Essay \/ Het gemene volk aan de macht<\/p>\n
Op het pleintje in Genua waar ik woon, was gisteravond een demonstratie. Er werd hard op trommels geslagen en ik kreeg een pamflet in handen gedrukt. Daarop stond samengevat het volgende: ‘De recente gemeenteraadsverkiezingen in Itali\u00eb kenden de laagste opkomst ooit. In Genua is een nieuwe burgemeester gekozen die met het mandaat van iets meer dan honderdduizend stemmen over bijna achthonderdduizend inwoners moet gaan regeren. Ook elders in Europa, in Griekenland, Portugal en Spanje, heeft de kiezer met een opgestoken middelvinger gereageerd op zijn zogenaamde democratische voorrecht. En dat is nog maar het begin. We hebben genoeg van onze crisisregeringen met hun draconische bezuinigingen. We hebben genoeg van onze oppositie die ook alleen maar baantjes voor zichzelf probeert te cre\u00ebren. We hebben genoeg van alle politici. Wij voelen ons niet langer door hen vertegenwoordigd. Zij hebben ons nodig om hun macht te legitimeren. Maar wij hebben hen niet langer nodig. We zullen niet meer op hen stemmen. Onthouding is ons wapen. We nemen de macht zelf in handen, om te beginnen in onze eigen wijk.’ Het manifest was niet ondertekend. Het was onduidelijk welke partij of groepering erachter zat. Waarschijnlijk zat er ook helemaal geen organisatie achter en was het een initiatief van een groep gelijkgestemde individuen.<\/p>\n
Spelregels<\/p>\n
Het zou overdreven zijn al te veel belang te hechten aan dit vlugschrift, maar het erin verwoorde sentiment is wel degelijk kenmerkend voor deze tijd. Naarmate de economische crisis langer voortduurt, is er een toenemend aantal burgers dat niet langer gelooft dat de politiek in staat is de problemen op te lossen. De kritiek richt zich natuurlijk in eerste instantie op de zittende machthebbers, maar dat is iets van alle tijden. Wat nieuw is, is dat steeds minder mensen nog geloven dat andere politici het beter zullen doen. Ze geloven niet meer in het systeem als zodanig. Als het volk zelf niet meer gelooft in de democratie, dan verkeert de democratie in een crisis.<\/p>\n
Deze crisis van de democratie heeft natuurlijk alles te maken met de economische crisis. En welbeschouwd hebben de critici ook gewoon gelijk. Onze parlementaire democratie is niet in staat om adequaat te reageren op ontwikkelingen op de markt. Dat hebben we de afgelopen tijd meermaals gezien. Zij is gewoon te langzaam. Democratische procedures zijn een luxe geworden die wij ons tijdens de crisis even niet meer kunnen veroorloven.<\/p>\n
De parlementaire onderzoekscommissie De Wit heeft feilloos laten zien hoe onmogelijk het was voor de toenmalige minister van Financi\u00ebn Wouter Bos om democratisch zuiver te opereren toen er in 2008 een bank moest worden gered van het faillissement. ‘We hadden weinig tijd,’ zei Bos, ’te weinig informatie, weinig voorbeelden, weinig alternatieven, maar we moesten beslissen. Uitstel was geen optie; er stond te veel op het spel.’ Dit werd door de commissie bevestigd en dat is, als je er goed over nadenkt, een verregaande conclusie. De democratische spelregels zijn geschonden, maar de situatie liet het domweg niet toe om zich eraan te houden. Er was geen tijd voor democratisch overleg, want er moest vliegensvlug worden besloten. De Kamer kon niet worden ge\u00efnformeerd, want er was geen informatie. En toch moest er worden gehandeld. Als de betrokkenen zich in 2008 aan de democratische spelregels hadden gehouden, was er een grote bank failliet gegaan, met alle rampzalige gevolgen van dien. De democratie is domweg te traag om slagvaardig te reageren op de financi\u00eble markten.<\/p>\n
Ratsmodee<\/p>\n
