{"id":518979,"date":"2021-12-04T05:00:03","date_gmt":"2021-12-04T04:00:03","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=518979"},"modified":"2021-12-03T15:07:12","modified_gmt":"2021-12-03T14:07:12","slug":"henrietta-lacks","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/henrietta-lacks\/","title":{"rendered":"Het tweede \u2013 eeuwige \u2013 leven van Henrietta Lacks"},"content":{"rendered":"<div class=\"info-box\">\n<p><iframe src=\"https:\/\/w.soundcloud.com\/player\/?url=https%3A\/\/api.soundcloud.com\/tracks\/1170414178%3Fsecret_token%3Ds-6m5ClkMYBvg&amp;color=%23ff5500&amp;auto_play=false&amp;hide_related=false&amp;show_comments=true&amp;show_user=true&amp;show_reposts=false&amp;show_teaser=true\" width=\"100%\" height=\"120\" frameborder=\"no\" scrolling=\"no\"><span data-mce-type=\"bookmark\" style=\"display: inline-block; width: 0px; overflow: hidden; line-height: 0;\" class=\"mce_SELRES_start\">\ufeff<\/span><\/iframe><br \/>\n<em>Dit artikel is ook te beluisteren.<\/em><\/p>\n<\/div>\n<p class=\"tekst\">Op 4 oktober was het zeventig jaar geleden dat ze aan baarmoederhalskanker stierf, maar haar cellen leven nog steeds voort en hebben in de loop van de tijd wel vierhonderd keer haar gewicht bereikt. Henrietta Lacks was een Amerikaanse zwarte vrouw die 1951 met enorme pijnen in haar buik naar het Johns Hopkins ziekenhuis ging, het enige ziekenhuis in Baltimore waar zwarte mensen terecht konden voor een behandeling. Daar werd ze met kanker gediagnostiseerd. Zonder haar op de hoogte te stellen, werden er monsters genomen van de tumorcellen en naar George Otto Gey, hoofd van het weefselcultuurlaboratorium, gestuurd. Gey probeerde al jaren tevergeefs om een zogeheten cellijn te produceren: cellen die zich buiten het lichaam verder blijven delen.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Met de cellen van Henrietta Lacks had hij goud in handen. De cellen bleven niet alleen in een petrischaal leven, ze deelden zich razendsnel, elke twintig uur, en openden zo ongekende mogelijkheden voor medisch, virologisch en genetisch onderzoek.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Henrietta stierf op 31-jarige leeftijd, zeven maanden na haar diagnose, en liet vijf kinderen achter. Maar al voor haar dood was duidelijk dat de cellijn de wereld ging veroveren.<\/p>\n<h5>Geen woord over haar huidskleur<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Ik kwam de cellen van Henrietta Lacks in 1999 voor het eerst tegen in de vorm van een genetische code, als DNA afkomstig van HeLa-cellen. Ik heb toen van alles geprobeerd om uit te vinden waar HeLa voor stond, wie er achter die cellen schuilging. Ook in het lab wist niemand het.<\/p>\n<blockquote><p>De HeLa-cellen waren een sensatie en werden overal voor ingezet, bijvoorbeeld in de ruimtevaart, de cosmetica-industrie en bij atoomtesten.<\/p><\/blockquote>\n<p class=\"tekst\">De HeLa-cellen waren een sensatie en werden overal voor ingezet, bijvoorbeeld in de ruimtevaart, de cosmetica-industrie en bij atoomtesten. Al snel werd me duidelijk dat die cellen veel gebruikt werden in onderzoek naar kanker. Als PhD-student trok ik de stoute schoenen aan en zocht contact met professor Piet Borst, toen hoofd van het Nederlands Kanker Instituut. Professor Borst was zo aardig om mij een artikel te sturen van de arts die Lacks in 1951 onderzocht. Daarin wordt het begin van de cellijn triomfantelijk uit de doeken gedaan. De naam van de pati\u00ebnte, haar diagnose, leeftijd en het aantal kinderen dat ze had worden genoemd, maar er wordt met geen woord over haar huidskleur gerept. Iets dat onlosmakelijk verbonden is met de geschiedenis van de cellijn. Een geschiedenis waarin \u2018ras\u2019 en racisme steeds weer opduiken om dan weer naar de achtergrond te verdwijnen.<\/p>\n<h5>Het geheim van kanker<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Omdat de cellijn zonder medeweten van de familie van Henrietta Lacks werd ontwikkeld en verspreid, gaf Gey deze de codenaam HeLa en claimde dat die afkomstig zou zijn van een vrouw die Helen Lane heette. Zo verdween Henrietta naar de achtergrond en kon de wetenschap zegevieren.<\/p>\n<p class=\"tekst\">De HeLa-cellen waren een sensatie en werden overal voor ingezet, bijvoorbeeld in de ruimtevaart, de cosmetica-industrie en bij atoomtesten. Maar de echte doorbraak kwam met polio, tijdens de epidemie van de jaren vijftig. Bij het onderzoek naar het virus dat polio veroorzaakt en de ontwikkeling van het vaccin daartegen, werd de naam van de cellijn internationaal gevestigd. In navolging van dit ongelooflijke wetenschappelijke succes kwam de vraag op of hetzelfde onderzoek ook voor kanker gedaan zou kunnen worden. De heersende hypothese was dat de oorzaak van kanker een virus was, het zou misschien zelfs besmettelijk zijn, en omdat de HeLa-cellen van tumorcellen afkomstig waren, zouden zij bij uitstek het geheim van kanker kunnen helpen oplossen.