u2019 En hoe houd je de lezer vast zonder een verhaal, zonder plot of lijn?<\/p>\n

Elke lezer van Proust die een studie van zijn werk maakt moet een naam verzinnen voor de oplossing die Proust vond voor zijn desperate materiaal. Het l\u00edjkt wel een verzameling fragmenten, maar op den duur wordt in de bijna 3000 pagina\u2019s van de complete Nederlandse vertaling een patroon zichtbaar. Joke Smit noemt Prousts oplossing \u2018de wisselende orkestratie\u2019, de terugkeer van personages, motieven en thema\u2019s: het verschijnen en verdwijnen van figuren, het loslaten van thema\u2019s en erbij terugkeren, iets andere of juist dezelfde idee\u00ebn, andere gevoelens, andere liefdesverhoudingen van bekende figuren, andere wereldse omstandigheden. Er is een verborgen patroon en daarin wordt de lezer langzaam ingesponnen.<\/p>\n

Ieme van der Poel noemt de aanpak van Proust in haar boek De tijdmachine van Marcel Proust<\/em> \u2018literair kubisme\u2019. Zonder zich met de kunststroming van de kubisten Picasso en Braque te identificeren ging Proust volgens haar op een vergelijkbare manier te werk: \u2018om de verschillende facetten van iemands uiterlijk, zowel en face als en profil, tegelijkertijd<\/em> uit te beelden op het platte vlak, zo zocht Proust naar een specifiek literaire<\/em> vorm om uitdrukking te geven aan de verschillende en soms tegenstrijdige karaktertrekken van zijn pluriforme personages. Om die reden krijgen we ze \u2018bij stukjes en beetjes\u2019 te zien.\u2019<\/p>\n

verre van etherisch<\/h5>\n

Met deze modernistische aanpak brak Proust met het negentiende eeuwse realisme van Zola en Balzac. Bij Proust geen uitgesponnen realistische beschrijvingen, maar direct dicht bij het ontstaan van de personages, hun gedrag, milieu, smaak en denkwereld. Deze moderne aanpak sluit ook beter aan bij de Proust over wie Van der Poel het in haar Gids voor de moderne lezer van Op zoek naar de verloren tijd, <\/em>zoals de ondertitel luidt, wil hebben: niet over de \u2018eenzelvige estheet\u2019 zoals bekend geworden door het portret van Jacques-\u00c9mile Blanche, het portret waarop hij een allerelegantste witte bloem (een gardenia) in zijn knoopsgat heeft. Maar over de Proust die, hoe langdurig ook aan bed geklonken, sterk betrokken was bij de culturele, sociale en politieke ontwikkelingen van zijn tijd, de belle \u00e9poque, de jaren 1870-1914.<\/p>\n

Proust gaat niet altijd rechtstreeks in op deze ontwikkelingen, maar hij laat ze vertolken in de gesprekken, het is de context van zijn personages, het is de lucht die ze inademen. Proust was verre van etherisch of precieus. Van der Poel laat zien hoeveel werk hij maakte van de Dreyfusaffaire en gaat in op zijn belangstelling voor technologische vooruitgang. Proust zelf kon er helemaal niet tegen, maar zijn verteller is dol op het lawaai en de geluiden van de stad, zoals hij ook met genoegen de benzinelucht van de automobielen opsnoof.<\/p>\n

onttovering<\/h5>\n

Parijs wordt na de operatie van Hausmann in de belle \u00e9poque een metropool. In de klasseverhoudingen na de Commune van 1871 en de Frans-Duitse oorlog (1870-1871) heeft ondertussen een onttovering plaats. De aristocratie valt van zijn voetstuk. Met als aanleiding de ziekte van een wederzijdse vriend ziet de verteller met eigen ogen hoe \u2018voos, oppervlakkig en vooral hoe harteloos\u2019 aristocratische families met mensen kunnen omgaan. Het is een demasqu\u00e9.<\/p>\n

