Andy van der Meyde zegt dat hij er ook last van heeft. We zitten aan een bar in Amsterdam-Oost, de oud-profvoetballer en reality-icoon pakt zijn telefoon om zijn verhaal te demonstreren. \u2018Dan moet ik even iets doen, iemand appen, mailtje, weet ik wat,\u2019 hij beweegt zijn hand richting het scherm, swipet door de lucht, \u2018en voor ik het weet, nu.nl, nos-app, Instagram, zit ik zo weer een halfuur te scrollen.\u2019 Hij doet het voor met zijn vinger, tik tik tik op het scherm, zet een zombieachtige blik op. \u2018Echt verslaafd gewoon, echt verslaafd.\u2019<\/p>\n
Johnny de Mol komt achter de bar vandaan en zegt dat Andy wel heftiger verslavingen overwonnen heeft en dat hij zich over zijn telefoonverslaving niet zo\u2019n zorgen hoeft te maken. \u2018Maar even serieus,\u2019 gaat Johnny vervolgens verder tegen mij, \u2018vanmiddag wilde ik jou nog appen. Ik kwam hier de kleedkamer uit en zag iedereen backstage \u2013 crew, tafelgasten, mensen die zij hadden meegenomen \u2013 allemaal gebogen over hun telefoon. Niks gezelligheid, alleen maar naar die schermpjes aan het turen.\u2019<\/p>\n
De bar waaraan we zitten is geen echte bar, maar onderdeel van het decor van een praatprogramma dat De Mol presenteert \u2013 Van der Meyde en ik zijn te gast vanavond. Hij om te praten over zijn nieuwe YouTube-format, ik om te vertellen over dit boek. Tenminste, over de artikelenreeks over digitale verslavingen die aan dit boek voorafging.<\/p>\n
Directe aanleiding is het laatst uitgekomen stuk over Grinderverslaving<\/a> \u2013 want ja, aan datingapps kun je \u00f3\u00f3k verslaafd worden, vertel ik een halfuur later aan de talkshowtafel, die naast Van der Meyde bevolkt wordt door misdaadjournalist Kees van der Spek en popzangeres Merol.<\/p>\n<\/span>Lees ook<\/span>Verslaafd aan online aandacht: in de greep van datingapp Grindr<\/span>22 september 2021<\/span><\/span><\/a>\n Aan de talkshowtafel leg ik uit hoe zo\u2019n verslaving tot stand komt. We kampen allemaal weleens met onzekerheden, met gevoelens van stress en angst, en leren onszelf steeds meer aan die emoties te sussen met digitale afleiding. \u2018Wij zijn dus heel makkelijk te manipuleren,\u2019 vat Johnny mijn verhaal samen, \u2018en daar maken zij misbruik van, eigenlijk.\u2019 Zij, dat zijn de techgiganten, Facebook, Google, Apple.<\/p>\n Tijdens het voorgesprek was de dienstdoende redacteur van de ene in de andere verbazing gevallen. \u2018Mijn god,\u2019 zei ze. \u2018Ik dacht dus dat ik \u00e9cht niet verslavingsge\u00advoelig was. Maar alles wat jij nu vertelt, ja, dat doe ik ook.\u2019 Net als een personage uit mijn artikelenreeks kon ze geobsedeerd bezig zijn met haar stappenteller: ze kon niet meer naar buiten zonder haar telefoon, anders \u2018telden\u2019 haar stappen niet. De redacteur herkende zich ook volledig in mijn observatie dat de digitale wereld steeds aantrekkelijker wordt naarmate het in de analoge variant minder goed met ons gaat. \u2018De afgelopen maanden heb ik meer dan ooit op Instagram gedeeld over mijn relatie,\u2019 vertelde ze. \u2018En sinds vorige week is die uit.\u2019<\/p>\n Natuurlijk, het is haar baan om ge\u00efnteresseerd te zijn in wat ik te vertellen heb. Maar in de voorafgaande maanden had ik haar reactie veel vaker gehoord. Van de redacteur bij mijn uitgeverij tot mijn ouders, van mijn beste vrienden tot vage kennissen op een borrel of verjaardag: eigenlijk iedereen \u2018ging aan\u2019 als ik het had over mijn nieuwe onderzoeksonderwerp, de digitale verslaving. Overal waar ik kwam vielen gesprekspartners over elkaar heen om te onderstrepen hoe relevant dit thema was en hoezeer ook zij zich schuldig maakten aan grenzeloos online gedrag, of anders hun partner wel.