Met de Green Deal die op 14 juli werd gepresenteerd, geeft de Europese Commissie haar antwoord op de grootste crisis van onze tijd: klimaatverandering. Vanwege de grootschaligheid wordt de klimaatcrisis gezien als Europese aangelegenheid bij uitstek. Dat maakt pro-Europese partijen populairder. Dus terwijl er een stevige (extreem)rechtse wind waaide bij de Tweede Kamerverkiezingen, wist ook het Nederlandse filiaal van de pan-Europese partij Volt een grote zege te boeken.<\/p>\n
Maar er lijkt meer te spelen dan alleen de klimaatcrisis. Hoe plaatst Joep Leerssen, hoogleraar Europese Studies aan de Universiteit van Amsterdam, deze pro-Europese overwinning in de geschiedenis?<\/p>\n
Leerssen doet al dertig jaar onderzoek naar nationalisme, literatuur en historisch besef. Vorig jaar werd hem door de Europese Federatie van Academies van Wetenschappen de Madame de Sta\u00ebl-prijs toegekend voor zijn onderzoek naar nationalistische bewegingen in Europa. In 2008 ontving hij de Spinozapremie, ook wel de \u2018Nederlandse Nobelprijs\u2019 genoemd, voor zijn vernieuwende onderzoek naar cultuurnationalisme.<\/p>\n
Nog niet zo heel lang geleden was \u2018Europa\u2019 een scheldwoord. Hoe kan het dat een pan-Europese partij als Volt toch zoveel mensen weet aan te spreken?<\/em><\/p>\n \u2018Politieke idee\u00ebn worden scherper naarmate ze zich meer tegen iets afzetten. Het probleem van Europa was dat het zich de laatste decennia nergens tegen afzette en daarom een beetje nietszeggend was. Gewoon, dingen regelen samen: ervoor zorgen dat er genormeerde stopcontacten zijn en geen roamingkosten. Een tamelijk fantasieloze, technocratische regelinstantie \u2013 hoe kun je daar nou voor warmlopen?<\/p>\n \u2018Je ziet een golfbeweging. In de jaren vijftig en zestig hadden mensen heel sterk een idee bij Europa, het stond ergens voor. En nog belangrijker: het stond ergens t\u00e9gen. Dat is helemaal wegge\u00ebbd sinds de jaren negentig. Wat nu terugkomt is de gedachte dat Europa staat voor een nieuwe vorm van wat ik nu maar even noem multilateralisme, dingen tussen meerdere partijen regelen, via bijvoorbeeld verdragen en handelssystemen. Dat wordt des te sterker naarmate verschillende landen een steeds sterkere neiging zijn gaan vertonen tot unilateralisme, een politiek waarbij een staat op eigen houtje dingen regelt, een weigering om zich te laten binden door internationale afspraken.<\/p>\n \u00a0Heeft u daar voorbeelden van? \u2018Zelfs het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens \u2013 een soort dierenbescherming voor mensen, softer kun je het niet formuleren \u2013, zelfs dat, zeggen mensen als Baudet en de Brit Dominic Cummings, is een beperking van de soevereiniteit van de eigen nationale rechtspraak, omdat wij moeten luisteren naar een hof in Straatsburg dat namens de Raad van Europa toezicht houdt op dat Europees verdrag. De neonationalisten zeggen: wij moeten ons terugtrekken uit dat Europees verdrag. Politici als Netanyahu, Trump en Erdogan staan in een sterke traditie van unilateralistische politici en die hebben een stevige wind in de zeilen gehad de laatste tien, vijftien jaar. <\/strong>En juist in d\u00e1t klimaat staat Europa weer voor iets. Namelijk dat je het maken van transnationale afspraken blijft zien als een goede manier om de zaken te regelen. Als Trump en Erdogan en Poetin en Netanyahu maar lang genoeg unilateralistisch zijn, dan wordt op een bepaald moment multilateralisme de baby in het badwater.<\/p>\n \u2018Migratiestromen, vluchtelingen, het klimaat, artificial intelligence<\/em>. Dat zijn typisch zaken waar individuele landen niks in te brengen hebben.