{"id":541635,"date":"2022-06-07T15:55:02","date_gmt":"2022-06-07T13:55:02","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=541635"},"modified":"2022-06-07T16:59:52","modified_gmt":"2022-06-07T14:59:52","slug":"beeldende-kracht-van-het-woord","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/beeldende-kracht-van-het-woord\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: De beeldende kracht van het woord"},"content":{"rendered":"

Ze is momenteel ver te zoeken, maar er heeft een Russische mentaliteit bestaan waarin melancholie en luchthartigheid, ernst en ironie de hele dag door elkaar heen liepen, elkaar afwisselend als een estafette. Je vindt haar bij Gogol, bij Gontsjarov, bij Tsjechov, Toergenjev, Daniil Charms en ook in de memoires van de dichter Anatoli Mari\u00ebngof (1897-1962). Die was tussen 1918 en 1930 als onderdeel van de groep \u2018imaginisten\u2019 actief. Over die tijd schreef hij op zijn zestigste zijn memoires, nu vertaald door Robbert\u2013Jan Henkes onder de titel Mijn eeuw, mijn vrienden en vriendinnen<\/em>.<\/p>\n

Mari\u00ebngof moet een sympathieke dandy zijn geweest, iemand met een lichtelijk dada\u00efstische, niets helemaal serieus nemende instelling. Toen hij zijn romans De geschoren man<\/em>, Roman zonder leugens <\/em>en Cynici<\/em> had gelezen inspireerde dat filosoof Antoine Verbij in 1997 tot een opmerkelijk lyrisch stuk over Mari\u00ebngof in De Groene Amsterdammer<\/em> getiteld \u2018Lang leve de dictatuur van het imaginisme!\u2019. Als hij zijn leven over had kunnen doen wilde Verbij wel een Mari\u00ebngof worden. Als \u2018imaginist\u2019 wilde Mari\u00ebngof alles op een beeldende manier zeggen, vooral niet geaffecteerd en niet te esthetisch: \u2018Voor het raam hing de maan als de dooier van een hardgekookt ei\u2019, kon hij schrijven. En over de kapper waar hij en zijn collega\u2019s kind aan huis waren, Komrijachtig: \u2018De scherpe schaar flitste in zijn rechterhand als een witte bliksemschicht\u2019. Bovendien ging je bij die kapper \u2018nooit dommer weg\u2019.<\/p>\n

een ziek jongetje<\/h5>\n

Toen Mari\u00ebngof zijn memoires schreef was hij al meer dan dertig jaar niet meer de avant-gardistische dichter van de jaren twintig. Hij schreef in die volgende dertig jaar toneelstukken en scenario\u2019s en werkte voor de radio, vooral om niet op te vallen in de jaren dat Stalin aan de macht was. Dat kon je de kop kosten. Vladimir Iljitsj Lenin had hem ooit (in 1918) na het horen van zijn gedichten \u2018een ziek jongetje\u2019 genoemd. Waarop hij toen had gereageerd met \u201cZiek, hoezo! Ik weet niet eens wat verkoudheid is!\u2019<\/p>\n

Mari\u00ebngof (die zichzelf Tolja noemt, zoals hij thuis bekend stond) schrijft met een aangename onbekommerdheid, zonder wrok of spijt. Het zijn fragmentarische herinneringen, met veel flarden van gesprekken. Hij koestert zijn jeugd. Met zijn eerste meisje Lidotska schreef hij elke dag brieven, en ging hij elke zondag naar toneel. De brieven werden elke dag onder de inlegzooltjes van de overschoenen van hun leraar Russisch gelegd. Met zijn tweede meisje Tonjetska ging hij \u2018lichtzinnig kussen\u2019 onder het raam van zijn vriend Serjozja omdat die op morele gronden tegen lichtzinnig kussen was. Tolja\u2019s en Tonjetska\u2019s kussen waren \u2018idee\u00ebnloos\u2019, zei hij als adept van Plechanov, de vader van het Russische marxisme (Serjozja zal het dus nog tot volkscommissaris brengen). Mari\u00ebngof sneefde door de Eerste Wereldoorlog en door de Oktoberrevolutie. Waar hij gelegerd was gebeurde zo weinig dat ze er zijn toneelstukken konden opvoeren. Vandaar dat hij in alle eerlijkheid kan zeggen dat hij \u2018noch een miserabele lafaard, noch een roekeloze held\u2019 genoemd kan worden. De goden hadden het goed voor met Tolja. Ook in zijn verhouding tot zijn vader. Die noemt zijn zoon \u2018vriend\u2019 en dat is niet sarcastisch bedoeld. Ze kunnen perfect met elkaar omgaan. De vader is flexibel gedecideerd, de zoon snapt waarom. De vader raadt hem aan \u2018zo weinig mogelijk te ruzi\u00ebn met het leven\u2019.<\/p>\n