Uiteraard blijft er de nodige betovering voor de verteller over in de vorm van zijn jeugdherinneringen. Het zijn de lichtvlekken in een vergrijzende wereld.<\/p><\/blockquote>\n

De dromerige en verbeeldingsrijke verteller had het voetstuk zelf in zijn jeugd voor ze opgericht. Zoals met zijn idolatrie voor de hertogin van Guermantes. De verteller verloor zich als kind met haar in dromerijen en dacht dat zij een prinses was zoals hij die kende uit de plaatjes van de toverlantaarn. Hij leerde de werkelijkheid achter de namen kennen. Dat hun gesprekken bestonden uit het eindeloos traceren van hun stamboom. Dat hun salons door het ontbreken van enig esprit een flauwe afspiegeling waren van die van de achttiende eeuw die ze imiteerden. Het mysterie van deze verleidelijke wereld vervliegt voor hem. Het leerde de verteller hoe je met allerlei mensen om kon gaan, en hij raakte goed thuis in de do\u2019s-and-don\u2019ts<\/em> van zijn tijd.<\/p>\n

Uiteraard blijft er de nodige betovering voor de verteller over in de vorm van zijn jeugdherinneringen. Het zijn de lichtvlekken in een vergrijzende wereld, die hij niet eens zozeer zelf kan regisseren, ze overvallen hem onverwacht. De verteller kan overspoeld raken door bepaalde emoties van vroeger, vooral bij de herinneringen aan het huis van zijn grootouders in Combray. Door de manier waarop Proust onverschrokken in gaat op emoties hebben dat soort emoties van kinderen \u2018erkenning\u2019 gekregen en zijn uit de sfeer van de \u2018aanstellerij\u2019 geraakt.<\/p>\n

Het hallucinante verlangen van de verteller als kind naar de nachtkus van zijn moeder is indicatief: de wachtende minuten voor het zover is ondergaat hij als een \u2018martelgang\u2019. Door Proust wist iedereen nu hoe ver zo\u2019n verlangen kan gaan en hoe onontkoombaar zo\u2019n kus kan zijn.<\/p>\n

\"Ieme
Ieme van der Poel<\/figcaption><\/figure>\n
psychologisch sadomasochisme<\/h5>\n

Zonder van de Recherche <\/em>een documentaire roman te willen maken gaat Van der Poel op een ter zake doende manier in op de psychologische en sociale rol die Prousts personages uitoefenen. Zoals dat van arts. Het was een positivistische tijd waarin veel waarde werd gehecht aan de resultaten van wetenschap. De dokter stond in aanzien en kon zich een zekere glamour permitteren. Zoals dokter Pozzi, de hoofdpersoon van Julian Barnes boek The Man in the Red Coat<\/em>. Menige arts liet die glamour ten koste gaan van de empathie voor de pati\u00ebnt, waarvan Proust mooie staaltjes geeft. Van gebrek aan empathie kun je niet spreken van Prousts eigen vader, die internationaal vermaard werd als arts die voor maatregelen zorgde om besmettelijke ziekten op een afstand te houden.<\/p>\n

Er komt zo veel voor in deze cyclus dat alleen de combinatie van aspecten, thema\u2019s, motieven en tijdgeest voldoet.<\/p><\/blockquote>\n

Van der Poel wil Prousts romancyclus niet terugbrengen tot een roman van een \u00e9poque. Ook niet tot louter de onttovering van de klasseverhoudingen, laat staan tot een roman over de \u2018onwillekeurige herinnering\u2019, hoe cruciaal die ook is. Het is ook geen roman over homoseksualiteit, hoe belangrijk ook. Er komt zo veel voor in deze cyclus dat alleen de combinatie van aspecten, thema\u2019s, motieven en tijdgeest voldoet.<\/p>\n

Kenmerkend voor de sfeer in de onderlinge verhoudingen van de personages is in ieder geval wat Van der Poel het psychologische sadomasochisme noemt. Dat klinkt, hoe juist ook, misschien zwaar, maar het gaat dan om wat Iki Freud in haar boek over het sadomasochisme bij Proust de \u2018plaagrelaties\u2019 in de roman noemt.<\/p>\n

