{"id":510371,"date":"2021-08-17T03:00:19","date_gmt":"2021-08-17T01:00:19","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=510371"},"modified":"2021-08-16T13:35:20","modified_gmt":"2021-08-16T11:35:20","slug":"de-bouwmeester-arie-snel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/de-bouwmeester-arie-snel\/","title":{"rendered":"Theater als breekijzer op de werkvloer: \u2018Iedereen heeft een verhaal\u2019"},"content":{"rendered":"

Paniek in het Compagnietheater in Amsterdam, waar Arie Snel zijn voorstelling over discriminatie op de werkvloer presenteert aan enkele tientallen gemeenteambtenaren. Bij de try-out blijkt dat bepaalde passages te dichtbij komen voor betrokkenen, of beter gezegd: dat sommigen zichzelf iets te goed herkennen in minder vleiende en verwijtende uitspraken, ooit gedaan in een andere context in de kantoortuin. De persoon in kwestie had de voorstelling nog niet eens gezien; ze was gebeld door een collega, maar de rapen waren gaar.<\/p>\n

\u2018Ok\u00e9, dan gaat die passage eruit,\u2019 zegt Snel, een flamboyante, kortgeknipte zestiger die op locatie vrijwel permanent een ski-jack draagt. Zijn fluorescerend blauwe architectenbril terug op zijn neus schuivend kijkt hij zijn acteurs indringend aan. \u2018Maar hier gaat het dus wel over h\u00e8? Dit is precies<\/em> waar het over gaat.\u2019<\/p>\n

Snel haast zich naar buiten voor een sigaret en een lang telefoongesprek.<\/p>\n

Ongemakkelijk<\/h5>\n

Arie Snel is oprichter en directeur van De Bouwmeester, een strategisch organisatieadviesbureau gespecialiseerd in lastige vraagstukken. Denk aan bestuurders die elkaar de tent uitvechten, jarenlang dooretterende verziekte arbeidsrelaties, medewerkers of hele afdelingen die \u2018klem\u2019 zitten.<\/p>\n

Dat woord, klem, is hem op het lijf geschreven. \u2018Arie kan heel dicht bij mensen komen. Hij maakt unieke relaties en die krijgt hij productief,\u2019 zegt Renate Litjens, een interim-manager die Snel al jaren kent. \u2018Soms leidt dat tot relletjes, maar dan is ook meteen duidelijk dat er wat op het spel staat. Het kan confronterend zijn. Sommige mensen zouden liever willen dat Arie even wordt weggetoverd. Hij zoekt het ongemakkelijke. Als het ongemakkelijk wordt, denkt hij: mooi zo!\u2019<\/p>\n

Snel heeft een onwankelbaar geloof in de verlichtende en helende werking van kunst.<\/p><\/blockquote>\n

Een verschil met vergelijkbare veranderingsgoeroes is dat Snels methode serieus gebruikmaakt van theater en literatuur. Zo verscheen in 2017 bij Business Contact, Klem op je werk. Vijftien waargebeurde verhalen die inzicht en troost bieden. <\/em>Snel nodigde hiervoor schrijvers als Wanda Reisel, Thomas Verbogt en Maartje Wortel uit om op basis van casussen uit de beroepspraktijk een kort verhaal te schrijven. Snel heeft een onwankelbaar geloof in de verlichtende en helende werking van kunst.<\/p>\n

Maar het moet wel ergens over gaan. Voor l\u2019art pour l\u2019art<\/em> komt hij zijn bed niet uit.<\/p>\n

\u2018Arie heeft nooit de ambitie gehad om zuiver publiekstheater te maken,\u2019 zegt Teuntje Klinkenberg, zijn sparring partner sinds vijfentwintig jaar. \u2018De maatschappelijke functie gaat hem na aan het hart. De meeste regisseurs zijn ge\u00efnteresseerd in acteurs en publiek. Arie is ge\u00efnteresseerd in mensen.\u2019<\/p>\n

\"Arie
Bij een repetitie<\/figcaption><\/figure>\n
Meester van de montage<\/h5>\n

Snel is een meester van de instant montage. De op maat gemaakte voorstelling laat hij eerst door professionele acteurs en een danser uitvoeren voor de medewerkers van een organisatie; vervolgens nodigt hij diezelfde medewerkers uit om in workshops hun eigen bijdrage te formuleren die hij dan opnieuw in de voorstelling plakt. Het stuk wordt dus twee keer gespeeld.<\/p>\n

