Ypi groeide op in het communistische Albani\u00eb van leider Enver Hoxha, die het land tijdens zijn regeerperiode allengs verder isoleerde. In de jaren veertig verbrak hij de banden met Joegoslavi\u00eb; in de jaren vijftig die met de Sovjet-Unie. Albani\u00eb trok zich terug uit het Warschau Pact, en in de jaren zeventig onderhield het ook geen betrekkingen meer met China. In die periode van totale isolatie groeide Ypi op, tot het regime viel in 1990.<\/p>\n
Pas op dat moment leerde Ypi dat de vrijheid die ze tot dan toe kende misschien wel helemaal geen vrijheid was, of in elk geval een ander soort vrijheid. Dat het geen toeval was dat ze een achternaam deelde met de door het regime verguisde oud-minister Xhafer Ypi, net zo min als het toeval was dat haar oma Frans met haar sprak, of dat haar ouders het portret van de grote leider liever niet ophingen.<\/p>\n
Haar familie, zo leerde ze pas toen, is verwant aan de oud-minister, haar moeder is nazaat van een familie van grootgrondbezitters; haar oma is het nichtje van een pasja (betekend generaal of hoge ambtenaar) in het Ottomaanse rijk. Ypi\u2019s oma doorleefde oorlogen, revoluties en het uiteenvallen van een keizerrijk. Niettemin beschrijft ze zichzelf in Ypi\u2019s boek als \u2018vrij\u2019 \u2013 als \u2018auteur van haar eigen leven\u2019.<\/p>\n
Voor uw oma was het duidelijk: vrijheid is iets wat in je zit. Vindt u dat ook?<\/em><\/p>\n \u2018Er is altijd een innerlijke dimensie van vrijheid die nooit kapot kan. Hoe onderdrukkend de maatschappij waarin je leeft ook is. Dat is een belangrijk punt voor mij, want juist die notie van vrijheid is essentieel voor maatschappelijke kritiek. Als die er niet zou zijn, als vrijheid echt alleen door instituties of de staat zou worden geregeld, dan ben je altijd overgeleverd aan ideologie\u00ebn. Dus ja, ik geloof dat dat bestaat. Ik beschouw mezelf als een Kantiaan, en ik geloof dat een mens van zichzelf weet wat het juiste is om te doen, zelfs als je dat juiste op dat moment niet doet. Het is je taak om dat innerlijke besef van vrijheid te verwezenlijken in de wereld om je heen.\u2019<\/p>\n Uw oma zegt in uw boek: vrijheid is je bewust zijn van noodzaak. Wat bedoelde ze daarmee?<\/em><\/p>\n \u2018Dat je je er altijd van bewust moet zijn dat je een actor in de geschiedenis bent. De geschiedenis raast door, ongeacht wat jij doet, je bent altijd een stukje van een puzzel. Maar binnen die omstandigheden heb je de mogelijkheid om morele keuzes te maken. Natuurlijk word je bepaald door je omgeving, je land, je klasse, je maatschappij \u2013 als al die variabelen anders zouden zijn, waren we andere mensen. En toch heb je een flintertje autonomie, binnen die beperkingen.\u2019<\/p>\n \u2018Collectieve vrijheid bestaat bij de gratie van het feit dat je een morele band hebt met anderen. Vrijheid betekent niet dat je je gang kunt gaan ongeacht de kosten voor een ander.\u2019<\/p><\/blockquote>\n In jullie familie had iedereen een favoriet soort fruit…<\/em><\/p>\n Lacht: \u2018…en een favoriete revolutie.\u2019<\/p>\n Die van uw oma was de Franse revolutie. Waarom, denkt u?<\/em><\/p>\n \u2018Omdat ze echt iemand was van de Verlichting. Ze geloofde in ratio, in onderwijs. Voor haar was het de Franse Revolutie die de instituties mogelijk maakte, het idee dat de Staat gelijkheid en vrijheid garandeert.\u2019<\/p>\n Het was niet uw favoriete revolutie. Die van u was de Russische.<\/em><\/p>\n Lacht. \u2018Als kind, h\u00e8! Omdat je geleerd krijgt, en dat is tot op een zekere hoogte ook wel waar, dat de socialistische revolutie een vervolg was op de Franse Revolutie. Dat de Franse revolutie slechts vrijheid en gelijkheid bracht in naam, maar niet in de praktijk. In de praktijk was er geen gelijkheid. De socialistische revolutie moest dat in de praktijk brengen.\u2019<\/p>\n Beide revoluties staan ook voor twee polen van een belofte van vrijheid: individuele vrijheid en collectieve vrijheid.