Het tumultueuze debat dat eind mei in de Tweede Kamer plaatsvond over de Nederlandse bijdrage aan het Europese Stabiliteitsmechanisme (ESM), het zogenaamde permanente noodfonds, ging in feite precies daarover. De tegenstanders zeiden dat we de democratische controle over ons eigen geld zouden verliezen. De voorstanders zeiden dat het wel meeviel, dat er alleen in noodgevallen misschien iets besloten zou kunnen worden wat tegen onze zin is en dat een gering offer aan de soevereiniteit en de democratische controle onvermijdelijk was. Ze hadden beiden op hun manier gelijk. In noodgevallen, als ontwikkelingen in de markt nopen tot snelle besluiten, is de democratische ratificatie van alle betrokken nationale parlementen een luxe die we ons niet kunnen permitteren. Maar daar is nou eenmaal weinig aan te doen, want die vrije markten hebben nu eenmaal de macht om complete soevereine staten naar de ratsmodee te helpen en als we dat willen voorkomen, moeten we net zo snel zijn als zij.<\/p>\n
In andere landen, met Itali\u00eb als duidelijkste voorbeeld, is de democratie voor de duur van de economische crisis feitelijk afgeschaft. De laatste democratisch gekozen regering van Itali\u00eb is door president Napolitano naar huis gestuurd, op aandringen van Angela Merkel. Ze had natuurlijk gelijk, want de regering Berlusconi maakte er een zooitje van en begon een risicofactor te vormen voor de hele eurozone. Maar in democratisch opzicht is het ongehoord. De premier van het rijkste land uit de eurozone belt een bevriend staatshoofd om hem op te dragen in het belang van de eurozone zijn regering af te zetten. De regering Monti ontbeert elke vorm van democratische legitimatie. Geen van de bewindslieden, inclusief de premier zelf, heeft ooit \u00e9\u00e9n stem gekregen van \u00e9\u00e9n kiezer. Natuurlijk moeten de gekozen volksvertegenwoordigers in het parlement hun goedkeuring geven aan elke maatregel, maar dat is een formaliteit, want op een bepaalde manier heeft iedereen van links tot rechts begrepen dat tegen stemmen even niet is toegestaan. En het moet gezegd: de regering Monti boekt resultaten. Itali\u00eb staat er inmiddels in vele opzichten een stuk beter voor dan toen hij aantrad.<\/p>\n
En alle besluiten die er werkelijk toe doen, worden al lang niet meer genomen door de nationale parlementen of regeringen. Zo’n debat in het Nederlandse parlement over een bijdrage van veertig miljard euro aan het permanente noodfonds is in feite niets meer dan kruimelwerk. De Europese Centrale Bank beslist dagelijks over astronomische veelvouden daarvan en dat zijn de beslissingen die op de financi\u00eble markten werkelijk het verschil maken. Zij zijn de werkelijke machthebbers van Europa en zij onttrekken zich aan elke vorm van democratische controle.<\/p>\n
Lokroep<\/p>\n
De democratie heeft op het moment gewoon even niet zo heel veel te bieden. De burgers die de conclusie trekken dat de democratie niet in staat is oplossingen te bieden voor de huidige problemen, kun je, al is het misschien met pijn in het hart, eigenlijk alleen maar gelijk geven. En het is niet meer dan logisch dat die burgers aangetrokken worden door alternatieven die buiten de democratische instituties om opereren.<\/p>\n
Dat kan verschillende vormen aannemen. Volgens de staatkundige theorie van Aristoteles zijn er in wezen drie staatvormen denkbaar: die waarin een eenling regeert, die waarin een groep uitverkorenen het voor het zeggen heeft en die waarin het volk de baas is. Die drie vormen een cyclus. Als de monarchie in crisis raakt, wordt er een aristocratie ingesteld en als die ten val komt, leidt dat tot de democratie. En in het model van Aristoteles begint het na de crisis van de democratie van voren af aan. Dan volgt de roep om de sterke man. Dat is precies wat er tijdens de economische crisis in de jaren dertig van de vorige eeuw in Duitsland is gebeurd. En ook nu wordt de lokroep van het fascisme gehoord. In vele landen van Europa, waaronder Griekenland, Hongarije, Frankrijk, Belgi\u00eb en Nederland, zijn extreem-rechtse partijen bezig aan een opmars. En zelfs binnen de democratische instituties wordt de roep om een sterke man gehoord. Er wordt gepleit voor een Europese supercommissaris met verregaande bevoegdheden om in te grijpen zodra democratisch gekozen regeringen zich niet aan de budgettaire afspraken houden.<\/p>\n