<\/p>\n Ondertussen ontmoette ik ook genoeg mensen die het hele idee van digitale verslaving totale onzin vonden. Technologie is iets moois, vonden zij, het is vooruitgang, het hoort bij ons leven. Het is bizar dat te linken aan de bodemloze treurnis die gepaard gaat met verslavingen, bovendien beledigend voor mensen die echt met verslaving kampen. \u2018Mijn dochter is psychiater,\u2019 vertelde een presentator van BNR toen ik daar was uitgenodigd om te praten over dit onderwerp. \u2018Door haar weet ik: echt verslaafd, dat is bijna niemand, slechts zo\u2019n drie procent van de mensen.\u2019 En het is allemaal genetisch bepaald, wist hij. \u2018Je bent er gevoelig voor, of je bent het niet.\u2019 Nooit kunnen stoppen met scrollen, toch altijd weer even je telefoon willen checken, tegen je zin Netflix bingen, stiekem je mail checken terwijl je je vriendin had beloofd dat vanavond niet te doen, YouTubefilmpjes laten doorspelen terwijl je eigenlijk moet slapen.<\/p><\/blockquote>\n Op de terugweg in de tram na mijn optreden bij Johnny de Mol googel ik \u2018Hoeveel mensen verslaafd\u2019 en vond cijfers van de Jellinek. Volgens onderzoek blijken ongeveer 2 miljoen Nederlanders verslaafd, in die zin dat ze een middel \u2018misbruiken\u2019. Bij die 2 miljoen werd zo\u2019n beetje elk middel meegeteld, van wijn tot hero\u00efne, maar wat betreft digitale verslavingen bleef de tabel steken op \u2018internetgamen\u2019. Dit zijn cijfers uit 2015, maar toch: alleen gamen opnemen als digitale verslaving leek me behoorlijk beperkt.<\/p>\n Vrijwel iedereen die ik gesproken heb over dit thema \u2013 de BNR-presentator even niet meegerekend \u2013 noemde zichzelf digitaal verslaafd, dan wel \u2018een beetje verslaafd\u2019 of \u2018veel te afhankelijk\u2019. Ondertussen rekenen de onderzoekers van de Jellinek maar 16.000 mensen tot digitaal verslaafd. Met het kopje \u2018overige verslavingen\u2019 kwam je ook niet uit \u2013 daaronder vielen slechts zo\u2019n duizend mensen.<\/p>\n Aan alcohol zouden volgens dezelfde onderzoekers zo\u2019n half miljoen mensen verslaafd zijn. Ondertussen hoor ik in mijn omgeving eigenlijk nooit iemand praten over een sluimerend drankprobleem, over moeite met stoppen met drinken, over stiekeme glazen wijn. Des te meer gaat het over nooit kunnen stoppen met scrollen, toch altijd weer even je telefoon willen checken, tegen je zin Netflix bingen, stiekem je mail checken terwijl je je vriendin had beloofd dat vanavond niet te doen, YouTubefilmpjes laten doorspelen terwijl je eigenlijk moet slapen.<\/p>\n De uitzending zelf kijk ik ook meteen terug in de tram, op mijn telefoon, steeds doorspoelend tot mijn eigen hoofd in beeld komt. Af en toe maak ik een screenshot van mezelf, die ik om onduidelijke reden opsla in mijn fotobibliotheek. Ineens vraag ik me af wat de andere passagiers ervan zouden vinden als ze zagen dat ik op mijn telefoon naar een tv-optreden van mezelf zat te kijken. Maar ik concludeer meteen dat ik me daarover niet druk hoef te maken; iedereen om me heen zit op zijn eigen telefoon, de meesten \u2013 net als ik \u2013 met oortjes in, afgesloten van de omgeving, verzonken in eigen digitale afleiding, terwijl de tram doorglijdt richting Amsterdam Centraal.<\/p>\n \u2018Ja maar verslaafd, verslaafd, dat klinkt zo, ik weet niet, dat woord, dat werkt gewoon niet voor mij,\u2019 zei de BNR-presentator. \u2018Moeten we het echt zo noemen?\u2019<\/p>\n Moeten we het echt zo noemen? Dit boek is een onderzoek naar het antwoord op die vraag. Is iedereen verslaafd aan digitale apparaten? En moeten we daaraan dan iets doen? Of moeten we ons gewoon niet zo druk maken en lekker doorswipen, scrollen en klikken?