<\/em><\/p>\n \u2018Ze zijn intrinsiek met elkaar verbonden. Een van de dingen die we tijdens de pandemie zagen, is dat mensen in liberale samenlevingen het enorm lastig vonden dat er iets bestond als een collectieve verantwoordelijkheid. Collectieve vrijheid bestaat bij de gratie van het feit dat je een morele band hebt met anderen. Vrijheid betekent niet dat je je gang kunt gaan ongeacht de kosten voor een ander. Je hebt een verantwoordelijkheid naar anderen. Ik merkte dat vooral tijdens de pandemie omdat dat voor mij een hele vanzelfsprekende manier van denken was, door waar ik vandaan kom, maar de mensen hier vonden dat enorm lastig, bijna onmogelijk.\u2019<\/p>\n Uw moeder stelde dat de voortdurende strijd om het bestaan alleen kon worden beslecht door het reguleren van het recht op privaat eigendom. Ik kreeg de indruk dat u dat niet met haar eens was.<\/em><\/p>\n \u2018Vooral het recht hebben op dingen vond ik ingewikkeld en dat vind ik nog steeds. Kijk, het meeste private eigendom is gewoon niet eerlijk verkregen. Iemand heeft een stuk land veroverd, door een oorlog, of door kolonialisme. Een erfenis gaat over van vader op zoon, is dat eerlijk? Hoe komt de koningin van Engeland aan haar vermogen, heeft daar niemand voor geleden? Ik denk het wel. Opnieuw gaat dat idee heel erg uit van het individu, maar niet van de consequenties die zoiets heeft voor anderen.\u2019<\/p>\n Zijn jullie het nog altijd oneens?<\/em><\/p>\n \u2018Soms. Ze is wel wat meer mijn kant opgeschoven, al is ze nog altijd vrij libertarisch. Maar weet je, het gaat uiteindelijk terug op de kern: wat is je mensbeeld? Geloof je in mensen, vertrouw je erop dat ze beter kunnen? Mijn moeder heeft weinig fiducie in de mensheid. Ze vindt mij altijd idealistisch. Maar ik geloof dat mensen altijd meer kunnen dan ze doen.\u2019<\/p>\n De geschiedenis wijst uit dat je maar \u00e9\u00e9n dictator nodig hebt om een einde te maken aan een hoop vooruitgang.<\/em><\/p>\n \u2018Ja, en daar moet je van leren, natuurlijk, en verstandige beslissingen nemen. Maar de fouten in het verleden moeten je niet tegenhouden in het nadenken over de toekomst. Dat vind ik echt. De mensheid evolueert.\u2019<\/p>\n \u2018Als je gevormd wordt door trauma, in mijn geval het ineenstorten van je land, oorlog, dan weet je niet hoe het je veranderd heeft totdat je aan het einde van je leven bent.\u2019<\/p><\/blockquote>\n Hoe vond uw moeder het dat u marxisme ging onderwijzen aan de London School of Economics?<\/em><\/p>\n \u2018Ze was een beetje gegeneerd, want Marx was de vijand en nu ging ik naar bed met de vijand, in zekere zin. Maar goed, voor mij was het deels intellectuele nieuwsgierigheid, omdat ik filosofie studeerde en via Kant en Hegel bij Marx belandde. Maar het was ook, toch, een manier om te begrijpen en in het reine te komen met wat er in mijn verleden en in de geschiedenis was gebeurd.\u2019<\/p>\n Werkte dat?<\/em><\/p>\n \u2018Ik begrijp wel veel beter waarom ik bepaalde denkbeelden heb, ja. Als je gevormd wordt door trauma, in mijn geval het ineenstorten van je land, oorlog, dan weet je niet hoe het je veranderd heeft totdat je aan het einde van je leven bent. Alleen dan heb je echt een compleet beeld van wat er is gebeurd. Maar ik heb wel meer helderheid over waarom ik bepaalde dingen belangrijk vind.\u2019<\/p>\n Zoals?<\/em><\/p>\n \u2018Mijn fascinatie voor het concept vrijheid en eerlijk gezegd ook wel de ergernis dat dat concept hier in het liberale Westen min of meer is gekaapt door rechts. Maar vrijheid is \u00f3\u00f3k democratie voor het collectief, het is een morele verantwoordelijkheid, het is niet alleen individuele vrijheden.