Volgens Aristoteles heeft elk van de drie staatsvormen een positieve en een negatieve pendant. Het intreden van de negatieve vorm is een symptoom van crisis en een aankondiging van een omwenteling. Een monarchie kan ontaarden in een tirannie, een aristocratie kan verworden tot een oligarchie en de negatieve pendant van de democratie noemt hij ochlocratie, wat betekent dat het gemene volk aan de macht komt, de dictatuur van het plebs. Aristoteles wist dat de Atheense democratie, die decennialang voortreffelijk had gefunctioneerd, tegen het einde van de vijfde eeuw werd gekaapt door populisten die inspeelden op de onderbuikgevoelens van de gewone man in de straat. Dat was het begin van het einde van de Atheense suprematie over de Griekse wereld. Nederland is wellicht het duidelijkste hedendaagse voorbeeld van een ochlocratie.<\/p>\n
Maar we zien vandaag de dag ook ontwikkelingen die interessant zijn omdat ze niet zo makkelijk te classificeren zijn. Overal in de wereld zijn er bewegingen en initiatieven die zich richten tegen de bestaande politieke instituties en die spontaan opborrelen uit het volk dat zich organiseert via de sociale media. Een soort democratie 2.0. Directe democratie van de smartphone. De Arabische Lente is een voorbeeld. Occupy is een voorbeeld. Een van de interessantste voorbeelden is de MoVimento 5 Stelle van Beppe Grillo.<\/p>\n
Zombies<\/p>\n
Beppe Grillo is een cabaretier. Hij komt uit Genua. Zijn blog over Italiaanse politiek, beppegrillo.it, is al jarenlang een van de best bezochte sites ter wereld. In zekere zin is hij een typische populist, omdat hij de taal spreekt van het volk en het volk zegt te vertegenwoordigen in zijn strijd tegen de bestaande politieke instanties. Links of rechts, maakt niet uit. Dat is allemaal \u00e9\u00e9n pot nat. Allemaal zakkenvullers die het volk niet meer begrijpen. Zombies, zo noemt hij hen. Politieke partijen zijn uit de tijd. Directe democratie via internet is de toekomst. Het volk kan zelf wel beslissen wat het beste voor hen is, daar hebben ze geen zogenaamde volksvertegenwoordigers voor nodig. En de gemeenschap volgers van zijn blog is uitgegroeid tot een politieke beweging. MoVimento heet die nadrukkelijk. Het is namelijk geen partij. Ik herhaal: het is allesbehalve een politieke partij. Daarom heeft het ook geen statuut, maar een ‘non-statuut’. En die V moet met een hoofdletter, want die staat voor Vaffanculo en dat is precies wat zijn beweging wil: de bestaande partijen en politici in hun reet neuken. De MoVimento 5 Stelle is al een paar jaar bezig aan een onstuitbare opmars in de Italiaanse politiek. De beweging van Grillo was de grote winnaar van de gemeenteraadsverkiezingen van vorige maand. In Parma mogen ze zelfs de burgemeester leveren.<\/p>\n
De beweging is een paradox. Ze wil geen politieke partij zijn, plaatst zich buiten de bestaande politieke orde, maar doet als partij mee aan de verkiezingen om een machtsbasis te cre\u00ebren. Zij is een breed burgerinitiatief dat geleid wordt door \u00e9\u00e9n man. De invloed van Grillo is onmiskenbaar, maar wordt door zijn volgelingen met klem ontkend. De nieuw gekozen burgemeester van Parma, de 32-jarige Roberto Castiglion, zegt dat hij Grillo ooit \u00e9\u00e9n keer toevallig heeft ontmoet, dat hij op geen enkele manier met hem in contact staat en dat hij uitsluitend verantwoording wenst af te leggen jegens zijn kiezers. Zijn hele verkiezingscampagne heeft trouwens driehonderd euro gekost. En iedereen kan op internet helemaal transparant zien waaraan die zijn besteed.<\/p>\n
Het is ook niet helemaal duidelijk waar de beweging voor staat. Maar dat is logisch, want een partijprogramma is iets van de oude politiek en ze willen nu juist dat de burger zelf beslist wat hij wil. Roberto Castiglion verwacht dat hij zo goed als elk besluit in Parma met unanieme stemmen zal kunnen doorvoeren, omdat de idee\u00ebn van de burgers zelf zo goed zullen zijn dat zelfs de zombies van de oude partijen er niet tegen zullen stemmen.<\/p>\n