\u2018Het beeld moest het begrip opeten,\u2019 was de formule van de imaginisten.<\/p><\/blockquote>\n

Mari\u00ebngof maakt zich als aankomend dichter aan alles \u2018schuldig\u2019. Hij heeft een schedel zoals Hamlet, hij \u2018leest\u2019 de twee delen van Het Kapitaal<\/em>, schrijft in het scholierenblad Sfinx<\/em>, zijn liefde voor voetbal is even groot als die voor de Symbolisten en Shakespeare en hij praat \u2018mooi en boekerig\u2019 want dat is veel makkelijker dan \u2018simpel en menselijk\u2019.<\/p>\n

Mari\u00ebngof vindt in de dichter Sergej Jesenin zijn beste vriend. Daarmee begint hij in 1918 het \u2018imaginisme\u2019. Zich afzettend tegen het futurisme dat aan de klank van het woord te veel betekenis toekende en de symbolisten die de inhoud van het woord te veel verabsoluteerden. De imaginisten hechtten aan de beeldende kracht van het woord. De metafoor was hun belangrijkste gereedschap. \u2018Het beeld moest het begrip opeten,\u2019 was de formule. In caf\u00e9 de Pegasusstal in Moskou troffen Jesenin, Ivan Grouzinov, Vadim Sjersjenevitsj, Mari\u00ebngof en toneelschrijver Nikolai Erdman elkaar, terwijl Majakovski nooit ver uit de buurt was. Daar schreven ze hun manifesten en bedachten er het tijdschrift Een hotel voor reizigers in het mooie<\/em>, waarvan vier nummers verschenen.<\/p>\n

rauwvleeskleurig<\/h5>\n

Tot het midden van de jaren twintig was onder het bolsjewisme nog veel mogelijk. De imaginisten behoorden tot de fontein aan creativiteit die bekend staat als de Russische avant-garde van die tijd. Ze zorgden ook voor \u2018schandaal\u2019 ten behoeve van hun \u2018roem\u2019. Op een donkere herfstnacht besloten ze de Moskouse straten om te dopen, zodat de Imaginist Jeseninstraat ontstond en Imaginist Mari\u00ebngofstraat. De imaginisten stonden op goede voet met de toneelwereld. Daarin was Stanislavski de God en Vsevolod Meyerhold de Satan. Dat was Mari\u00ebngofs indeling. Hij kon Meyerhold, met \u2018zijn cyranodebergeracse neus\u2019, niet uitstaan omdat hij de non-actrice Zina\u00efda Rajch verheerlijkte (zelfs Hamlet wilde laten spelen), non-toneelstukken regisseerde en op \u2018een achterlijk publiek\u2019 rekende om hem te bewonderen. \u2018Een berg afbrekende recensies\u2019 deed de rest \u2018want roem komt niet van loftuitingen\u2019. Meyerhold vond de \u2018zijn of niet-zijn\u2019-passage in Hamlet \u2018volkomen overbodig\u2019 en zou hem schrappen als hij de kans kreeg.<\/p>\n

Mari\u00ebngofs herinneringen worstelen op een bescheiden manier voortdurend met de mate waarin iets in de jaren twintig van de vorige eeuw in Moskou en Sint-Petersburg \u2018intellectueel\u2019 of \u2018lichtzinnig\u2019 was. Van allebei moest niets te weinig of te veel zijn. In zijn beschrijving van een dispuut in caf\u00e9 Domino tussen Majakovski en drie critici is Mari\u00ebngof heel beeldend in zijn fysionomische evocatie van de criticus Ajchenwald. Dat is een estheet: \u2018Hij spreekt en schrijft mooi. Zelfs te mooi. Hij is intellectueel. T\u00e9 intellectueel zelfs. Alles aan hem is intellectueel \u2013 de licht naar voren gebogen schouders, de smalle borst, de lange magere hals, de dunne vingers met de witte nagels, de ongestreken broek, de hoge stijve boord, de koperen dasspeld die onder de zwarte onhandige gestrikte stropdas zit.\u2019<\/p>\n