Een witte ambtenaar die er eerlijk voor uitkomt dat hij op zijn vingers is getikt wegens overtreding van de gedragsregels maar dat hij nog steeds niet goed begrijpt waarom.<\/p><\/blockquote>\n

Dit half ge\u00efmproviseerde, organische, interactieve geheel waaraan iedereen meedoet, of het nu is in de vorm van tai-chi-achtige dansbewegingen of \u00e9\u00e9n door de microfoon uitgesproken zin, zoals, in het geval van een oudere Amsterdamse gemeenteambtenaar van Indonesische afkomst, die op een nauwkeurig uitgekozen punt door de microfoon zegt: \u2018Naar mij wordt nooit geluisterd.\u2019<\/p>\n

Zoiets hakt erin. Of: een witte ambtenaar die er eerlijk voor uitkomt dat hij op zijn vingers is getikt wegens overtreding van de gedragsregels maar dat hij nog steeds niet goed begrijpt waarom. Of: een jonge zwarte medewerker die alsmaar de straat op wordt gestuurd voor controles \u2013 door zijn moslima leidinggevende nota bene \u2013, terwijl hij veel meer in zijn mars heeft.<\/p>\n

Buitengesloten<\/h5>\n

Wat is er aan de hand bij de gemeente Amsterdam dat de hulp van de Bouwmeester wordt ingeroepen? Wel, de Eenheid Wonen, verantwoordelijk voor alles wat met woonbeleid, woontoezicht en vergunningen te maken heeft, zag de afgelopen jaren aan de ene kant een steeds grotere diversiteit onder de medewerkers (ruim tweehonderd in totaal), en ook meer vrouwen in de hogere managementfuncties. Dat was ook de bedoeling. De gemeente Amsterdam heeft als werkgever een voorbeeldfunctie, zij fungeert als proeftuin voor politieke idealen die door de politiek worden geformuleerd.<\/p>\n

De apenrots-dynamiek van het schoolplein is nooit ver weg.<\/p><\/blockquote>\n

Toch werd in medewerkerstevredenheidsonderzoeken, zoals dat heet in HR-jargon, aangegeven dat de inclusiviteit en de sfeer op de werkvloer nogal te wensen overlieten. Menigeen voelde zich buitengesloten. Er was te weinig aandacht voor de manier waarop mensen met uiteenlopende achtergronden qua geloof, cultuur en levensstijl, zich tot elkaar verhouden. Het blijkt na\u00efef om te denken dat zoiets vanzelf gaat. De apenrots-dynamiek van het schoolplein is nooit ver weg.<\/p>\n

\u2018Arie was al langer bij ons bezig met de interne organisatie,\u2019 zegt Max van Engen, directeur Wonen, die zelf een professionele achtergrond heeft in het theater, \u2018en toen kwam hij met het idee om over dit gevoelige onderwerp een toneelvoorstelling te maken. Ik dacht: waarom niet? We waren al op WijkSafari geweest met Adelheid Roosen in de Bijlmer, en daar sloot dit mooi op aan.\u2019<\/p>\n

Bakra-sc\u00e8ne<\/h5>\n

Een sleutelsc\u00e8ne in de op maat gemaakte voorstelling, die door Ayden Carlo, Jaike Belfor en Gon\u00e7a Karasu is geschreven, is die waarin Belfor, een zwarte actrice aan de telefoon kletst met een vriendin in het Sranantongo, en dan in een wisselgesprek ineens overschakelt op corporate lingo<\/em> tegenover een (witte) meerdere. Als ze dan weer haar vriendin aan de lijn heeft, maakt ze de \u2018bakra\u2019s\u2019 belachelijk, maar het eind van het liedje is dat ze de promotie waar ze op was voorgeselecteerd, aan haar neus voorbij ziet gaan.<\/p>\n

\u2018Zwarte mensen in een witte omgeving leiden eigenlijk twee levens: dat van henzelf en dat van de witte,\u2019 zei publicist Stephan Sanders eens. Ze schakelen voortdurend op en neer. (Ook wel code switching<\/em> genoemd.)<\/p>\n

De bakra-sc\u00e8ne leidde tot hilariteit maar ook herkenning bij Monique van Aalst, een projectmedewerker bij Wonen met Surinaamse wortels die zo accentloos spreekt en zo vloeiend Andr\u00e9 Hazes-liedjes zingt, dat ze vaak bij een eerste kennismaking krijgt te horen: \u2018Ik dacht dat jij een blonde vrouw was!\u2019<\/p>\n