\u2019<\/p><\/blockquote>\n \u2018Ik denk dat dat ook is waar Volt voor staat. Als zij zeggen \u201cWij zijn Europa\u201d, dan betekent dat: wij willen politiek bedrijven, niet alleen door onze eigen boontjes te doppen achter onze dijken in de polder en te doen alsof de rest van de wereld niet bestaat. Nee, we moeten de dingen in samenwerking met verschillende partijen aanpakken. In dit geval: de Europese samenwerking. Dat zie je ook in hun partijprogramma. Ze noemen vooral dingen die de competentie van een landelijke regering ontstijgen. Migratiestromen, vluchtelingen, het klimaat, artificial intelligence<\/em>. Dat zijn typisch zaken waar individuele landen niks in te brengen hebben. Die moet je in groter verband regelen. Daar speelt Volt op in. Het pro-Europese kamp is lange tijd onzichtbaar geweest, maar Volt heeft nu een profiel gekregen dankzij de Baudets, Boris Johnsons en Trumps van de wereld.\u2019<\/p>\n Het succes van Volt is dus te danken aan hun grootste tegenstanders, de neonationalisten.<\/em><\/p>\n \u2018Ja. Er was kennelijk behoefte aan een partij die het neonationalisme als zodanig aanpakte. We zien steeds meer behoefte aan partijen die \u00e9\u00e9n specifiek politiek aandachtspunt tot kapstok van hun identiteit maken. Punten die ook heel goed kunnen worden opgenomen in andere partijprogramma\u2019s. Maar partijen als de Partij voor de Dieren en de BoerBurgerBeweging, en ook Volt, hebben \u00e9\u00e9n ding uit het politieke veld gelicht en gezegd: dit onderwerp is niet enkel een kleine paragraaf in een groter partijprogramma. Nee, dit is helemaal waar wij voor staan.\u2019<\/p>\n U schrijft in \u2018Nationaal denken in Europa\u2019 (een cultuurhistorische analyse van de opkomst van het nationalisme sinds de Middeleeuwen, 1999) dat de opkomst van de natiestaat in de negentiende eeuw vooraf werd gegaan door een gewaarwording van een gedeelde nationale cultuur. Ziet u nu eenzelfde gewaarwording van een gedeelde Europese cultuur opkomen?<\/em><\/p>\n \u2018Inderdaad is de bodem waarop het plantje van het nationalisme groeit \u2013 of het nou het plantje van de nationale of Europese identiteit is \u2013 de gewaarwording van een gedeelde cultuur. Dat is heel vaak informeel, zoals chocoladeletters met Sinterklaas of \u2019s winters erwtensoep. Het is vaak heel intiem. Daarom zijn mensen er ook aan verknocht, want het is iets uit hun vroegste kinderjaren.<\/p>\n \u2018In bepaalde omstandigheden kunnen die informele manieren om je leven vorm te geven \u2013 dat noemen we maar even \u201ccultuur\u201d \u2013 een politieke symboolwerking krijgen. Rita Verdonk was de eerste die zei: Zwarte Piet moet blijven. Dan wordt het opeens een splijt-issue. Dan krijg je die ideologisering van cultuur, en de manier waarop cultuur tot een politiek punt kan worden. Het inzetten van cultuur als iets dat niet verloren mag gaan, dat verdedigd moet worden, is een definitie van nationalisme.\u2019<\/p>\n Kun je spreken van een Europees nationalisme?<\/em><\/p>\n \u2018Ik heb gedurende dertig jaar cultuurnationalisme bestudeerd. De laatste jaren ben ik bezig te onderzoeken of je je vinger kan leggen op een Europees wij-gevoel. En inderdaad, dat kun je. Het is heel diep verscholen. Maar het begint op hetzelfde niveau als chocoladeletters.<\/p>\n \u2018Wat je kunt zien bij de eerste golf van de Europese beweging sinds de jaren dertig, voorafgaand aan de periode Hitler-Mussolini-Stalin, is dat het begrip Europa wordt verbonden met een programma dat sterk leunt op mensenrechten, de traditie van het humanisme en de joods-christelijke traditie. Die tradities moeten de moderne maatschappij behoeden tegen collectief denken en totalitaire dictaturen.