<\/p>\n<h5>Racistisch en misogyn<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Zo werden de HeLa-cellen onderdeel van de strijd tegen kanker, die in de Verenigde Staten van de jaren zestig en zeventig gepaard ging met een grote mediacampagne. Ze raakten zelfs verwikkeld in de koude oorlog tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Maar hoewel de cellen oorspronkelijk als een zegen van en voor de wetenschap werden gevierd, werden ze juist in de strijd tegen kanker een probleem. Hun voordeel, de capaciteit om zich snel te delen, was ook hun zwakte. De cellen besmetten alle laboratoriumruimtes. Juist toen de Russen aankondigden dat ze een kankerverwekkend virus hadden ontdekt, kregen ze van hun collega\u2019s in de VS te horen dat ook hun celcultuur met HeLa-cellen gecontamineerd was.<\/p>\n<blockquote><p>Door deze blamage kwam de vraag naar de oorsprong van de HeLa-cellen op. Het feit dat ze van een zwarte vrouw afkomstig waren, ging direct gepaard met een racistisch en misogyn discours.<\/p><\/blockquote>\n<p class=\"tekst\">Terwijl onderzoekers dachten dat ze cellen van lever, bloed of bot onderzochten, bleken ze in feite HeLa-cellen in handen te hebben. Analyses van zo\u2019n honderd cellijnen in de jaren zestig, afkomstig van witte Amerikanen, lieten zien dat ze allemaal het G6PD (Glucose) enzym Type A hadden dat vooral bij zwarte mensen wordt gevonden. De conclusie was dat het in feite HeLa-cellijnen waren. Omdat de HeLa-cellen veel sneller delen dan andere cellen, krijgen ze een kwantitatieve voorsprong en nemen zo een celcultuur over.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Duizenden publicaties bleken ineens waardeloos.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Door deze blamage kwam de vraag naar de oorsprong van de HeLa-cellen op. Het feit dat ze van een zwarte vrouw afkomstig waren, ging direct gepaard met een racistisch en misogyn discours. In plaats van de werkwijze met cellijnen te bevragen, ging het over \u2018ras\u2019. Zo werd de snelheid waarmee de cellen zich delen en andere celculturen overnemen, gelijkgesteld aan de promiscu\u00efteit van zwarte vrouwen en het gevaar van raciale contaminatie.<\/p>\n<h5>Onsterfelijk gemaakt<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Door de verschuiving van de virus-hypothese over kanker naar een genetische benadering in de jaren zeventig, was kennis van de pati\u00ebnt Henrietta Lacks nodig. Omdat zij niet voorhanden was, kwamen onderzoekers bij haar familieleden terecht. Twintig jaar na de dood van hun moeder hoorden de kinderen van Henrietta Lacks voor het eerst dat haar cellen onsterfelijk waren gemaakt.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Desondanks werkten ze mee aan het genetisch onderzoek naar kanker door hun bloed af te staan. Maar de ontsteltenis bij de familie bleef. Vooral toen ze in de gaten kregen dat de cellijn gecommercialiseerd was. Terwijl de cellen van hun moeder deel waren geworden van een miljardenindustrie, leefden zij zelf in armoede en konden zich niet eens een ziektekostenverzekering veroorloven. Onlangs hebben haar familieleden dan ook besloten deze miljardenindustrie voor de rechter te dagen.<\/p>\n\n<h5>Rode nagellak<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Het belang van de HeLa-cellen voor wetenschap en samenleving kan niet overschat worden. Zo kan kankeronderzoek niet zonder deze cellijn. De cellen zijn ook het werkpaardje van de huidige virologie, met wapenfeiten als aids-medicatie, het HPV-vaccin en het corona-vaccin.<\/p>\n<blockquote><p>Terwijl genetische en medische data digitaal toegankelijk zijn en makkelijk circuleren, moeten we altijd ruimte maken voor het leven en de werkelijkheid van de mensen die daarachter schuilgaan.<\/p><\/blockquote>\n<p class=\"tekst\">Het begon allemaal met die biopsie in oktober 1951. De laboratoriumassistente zag het opengesneden lichaam op de autopsietafel liggen. Ze was overweldigd door de aanblik van de kankercellen die alle organen en ingewanden hadden overwoekerd. Toen haar blik over het lichaam gleed, werd die gevangen door de beschadigde felrode nagellak op de tenen van Henrietta Lacks, schrijft Rebecca Skloot in haar boek <em>The Immortal Life of Henrietta Lacks<\/em>. Wat daar lag, realiseerde ze zich, was niet een object van wetenschappelijk onderzoek, maar een vrouw die in het leven stond.<\/p>\n<p class=\"tekst\">De roodgelakte teennagels van Henriette Lacks dragen een belangrijke boodschap in zich. Terwijl genetische en medische data digitaal toegankelijk zijn en makkelijk circuleren, moeten we altijd ruimte maken voor het leven en de werkelijkheid van de mensen die daarachter schuilgaan.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Wetenschapsantropologe Amade M\u2019charek onderzoekt hoe genetica onze wereld verandert. Afl. 8: het belang van de HeLa-cellen.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-518979","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-tech","article_type-column"],"acf":[],"author_name":"Amade M\u2019charek","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/518979","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=518979"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/518979\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Amade M\u2019charek","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=518979"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=518979"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}