{"id":512151,"date":"2021-08-26T03:00:35","date_gmt":"2021-08-26T01:00:35","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=512151"},"modified":"2021-08-25T13:50:08","modified_gmt":"2021-08-25T11:50:08","slug":"mens-genen-richard-lewontin","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/mens-genen-richard-lewontin\/","title":{"rendered":"Een mens is meer dan een zak genen"},"content":{"rendered":"

Ik zie me nog zitten op een matrasje op de grond in mijn Amsterdamse etage. Het was juni 1994 en het boek was tien jaar eerder uitgekomen onder de duidelijke titel Not in Our Genes: Biology, Ideology and Human Nature<\/em>. Ik las het van kaft tot kaft en maakte driftig aantekeningen.<\/p>\n

Auteurs Richard Lewontin, Steven Rose en Leon Kamin richtten zich in duidelijke taal tegen het biologisch reductionisme, in het bijzonder tegen de toen dominante sociobiologie, die het gedrag van mensen verklaarde vanuit de natuur. In het boek ontleden ze een groot aantal studies waarin criminaliteit, intelligentie, verschillen tussen etnische of sociaaleconomische groepen en natuurlijk de verschillen tussen de seksen als het resultaat van onze hersenen en genen worden gepresenteerd.<\/p>\n

Lewontin en zijn collega\u2019s zagen een verband tussen het brede onthaal van de sociobiologie en de overheersende ideologie van de dag: een neoliberaal economisch beleid gecombineerd met een nadruk op conservatieve en traditionele normen en waarden. Juist op het moment dat sociale bewegingen (van antiwapenwedloop tot antiracisme, voor een beter milieu, emancipatie of voor het recht op werk) aan macht, mobilisatiekracht en zichtbaarheid wonnen, werd de biologie omarmd om sociale groepen hun natuurlijke plaats te wijzen. Immers, de samenleving wordt beduidend minder maakbaar als de sociale orde vastligt in onze natuur, in onze genen.<\/p>\n

Heilige graal<\/h5>\n

Evolutiebioloog en geneticus Richard Lewontin, die afgelopen juli op 92-jarige leeftijd overleed, heeft zich zijn leven lang verzet tegen het biologisch reductionisme, zowel in wetenschappelijke als in populairwetenschappelijke publicaties.<\/p>\n

In zijn boek Biology as Ideology. The Doctrine of DNA<\/em> (1991), in het Nederlands vertaald als De DNA-doctrine<\/em>, richt hij zijn pijlen op de retoriek van het Human Genome Project.<\/p>\n

De genetische kaart werd ook wel \u2018het boek des levens\u2019 of \u2018een blauwdruk voor het leven\u2019 genoemd.<\/p><\/blockquote>\n

Zoals ik twee maanden geleden beschreef<\/a>, heeft het Human Genome Project de eerste genetische kaart van de mens voortgebracht, die ongelooflijk belangrijk is gebleken voor de hedendaagse levenswetenschappen. Het werd gekenschetst als een Big Science-project om de schaal, de politieke macht en de miljarden dollars die ermee gemoeid waren te vatten.<\/p>\n

De retoriek waartegen Lewontin zich keerde, was niet mals. Om het belang van het Project te promoten en het idee aan politici en beleidsmakers te verkopen, vergeleken wetenschappers hun taak met de \u2018zoektocht naar de heilige graal\u2019. De genetische kaart werd ook wel \u2018het boek des levens\u2019 of \u2018een blauwdruk voor het leven\u2019 genoemd. Een van de betrokken genetici, Walter Gilbert, spande de kroon en meende zelfs de filosofische vraag naar wie we zijn eindelijk te kunnen beantwoorden met een genetische kaart. Je genetische code op een cd-rom, dat was zijn gedachte. Op congressen verbeelde Gilbert de belofte van deze genetische kaart door herhaaldelijk een cd uit zijn jas te toveren en aan zijn gehoor te tonen met de woorden: \u2018Here is a human being; it\u2019s me!\u2019<\/p>\n

De retoriek van het Human Genome Project is anders dan die van de sociobiologie. De sociobiologie richtte zich op sociale groepen met het doel om maatschappelijke problemen biologisch te defini\u00ebren en te verklaren. Het Human Genome Project richt zich op het individu: geheel in lijn met de neoliberale tijdgeest dient het individu gehoor te geven aan het dictum \u2018Ken uzelf\u2019. En omdat dit individu volgens deze logica niet meer is dan een zak met genen, is kennis van jezelf niets anders dan kennis van je genen. Het is deze reductionistische en simplistische representatie die Lewontin is blijven bevechten.<\/p>\n