<\/p>\n \u2018Als je de oorlog had meegemaakt en wist wat er mis kon gaan, dan moest je wel geloven in de tolerantie, in Erasmus, en in zaken die op dat moment als Europese beginselen werden ingezet. Een ideaal van tolerantie, van intellectuele verdraagzaamheid. Door \u00e9\u00e9n deur kunnen gaan met de ander. Oude vijandschappen kunnen bijleggen. Dat is dubbel nodig om twee redenen. Ten eerste zijn we met Hitler en Mussolini van een koude kermis thuisgekomen. Ten tweede zaten we in de Koude Oorlog tussen de CIA en de KGB in; er moest een derde weg komen. Dat Europese wij-gevoel verschafte een culturele basis aan het Europese project.\u2019<\/p>\n De slingerbeweging is weer de andere kant op aan het gaan. Zijn we met Volt een stap dichter bij een Verenigde Staten van Europa?<\/em><\/p>\n \u2018Nou, op het ogenblik is de slingerbeweging nog lang niet aan de uiterste kant beland. We hebben bij de verkiezingen gezien dat alle stemmen, qua verdeling, die vroeger links van de VVD zaten, nu rechts ervan zitten. Als je kijkt naar wat de linkse partijen verloren hebben aan het midden en wat het midden verloren heeft aan drie keihard neonationalistische partijen \u2212 PVV, Forum en JA21 \u2013 dan zie je dat neonationalisme nog altijd de wind in de zeilen heeft. Maar misschien is het nu zijn verste uitslag punt aan het naderen. Met een partij als Volt zie je dat er een kracht is die ook de andere kant op zou kunnen werken.<\/p>\n \u2018Maar je ziet ook dat de EU zich sinds Brexit krachtiger opstelt. Een voorloper van Volt is Frans Timmermans, hoewel die van de PvdA is. Hij deed het waanzinnig goed in de Europese verkiezingen. En ook Margrethe Vestager (eurocommissaris voor de Digitale Agenda, SR) is een voorloper van ze. Europa heeft op een heleboel punten haar tanden laten zien: aan de rechtsstaat-vertrappers in Centraal-Europa; aan de Amerikaanse techreuzen Amazon, Google en Facebook. Juist vanuit Brussel is er heel vergaande wetgeving gekomen voor de privacybescherming . En men is ook niet meer bang om conflicten aan te gaan. Europa heeft een veel assertievere houding tegen China en de ons omringende unilateralisten. Er wordt spannende politiek gemaakt in Brussel op het ogenblik.\u2019<\/p>\n Europa is geen scheldwoord meer.<\/em><\/p>\n \u2018Nee, steeds minder. Het is nog een scheldwoord voor bepaalde mensen, mensen die nog altijd het tij mee hebben. Maar er is een tegenbeweging op gang.\u2019<\/p>\n Zijn de dagen van het nationalisme dan geteld?<\/em><\/p>\n \u2018Nooit. Die slinger blijft nog wel een tijdje heen en weer gaan. In de jaren zeventig, toen ik student was, dacht iedereen dat het nationalisme dood was. We zaten nog altijd in de Koude Oorlog. De grote ideologische strijd werd gevoerd door de volksbevrijdingsbewegingen in de voormalige koloni\u00ebn in Afrika en Azi\u00eb. Dat was het politieke landschap. Nationalisme had geleid tot Auschwitz. Nationalisme was een beetje als de heksenvervolgingen van de Middeleeuwen; dat hadden we nu wel gehad. Maar in 1989 zag je dat het communisme en de bankschroef van de Koude Oorlog verdwenen. En wat kwam er terug, helemaal uit het niets: het nationalisme. Die ideologie\u00ebn gaan nooit helemaal weg. Ze gaan alleen ondergronds en vervolgens manifesteren ze zich weer.\u2019<\/p>\n Het interessante aan Volt is ook dat ze een krachtig vehikel van het nationalisme, het nationale parlement, inzetten om dat nationalisme juist te overstijgen.<\/em><\/p>\n \u2018Ja, maar dat is tegelijkertijd hun probleem. Want de verkiezingen worden nog altijd nationaal uitgevochten. We kregen nu eigenlijk het rare effect dat in een nationale, Nederlandse verkiezing de Nederlandse kiezer die moest stemmen over Rutte en het toeslagenschandaal waar Rutte verantwoordelijk voor is, gevraagd werd om op een niet-Nederlandse partij te stemmen, die eigenlijk een filiaal is van een Europese partij.