\u2018Mensen zijn bang, hoor. Ik merk in mijn eigen team dat er veel wordt geroddeld, maar op de vergadering zegt niemand iets.\u2019<\/p><\/blockquote>\n

\u2018Als je er even wat anders uitziet of anders praat,\u2019 zegt Van Aalst, \u2018of talenten hebt zonder bijbehorende diploma\u2019s, zijn leidinggevenden nogal eens geneigd om je niet de waardering te geven die je verdient.\u2019<\/p>\n

De gemeente probeert middels protocollen en gedragsregels een sfeer te cre\u00ebren waarin iedereen zich veilig voelt, maar in de praktijk pakt het anders uit.<\/p>\n

Van Aalst: \u2018Mensen zijn bang, hoor. Ik merk in mijn eigen team dat er veel wordt geroddeld, maar op de vergadering zegt niemand iets. Zo van: ik zeg niks anders krijg ik een bila.\u2019 (Bila staat voor bilateraal overleg tussen manager en medewerker, wat vroeger functioneringsgesprek heette.) \u2018Maar als iedereen zijn mond houdt, verandert er nooit iets.\u2019<\/p>\n

Niemand is heilig<\/h5>\n

De situatie bij Wonen is minder ernstig dan bijvoorbeeld die bij de Amsterdamse brandweer, zoals afgelopen jaren pijnlijk duidelijk werd, waar nieuwkomers hun brandweerhelm aantroffen met urine erin, vrouwelijke medewerkers routineus werden \u2018ingestopt\u2019 bij het slapen gaan (de 24-uurs diensten zijn inmiddels afgeschaft) en macho-brandweermannen zich openlijk racistisch uitlieten. Tegen een niet-witte collega werd bijvoorbeeld gezegd: \u2018Jij heet vanaf nu Ger. Stel eens een vraag.\u2019 Als de collega dan vroeg: \u2018Wil je koffie?\u2019 Dan konden de witte brandweermannen antwoorden: \u2018Nee, Ger!\u2019<\/p>\n

\u2018Mijn argument is dan: het gaat er even niet om wat jij al dan niet mag, het gaat er nu even om wat ik voel.\u2019<\/p><\/blockquote>\n

Foute grappen worden niet alleen bij de brandweer gemaakt. Als iemand er iets van zegt, luidt het standaardverweer: \u2018Mag je dan helemaal nergens meer grappen over maken?\u2019<\/p>\n

\u2018Mijn argument is dan: het gaat er even niet om wat jij al dan niet mag, het gaat er nu even om wat ik voel,\u2019 zegt Ayden Carlo, een jonge zwarte toneelschrijver die veel voorstellingen heeft gemaakt over dit thema.<\/p>\n

In het Compagnietheater speelt actrice Gon\u00e7a Karasu een gehoofddoekte vrouw die bij haar sollicitatiegesprek vragen krijgt als: \u2018Vindt je man het wel goed dat je hier komt werken?\u2019 En zelfs: \u2018Zit je broer ook in de drugshandel?\u2019 Overigens stuit ze met haar ambitieuze opstelling ook op tegenwerking van andere niet-witte medewerkers.<\/p>\n

\u2018Niemand is heilig,\u2019 zegt Arie Snel. \u2018Je moet in zo\u2019n voorstelling durven toestaan dat mensen vreselijke dingen zeggen. Ik sta er zelf ook niet boven. Als ik bijvoorbeeld zie dat de wachtkamer van mijn nieuwe huisarts vol zit met gekleurde mensen, neem ik misschien wel een andere. Het lastige is dat mensen zoiets niet toegeven. Iedereen wil graag geloven hij zelf vrij is van vooroordelen.\u2019<\/p>\n

Prijswinnende documentaire<\/h5>\n

Snels eigen wortels liggen in het theater. Na een mislukte onderwijscarri\u00e8re op een school in Oudewater mocht deze oudste van negen kinderen, zijn vader had een groot transportbedrijf, eindelijk naar de toneelschool in Arnhem.<\/p>\n