Genetische diversiteit<\/h5>\n

Richard Lewontin was een van de meest vooraanstaande genetici, een grondlegger en pionier van de evolutionaire en populatiegenetica. Hij maakte in de jaren zestig al furore met onderzoek waarbij hij samen met collega John Hubby liet zien dat genen een grote variatie kennen en dat genetische mutaties niet zeldzaam maar standaard zijn. Mutaties zijn geen rariteiten die snel uitgeselecteerd moeten worden omdat ze tot ziekte of andere afwijkingen zouden leiden. Er is niet \u00e9\u00e9n normaal, waarvan de rest een afwijking is. Soorten kennen een veel grotere genetische diversiteit dan werd verwacht.<\/p>\n

Richard Lewontin was gedreven en stelde een leven lang misstanden en misrepresentaties in de wetenschap aan de orde.<\/p><\/blockquote>\n

Lewontins meest baanbrekende onderzoek was dat naar de genetische diversiteit tussen mensen. Lewontin stelde dat hoewel twee willekeurige individuen onderling genetisch duidelijk kunnen verschillen, het ingewikkelder wordt waar het gaat om het verschil tussen groepen mensen. Zijn onderzoek uit 1972 liet zien dat de verschillen binnen groepen veel groter zijn (85 procent) dan de verschillen tussen groepen (15 procent). Deze bevindingen zijn inmiddels standaard wetenschap geworden. Maar Lewontin had daarmee ook een spijker geslagen in de doodskist van raciale benaderingen. Want als de verschillen tussen groepen kleiner zijn dan die binnen groepen, is er geen genetische basis voor het concept ras.<\/p>\n

Interventie<\/h5>\n

Voor Richard Lewontin was wetenschap sociale actie. Wetenschap representeert de werkelijkheid, we hebben kennis nodig om bijvoorbeeld kanker te diagnosticeren. Maar wetenschap is tegelijkertijd een interventie in die werkelijkheid, draagt bij aan onze visie op wie we zijn en hoe we ons tot elkaar verhouden.<\/p>\n

Lewontin was gedreven en stelde een leven lang misstanden en misrepresentaties in de wetenschap aan de orde. Er is geen controverse of debat binnen de genetica waarin Lewontin geen belangrijke stem is geweest. Zo was hij een leidraad in mijn eigen wetenschappelijke ontwikkeling.<\/p>\n

Ook toen ik me ging verdiepen in het forensisch DNA-bewijs bleek hij daar een cruciale rol in te hebben gespeeld. In een debat over de uniciteit van een DNA-profiel en de kans dat je een verkeerde persoon incrimineert, heeft hij met zijn kennis over genetische diversiteit binnen en tussen populaties bijgedragen aan het opstellen van standaarden voor betrouwbare statische berekeningen.<\/p>\n\n

Klarinet<\/h5>\n

In 1997 hielp ik mee aan de organisatie van de International Conference on Molecular Biology and Evolution die door het Lab van Svante P\u00e4\u00e4bo werd georganiseerd. Ik werkte toen in zijn lab aan mijn promotieonderzoek. Tijdens een lunch werd ik aan de beroemde geneticus Lewontin ge\u00efntroduceerd omdat ik een paar vragen aan hem wilde voorleggen over het forensische DNA-bewijs. Spontaan bood hij aan om na de lunch een sessie van de conferentie over te slaan om ons gesprek voort te zetten.<\/p>\n

Lewontin stond bekend als de slimste en de snelste. Hij sprak diverse talen vloeiend en speelde dagelijks klarinet. Als wetenschapper was hij ook politiek ge\u00ebngageerd en sprak hij zich uit over het klimaat, sociaaleconomische ongelijkheden, racisme en seksisme.
\nTerwijl hij het werk van zijn collega-wetenschappers scherp tegen het licht hield, stond hij bekend als zeer genereus naar studenten en beginnende wetenschappers. Een collega wetenschapssocioloog kreeg bij haar nieuwe aanstelling aan Harvard, waar hij zelf werkzaam was, een handgeschreven briefje van hem waarin hij haar uitnodigde om langs te komen om kennis te maken. Hij wist welke harde wereld zij betrad.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wetenschapsantropologe Amade M\u2019charek onderzoekt hoe genetica onze wereld verandert. Aflevering 5: in memoriam Richard Lewontin.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-512151","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-identiteit","dossier-tech","article_type-column"],"acf":[],"author_name":"Amade M\u2019charek","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/512151","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=512151"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/512151\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Amade M\u2019charek","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=512151"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=512151"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}