Antipolitiek<\/p>\n
De G500-beweging van Sywert van Lienden in Nederland is totaal onvergelijkbaar, maar op een vergelijkbare manier paradoxaal. Om jongeren een stem te geven in de Nederlandse politiek, wil hij minstens vijfhonderd jongeren van onder de 35 jaar lid maken van alle drie de middenpartijen tegelijk, zowel van de VVD, als van het CDA als van de PvdA, om dan op de partijcongressen van die partijen met een meerderheid van minstens vijfhonderd stemmen besluiten af te dwingen die in het belang zijn van jongeren. Het is net als de beweging van Grillo een initiatief dat zich vooral richt op jonge intellectuelen. En het is op een vergelijkbare manier tegelijkertijd politiek en antipolitiek. Het richt zich tegen de bestaande democratische instituties, maar gebruikt die tegelijkertijd als een vehikel om de gewenste veranderingen te realiseren.<\/p>\n
We kunnen alleen maar hopen dat dergelijke initiatieven de voorbode zijn van een gezonde verjonging van onze zieke, oude parlementaire democratie die het model van Aristoteles zal logenstraffen.<\/p>\n
Maar er zijn gerede gronden om daaraan te twijfelen. De G500 is in feite een ordinaire lobby en vormt geen langetermijnoplossing voor de democratische crisis. Als ze succes heeft, zullen andere belangengroepen zich op een soortgelijke manier organiseren en dan zijn we weer net zover als voorheen. Directe democratie lijkt misschien in eerste instantie aantrekkelijk. Een soort superdemocratie, waarin de mening van het volk ongefilterd, zonder tussenkomst van volksvertegenwoordigers, wordt gehoord. Het klinkt ook allemaal lekker modern, omdat alles via internet gaat en internet is heilig. Wat via internet gaat, is bij voorbaat al beter dan iets wat niet via internet gaat. Maar als je er beter over nadenkt, besef je dat het onmogelijk is om op zo’n manier een land te besturen. Dat zou een democratie worden van zeventien miljoen reaguurders. En het belangrijkste bezwaar tegen directe democratie is dat zij onmogelijk langetermijnvisies kan formuleren, en dat is precies waar op dit moment een schrijnend gebrek aan is. Eigenlijk leven we al bijna in een directe democratie, want onze volksvertegenwoordigers komen nauwelijks nog aan iets anders toe dan hijgerig reageren op incidenten met een angstige blik op de peilingen.<\/p>\n
Politiek is idealiter een zaak voor professionals. Zij ontwikkelen een visie voor de toekomst en een blauwdruk voor de maatschappij die zij voor ogen hebben. Die leggen zij voor aan de kiezer. De democratische instituties zijn niet de vijand van de democratie maar haar waarborg. En als dat hele systeem te traag blijkt om in te spelen op ontwikkelingen op de financi\u00eble markten, dan moeten we die financi\u00eble markten misschien maar verbieden in plaats van de democratie af te schaffen. Maar dat is een onderwerp voor een ander essay.<\/p>\n
Voor meer info over Beppe Grillo:.vn.nl\/grillo<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Beppe Grillo in Itali\u00eb, G500 in Nederland, Arabische Lente en Occupy \u2013 de democratie heeft even niet zo veel te bieden. Tijd voor vernieuwing van het politieke systeem?<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-52151","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry"],"acf":[],"author_name":"Ilja Leonard Pfeijffer","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/52151","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=52151"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/52151\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Ilja Leonard Pfeijffer","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=52151"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=52151"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}