<\/p>\n In eerste instantie voelde ik me enigszins bezwaard dit boek te schrijven. Het thema verslaving trok me enorm; en meer nog het idee dat de digitalisering een steeds uitdijende diepte schept waarin we als mens steeds makkelijker kunnen verdwijnen. Wie geen zin heeft in het aardse leven pakt een telefoon of laptop, begint te scrollen, te staren en voor je het weet ben je weg \u2013 dat idee. Het deed me denken aan de screensaver Sterrenbeeld <\/em>die je vroeger op oude pc\u2019s had: een zwart beeld waarin kleine witte sterretjes steeds aan je voorbijtrekken; een oneindige cruise door het heelal. Een reis zonder bestemming, behalve het zwarte gat dat steeds op gelijke afstand bleef en toch gevoelsmatig dichterbij kwam. Als kind kon ik eindeloos naar dat beeld kijken, ik wachtte dagelijks bij de computer op de gang van de basisschool tot de muis lang genoeg niets had gedaan en het beeld weer op zwart ging. Het had iets magisch, dat vallen zonder ondergrond, dat eindeloze vooruit.<\/p>\n Het punt was dat ik met de metaforische wederhelft van dat sterrenbeeld \u2013 de verslaving, dus \u2013 eigenlijk heel weinig te maken had gehad. Niet als kind, niet als tiener, niet als twintiger. Natuurlijk had ik wel de nodige pogingen gedaan mezelf verslaafd te krijgen, aan drank, of seks, af en toe drugs; ik vond het allemaal fantastisch, maar verloor <\/em>mezelf zelden.<\/p>\n Iemand die verkondigt verslavingsgevoelig te zijn, wil vooral bijval, geruststelling. Diegene wil van de anderen horen: \u2018Dat heb ik ook.\u2019<\/p><\/blockquote>\n Toen ik tijdens mijn middelbareschooltijd besloten had roker te worden, hoorde ik van mijn mederokers op het schoolplein aan hoe moeilijk het was niet te kunnen roken als je thuis was \u2013 je ouders mochten er natuurlijk niet achter komen. Ik had dat probleem nooit; terwijl ik tijdens school en uitgaan makkelijk de ene na de andere sigaret opstak, voelde ik nooit werkelijke aandrang dat te doen \u2013 ik had gewoon nooit echt behoefte aan een peuk. Ik rookte als de omgeving erom vroeg; als ik thuis was hoefde het niet. Ik vergat ook aan de lopende band mijn rokersimago; liet mijn sigaretten overal liggen; bleef in pauzes vaak te lang in de kantine hangen om nog naar buiten te kunnen \u2013 iets wat voor mijn doorgewinterde Marlboro Light-vriendinnen onbegrijpelijk was.<\/p>\n Waarschijnlijk is het precies dit wat me altijd zo gefascineerd heeft aan verslaving: het gevoel dat ik geen onderdeel uitmaakte van dit fenomeen. Als ik weer eens iemand hoorde opbiechten \u2018heel verslavingsgevoelig\u2019 te zijn \u2013 iets wat mensen te pas en te onpas verkondigen op borrels en etentjes, terwijl het toch best precaire informatie is over jezelf \u2013 voelde ik me meteen aangetrokken tot die persoon. Eigenlijk wilde ik dan direct vragen: hoe is dat? Hoe is het om constant het trekkende gevoel van verslaving te ervaren, om aan de lopende band dingen te doen die je niet echt wil? Hoe is het om steeds weer te worden meegesleurd in de eindeloze stroom van verleiding, van meer, nog meer, van overgave, zonder berusting? Hoe is het om je leven in essentie niet onder controle te hebben? Hoe is het daar, binnen in dat sterrenbeeld?<\/p>\n Ik begreep natuurlijk ook wel dat ik mezelf met dat soort vragen niet bepaald populair zou maken. Iemand die op een borrel of verjaardag of waar dan ook verkondigt verslavingsgevoelig te zijn, wil niet onderworpen worden aan een vragenvuur, hoe oprecht ge\u00efnteresseerd ook. Diegene wil vooral bijval, geruststelling. Diegene wil van de anderen horen: \u2018Dat heb ik ook.