<\/p>\n Mensen vragen mij vaak: had je een moeilijke jeugd? Maar ik had een heel fijne jeugd, als kind ben je a-politiek, je hebt vooral de vrijheid nodig om te kunnen spelen, om vrienden te maken, om te weten dat je beschermd bent. Ik kreeg \u00e9\u00e9n pop, met Oud en Nieuw, en daar was ik oprecht blij mee. Ja, we stonden in de rij voor boodschappen, maar decennia later sta ik elke dag in een file \u2013 en op de een of andere manier zien we in die rij geen reden om het systeem te bekritiseren.<\/p>\n In het Westen denkt men: o, het socialisme heeft niet gewerkt, het was een mislukking, zonder te kijken wat er precies niet werkte en wat w\u00e9l. Binnen het socialisme bestaat de extreem democratische herverdeling van economische middelen. Dat deel is uitgeprobeerd \u2013 met zijn mankementen, maar het is geprobeerd. Wat eraan schortte, was democratisering van de macht, om allerhande \u2013 vaak historische \u2013 redenen.<\/p>\n Veel mensen \u2013 vooral linkse partijen in het Westen, lijkt wel \u2013 denken dat het socialisme alleen maar gaat om die economische herverdeling. Mij gaat het om radicale democratie, in alles. Doordat ik in mijn jeugd te maken heb gehad met beide systemen ken ik ze allebei, en ik ken hun tekortkomingen.\u2019<\/p>\n De tekortkomingen van de westerse, liberale waarden dringen in 1997 onvermijdelijk haar leven binnen als Albani\u00eb in een bloedige burgeroorlog verzeild raakt.<\/p>\n De dan zestienjarige Ypi kan, ondanks de eerder vergaarde democratische vrijheid en grote beloften van vooruitgang en voorspoed, letterlijk haar slaapkamer niet meer uit door het aanhoudende geweld op straat. Duizenden mensen zijn door een complex systeem van frauduleuze beleggingen al hun spaargeld kwijtgeraakt, het land vervalt in totale chaos, kennissen vluchten, klasgenoten verdwijnen, maar Ypi wil vooral gewoon haar school afmaken.<\/p>\n \u2018Ieder ouder iemand heeft de neiging om soms neerbuigend te doen tegen een jongere generatie. Om te zeggen: joh, you ain\u2019t seen nothing yet.\u2019<\/p><\/blockquote>\n Ze luistert naar het nieuwe Metallica-album (\u2018Ik denk Load? Die ene met \u201cThe House that Jack Built\u201d erop\u2019) \u2013 haar familie komt klagen dat de muziek te hard staat \u2013 terwijl ze in haar dagboek woorden zoekt voor wat er buiten gebeurt. Hoe het enige wat ze boven haar eigen gesnik kan horen het ratelen van de machinegeweren is \u2013 ze hoort ze overal.<\/p>\n Haar moeder vlucht met haar broertje naar Itali\u00eb, haar vader zit vast en ze weet niet of hij ooit terugkeert, haar grootmoeder drukt haar op het hart dat ze beter maar kan wennen aan de oorlog, aan de geluiden van kalasjnikovs, in plaats van de hele tijd te huilen.<\/p>\n U was puber in een burgeroorlog, maar uw familie vond dat u niet moest klagen.<\/em><\/p>\n \u2018Ha, ja! Iemand heeft het altijd erger gehad dan jij. Als jij \u00e9\u00e9n oorlog meemaakt, nou, dan heeft een ander er twee meegemaakt. Of drie.\u2019<\/p>\n Hoe heeft het be\u00efnvloed hoe u nu zelf tegen uw kinderen praat?<\/em><\/p>\n \u2018Ieder ouder iemand heeft de neiging om soms neerbuigend te doen tegen een jongere generatie. Om te zeggen: joh, you ain\u2019t seen nothing yet. Dat doen we allemaal, en ik ook, je reproduceert wat je is voorgehouden in je kindertijd.<\/p>\n Dat is natuurlijk niet de juiste manier, maar soms is het de enige manier om je te verhouden tot je eigen angst; je wilt veiligheid bieden aan je kinderen, en dat doe je dan door te zeggen dat het wel goed komt, want jij had het erger en je leeft nog.<\/p>\n Wat natuurlijk niet dat effect heeft: juist door te zeggen dat jij het erger had, maak je een kind onzekerder. Maar copingmechanismen in een oorlog\u2026 ze zijn zo complex. Het is zo moeilijk.\u2019<\/p>\n![\"Leah](\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Lea-Ypi-VN-Sanne-Glasbergen-01-640x853.jpg\")
<\/p>\n![\"Lea](\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Lea-Ypi-VN-Sanne-Glasbergen-04-640x853.jpg\")
<\/p>\n![\"Lea](\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Lea-Ypi-VN-Sanne-Glasbergen-03-640x853.jpg\")
<\/p>\nMetallica<\/h5>\n