Er vallen bij Mari\u00ebngof zoveel namen die je niet vertrouwd zijn. Daardoor hangt alles af van de manier waarop hij zijn herinneringen vormgeeft. Als imaginist pakt hij het beeldend aan. Mari\u00ebngof leest alles af aan iemands uiterlijk. Zo ook aan dat van de vrouw van de Dondergod, een criticus die de po\u00ebzie van de imaginisten \u2018degeneratief\u2019 vindt, het is po\u00ebzie van \u2018ontaarden\u2019: Haar ronde oogjes \u2018zagen eruit als twee grote spijkergaten in een witgestucte muur. Haar dikke lippen, sappig, rauwvleeskleurig, zogen onophoudelijk aan goedkope sigaretten, waarvan ze de rook als een man door haar neusgaten uitblies.\u2019<\/p>\n\n

van vilein tot inlevend<\/h5>\n

Toen de imaginisten zich rond 1927 ophieven was Mari\u00ebngofs vriend Jesenin al twee jaar dood. Vanaf zijn negentiende viel hij op met lyrische po\u00ebzie die perfect was vormgegeven. Karel van het Reve schrijft in De moderne encyclopedie van de wereldliteratuur<\/em> over hem : \u2018Zijn lyriek heeft een toon van hartelijkheid en gevoeligheid, die, soms larmoyant en nostalgisch, steeds getemperd wordt door sobere oprechtheid\u2019. Die soberheid was minder een onderdeel van zijn leven, al wist hij op de momenten dat hij schreef steeds een tijdelijke helderheid te bereiken.<\/p>\n

\u2018Zijn leven brandde scheef,\u2019 schrijft Mari\u00ebngof met een treffend beeld, \u2018als een ongelukkig aangestoken sigaret.\u2019<\/p><\/blockquote>\n

Zijn po\u00ebtische en politieke leven mondde uit in een huwelijk met de danseres Isadora Duncan, met wie hij door Amerika en Europa reisde. \u2018Jesenin en Duncan woonden in \u00e9\u00e9n kamer, maar alsof het verschillende waren: hij in de zijne, zij is de hare. Het was alsof ze niet praatten maar elkaar toeschreeuwden door een dikke stenen muur\u2019. Na hun scheiding raakte hij aan de drank, werd parano\u00efde (\u2018Ik spuug op het leven\u2019) en belandde in psychiatrische ziekenhuizen, tot hij zelfmoord pleegde in een hotel. Mari\u00ebngof en Jesenin waren vier jaar onafscheidelijk geweest. \u2018Zijn leven brandde scheef,\u2019 schrijft Mari\u00ebngof met een treffend beeld, \u2018als een ongelukkig aangestoken sigaret. Waardoor de rook in je ogen kwam, die ervan gingen tranen.\u2019<\/p>\n

Doordat Mijn eeuw, mijn vrienden en vriendinnen<\/em> zo\u2019n verre wereld beschrijft over mensen, namen, disputen, ruzies, triomfen en schandalen die je maar half bekend voorkomen is het verrassend dat je blijft doorlezen. Mari\u00ebngof heeft een toon waarmee hij alle registers kan bespelen, van vilein tot inlevend, van scherp tot zoetgevooisd. Of ingehouden droevig, zoals wanneer hij het over Kirka heeft, zijn in 1923 geboren zoon waar hij, naar het voorbeeld van z\u00edjn vader, goed bevriend mee was (\u2018we waren dikke vrienden\u2019), maar die wel op zeventienjarige leeftijd zelfmoord pleegde, terwijl hij, erkent zijn vader, in alles beter was: hij schaakte beter, tenniste beter (jeugdkampioen), zwom beter, las beter, sprak beter Frans en Duits en las met zijn Engelse juf The Times<\/em>. Mari\u00ebngof was er niet op voorbereid. Was hij maar niet zo discreet geweest en had hij de dagboeken van zijn zoon maar w\u00e9l gelezen.<\/p>\n

\n

Mijn eeuw, mijn vrienden en vriendinnen<\/em> door Anatoli Mari\u00ebngof is vertaald en bezorgd door Robbert-Jan Henkes en in de reeks Priv\u00e9 Domein uitgegeven door De Arbeiderspers.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ze is momenteel ver te zoeken, maar er heeft een Russische mentaliteit bestaan waarin melancholie en luchthartigheid, ernst en ironie de hele dag door elkaar heen liepen, elkaar afwisselend als een estafette. Je vindt haar bij Gogol, bij Gontsjarov, bij Tsjechov, Toergenjev, Daniil Charms en ook in de memoires van de dichter Anatoli Mari\u00ebngof (1897-1962). […]<\/p>\n","protected":false},"author":2850,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-541635","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur","article_type-literaire-kroniek"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/541635","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=541635"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/541635\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/2850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=541635"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=541635"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}