\u2019<\/p>\n Onmogelijk dus?<\/em><\/p>\n \u2018We hebben die slag al eens eerder gemaakt. In de negentiende eeuw waren bijna alle lijsten voor de gemeenteraden lokale lijsten. Er is een klassiek boek, De eenwording van Nederland <\/em>(1988) geschreven door Hans Knippenberg en Ben de Pater, dat laat zien hoe al die lokale kieslijsten uiteindelijk zijn herschikt op de grondslag van de nationale partijen. Dus nu stem je ook in kleine dorpjes in Friesland of Limburg op nationale partijen. Dan is er nog altijd wel een lijst van boer Barendse of Gemeentebelangen, maar mensen hebben geleerd om op het lokale niveau nationaal te stemmen.<\/p>\n \u2018Volt wil kennelijk dat wij iets soortgelijks gaan doen door ook op lokaal, nationaal niveau transnationaal te gaan stemmen. Maar daar zullen ze het nog moeilijk mee krijgen. Ik denk dat ze ook een subsidiair, nationaal partijpolitiekprogramma moeten ontwikkelen. Volt zal moeten leren dat zij vanuit hun transnationale beginselen specifiek Nederlands-politieke standpunten kunnen gaan uitdragen. Zoals: wat moeten we doen met de fiscus? Welke lessen trekken we uit de toeslagenaffaire? Dingen die de Nederlandse kiezer als Nederlandse kiezer bezighouden, en niet als Europeaan die toevallig in Nederland woont.\u2019<\/p>\n Dus we kunnen niet te snel extrapoleren van de negentiende-eeuwse sprong van lokaal naar nationaal stemmen, naar de eenentwintigste-eeuwse sprong van nationaal naar Europees stemmen?<\/em><\/p>\n \u2018Nee, dat is een langetermijnstrategie. Je moet ook tactisch op de korte termijn opereren. Ik denk wel dat Volt net als de Partij voor de Dieren kan trekken aan het beleid van de grote partijen door een principi\u00eble stem te laten horen bij de bespreking van de algemene punten. Maar ze zullen daarnaast ook een specifiek Nederlands programma moeten ontwikkelen. Als je alleen maar de blik op dat hele verre doel richt, dan zie je niet meer in welke hondendrollen je trapt die net voor je liggen.\u2019<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Met de Green Deal die op 14 juli werd gepresenteerd, geeft de Europese Commissie haar antwoord op de grootste crisis van onze tijd: klimaatverandering. Vanwege de grootschaligheid wordt de klimaatcrisis gezien als Europese aangelegenheid bij uitstek. Dat maakt pro-Europese partijen populairder. Dus terwijl er een stevige (extreem)rechtse wind waaide bij de Tweede Kamerverkiezingen, wist ook […]<\/p>\n","protected":false},"author":139,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-510865","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-macht","article_type-interview"],"acf":[],"author_name":"Sjors Roeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/510865","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=510865"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/510865\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Sjors Roeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/139"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=510865"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=510865"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n<\/em>
\n\u2018De laatste twintig jaar is er een nieuw soort nationalisme ontstaan dat in toenemende mate de troefkaart speelt van de nationale soevereiniteit. Het sterkste voorbeeld is misschien Viktor Orb\u00e1n in Hongarije. Maar ook Brexit is een vorm van unilateralisme. Dat unilateralisme bestond twintig, vijfentwintig jaar geleden eigenlijk nauwelijks. We zaten in een internationalistische situatie. Iedereen geloofde in de Verenigde Naties, in de Europese Unie. Internationale betrekkingen werden geregeld door internationale overlegorganen.<\/p>\n