Er wordt in de cyclus het nodige geroddeld, aan reputaties geknaagd, afgunstig gekeken en aan de nodige wederzijdse bewondering gedaan. Men is elkaar vaak aan het ophemelen, maar nooit alleen. Nooit zal op enig moment de steek onder water ontbreken. De verteller zegt dat hij zich niet bovenmatig kan ergeren aan Madame Bontemps, de vrouw van de kabinetschef, maar ze is wel \u2018boosaardig en gewoontjes\u2019. Volgens zijn vriend Swann behoort ze zelfs tot de \u2018typische vertegenwoordigers van de reactionaire, klerikale bourgeoisie met bekrompen idee\u00ebn.\u2019<\/p>\n

Over de adelijke Guermantes gaat het ook op deze dubbele manier: ze hebben wel smaak, maar zijn ook snobisten bij wie de smaak hen wel eens in de steek laat. En wanneer Swann zijn geliefde Odette verdenkt van overspel en stikt van jaloezie (pagina\u2019s waarin het verschijnsel \u2018jaloezie\u2019 zijn scherpste bewoordingen krijgt), vraagt hij zich ook af hoe hij haar kan pesten zolang hij haar nog niet echt betrapt heeft.<\/p>\n

De verteller, in zekere zin Proust, kan er ook wat van om vrienden en kennissen op een manier te beschrijven waarbij je je afvraagt of ze nog wel zijn vriend willen zijn als ze het zouden hebben gelezen. Zo schrijft hij met een sadistische wellust in Sodom en Gomorra<\/em> over de verborgen homoseksueel Baron Charlus: \u2018Nu hij, in zijn lichtkleurig reiskostuum, dat hem dikker maakte, al heupwiegend voortliep, een puilend buikje en een haast zinnebeeldig achterste meedeinend, ontleedde het genadeloze daglicht, op zijn lippen tot lippenstift, tot poeder met cold cream vastgeplakt op de punt van zijn neus en tot zwartsel op de geverfde knevel die met zijn ebbenhouten kleur afstak bij het grijzende haar.\u2019<\/p>\n

Volgens Ieme van der Poel heeft Proust met Baron Charlus \u2018de Franse literatuur verrijkt met een personage van onge\u00ebvenaarde complexiteit: tragisch zowel als komisch, vilein en onmiskenbaar racistisch, maar ook spiritueel, kunstzinnig en innemend, heeft hij de tand des tijd glansrijk doorstaan.\u2019<\/p>\n

De tijdmachine van Marcel Proust<\/em> is net zo breed en caleidoscopisch als menig personage van Proust. Uit alle motieven, thema\u2019s en personages die Van der Pel behandelt, ontstaat een duidelijk patroon waardoor men in elk willekeurig deel van de roman soepel toegang heeft.<\/p>\n

\n

De tijdmachine van Marcel Proust. Een gids voor de moderne lezer van Op zoek naar de verloren tijd<\/em> is uitgegeven door De Bezige Bij.<\/p>\n

Vijfenzeventig bladen en andere manuscripten van Marcel Proust,<\/em> van commentaar voorzien door Nathalie Mauriac Dyer, is uitgegeven door De Bezige Bij.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Naar aanleiding van de eerste Nederlandse vertaling van het eerste van de zevendelige roman \u00c0 la recherche du temps perdu van Marcel Proust schreef de feministe en romaniste Joke Kool-Smit in de Nieuwe Rotterdamse Courant in 1968: \u2018De moeilijkheid voor Proust was \u2018om fragmenten die hij in zijn hoofd had, of zelfs al op schrift, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1248,"featured_media":555099,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-555085","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","dossier-cultuur","article_type-literaire-kroniek"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/555085","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=555085"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/555085\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1248"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media\/555099"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=555085"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=555085"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}