\u2019<\/p>\n Mijn onderzoek naar verslaving begon ik gevoelsmatig als een antropoloog in een nieuw, vreemd land; als niet-verslavingsgevoelige op ontdekkingsreis tussen de verslaafden. Ondertussen maakte ik me zorgen over het eindresultaat: zouden de lezers van dit boek mij niet irritant vinden? Mensen willen doorleefde, herkenbare verhalen, wist ik, ze willen meevoelen met g\u00eanante situaties en pijnlijke anekdotes. Leuk hoor, als een of andere auteur je komt uitleggen waar precies je zwakke plekken zitten en hoe het komt dat je je steeds weer verliest in het een of ander. Om vervolgens droogjes te verklaren dat ze zelf nooit last heeft van dat soort gedrag \u2013 maar het daarom des te interessanter vindt. <\/em><\/p>\n Toch begon ik met mijn onderzoek. Ik vond het thema te urgent om het te laten liggen, bovendien dacht ik: dat eigen perspectief los ik later wel op. Ik begon met het interviewen van professionals: psychologen gespecialiseerd in verslaving, therapeuten, hoogleraren in de psychopathologie. Via hen bereikte ik digitaal verslaafden: gameverslaafden, pornoverslaafden, sociale-mediaverslaafden.<\/p>\n Omdat we ons tijdens het grootste deel van dit onderzoek bevonden in coronalockdowns sprak ik het overgrote deel van de digitaal verslaafden via de computer. Dat bleek prima te gaan. De gesprekken waren doorgaans al binnen een paar minuten open en vertrouwd. Dat mijn gesprekspartners zo natuurlijk konden praten via schermen was eigenlijk niet heel verrassend: een groot deel van hun leven hadden ze doorgebracht in een smartphone, laptop of Playstation. Ze waren natuurtalenten, echte digital natives<\/em>.<\/p>\n Sowieso had het wel wat, een onderzoek naar digitale verslavingen in digitale vorm. Als ik \u2019s avonds met \u2018mijn\u2019 verslaafden zat te zoomen of facetimen, zag ik uit mijn raam hoe honderden andere mensen ook tegenover een scherm zaten. Met hun blik op het oneindige digitale portaal overbrugden ze de beperkingen van de avondklok en de uitzichtloosheid van de pandemie.<\/p>\n\n Wat betreft dat eigen perspectief loste het probleem zichzelf inderdaad op. Enerzijds doordat ik ironisch genoeg tijdens mijn onderzoek zelf digitaal verslaafd gedrag ging vertonen, maar meer nog doordat mijn begrip van de term \u2018verslaving\u2019 veranderde. Ik stopte met het categoriseren van mensen als \u2018verslaafd\u2019 en \u2018niet verslaafd\u2019; ik begon in te zien dat verslaving minder een aangeboren ziekte is die je wel of niet hebt, maar meer zoiets als een virus dat ons allemaal weleens besmet.<\/p>\n Verslaving houdt zich niet op aan de rand van de samenleving, maar veel meer er middenin.<\/p><\/blockquote>\n Ik begon in te zien dat de verslaving zich niet ophoudt aan de rand van de samenleving \u2013 de plek waar alleen mensen samenkomen die verloren hebben van het leven \u2013 maar veel meer er middenin. Verslaving is tegelijk overal en nergens; vrijwel iedereen vertoont op een bepaald moment van de dag, of op een bepaald punt in zijn leven, verslaafd gedrag \u2013 maar we zijn ook niet allemaal junks.<\/p>\n Ik begon dit onderzoek in de veronderstelling dat verslaving een uitzondering vormt op de regel, dat verslaafden een groep zieken vormen in een samenleving die verder gezond is. Ik eindigde met het idee dat verslaving onlosmakelijk verbonden is met de moderne maatschappij, en dat het juist de samenleving is die ons verslaafd maakt.<\/p>\nTegen je zin<\/h5>\n
\nHijzelf was \u2018absoluut niet verslavingsgevoelig\u2019.Wat was zijn schermtijd, vroeg ik terug.
\n\u2018Tussen de zeven en negen uur per dag.\u2019
\n\u2018Alleen op je telefoon?\u2019
\n\u2018Ja.\u2019<\/p>\nMoeten we het wel zo noemen?<\/h5>\n
Niet onder controle<\/h5>\n
Als een antropoloog<\/h5>\n
Zoiets als een virus<\/h5>\n