\u2018Ik ken de giftige uitwerking van geheimen,\u2019 zegt Snel, terwijl hij een sigaret opsteekt in zijn kantoor op het Amsterdamse KNSM-eiland. \u2018Er werd bij ons thuis nergens over gesproken… Mijn vader heeft never<\/em> nooit mijn homoseksualiteit geaccepteerd. Veertien jaar geleden ging hij dood en dacht ik: h\u00e8 h\u00e8, nu kan hij niet meer over me oordelen. Mijn moeder heeft altijd volgehouden dat ze me steunde, maar ik vind het moeilijk om dat te geloven.\u2019<\/p>\n

In de jaren tachtig maakte Snel met Sandra Rottenberg onder de naam \u2018Brekend Vaatwerk\u2019 community theater met demente bejaarden in Amsterdam. \u2018Dan lieten we bijvoorbeeld een demente vrouw een tijdlang op het podium naar iets zoeken. Nu zou je zoiets niet meer doen, maar het leverde mooie sc\u00e8nes op.\u2019<\/p>\n

De openluchtvoorstelling Romeo en Julia. Een Ballet op Brommers, <\/em>met honderd werkloze, recalcitrante jongeren uit Nijmegen, werd in vijf weken in elkaar gestampt voor vier uitvoeringen in het Goffert Park. Een soort Hollandse Grease,<\/em> maar dan op de brommer. Albertien Pareau Dumont maakte er een prijswinnende documentaire over. \u2018Als je elkaar niet mag, speel je sc\u00e8nes veel beter,\u2019 houdt de jonge regisseur Snel in de film zijn amateurs op felle toon voor. \u2018Zelfs liefdessc\u00e8nes. Dus zorg dat je wel ruzie krijgt binnenkort.\u2019 Hevig getrek aan een filtersigaret. Gelach en gegiechel onder de jongeren.<\/p>\n

Tot tranen geroerd<\/h5>\n

\u2018Schreeuwen naar acteurs doet Arie allang niet meer,\u2019 zegt Liesbeth Osse, een van zijn naaste medewerkers, zelf toneelmaakster en voormalig medewerkster van het Nationaal Ballet. \u2018Arie heeft zoveel ervaring, hij hoeft zijn stem niet meer te verheffen.\u2019<\/p>\n

Na Romeo en Julia op de brommer werd Snel ontboden op het kantoor van organisatieadviesbureau Boer & Croon met het verzoek of hij niet eens iets wilde doen met managers. \u2018Ik heb een overhemd gekocht en ik ben ernaar toe gefietst. Zo\u2019n corporate toestand kende ik niet. Vond ik wel leuk. Iedereen heeft een verhaal. De kunst is om dat voor het voetlicht te krijgen.\u2019<\/p>\n

In 2008 viel er in zijn vakantiehuisje in Spanje een boom over hem heen. Zijn been werd verbrijzeld. Zijn bedrijf ging bijna failliet, hij kreeg een burn-out.<\/p><\/blockquote>\n

Op het hoogtepunt van de Bouwmeester had hij twintig mensen in dienst. Hij deed klussen voor hogescholen en uiteenlopende organisaties. \u2018In die bedrijven-wereld is veel geld voorhanden, maar geld heeft mij nooit bijster ge\u00efnteresseerd.\u2019<\/p>\n

In 2008 viel er in zijn vakantiehuisje in Spanje een boom over hem heen. Zijn been werd verbrijzeld. Zijn bedrijf ging bijna failliet, hij kreeg een burn-out. In gesprekken met zijn psychiater kwam hij erachter dat hij te hard was voor zichzelf. \u2018In plaats van anderen te pleasen, moest ik meer gaan doen wat mij voldoening gaf.\u2019 Sindsdien stelt hij voor ieder project een team samen uit een grote pool van freelancers.<\/p>\n

Vorig jaar mocht ik voor het eerst meedoen, bij een groot congres voor vertrouwenspersonen in Den Bosch. Ik zag Arie Snel met een zweetsnor honderden mensen die hij nog nooit had gezien ter plekke \u2018regisseren\u2019. Op een gegeven moment stonden tientallen mannen en vrouwen, van wie sommige op leeftijd, te swingen op Kenny B.\u2019s Parijs<\/em>, voerden anderen in een bomvol zaaltje een verhit debat over de zeven hoofdzonden en waren weer anderen druk bezig om onder leiding van textiel-kunstenares Charlotte Bik slingers te knutselen.<\/p>\n

\u2018Ik ben op dat congres tot twee keer toe tot tranen geroerd,\u2019 zegt Snel. \u2018Ongelooflijk wat daar gebeurde.\u2019<\/p>\n

Vitale indruk<\/h5>\n

Een stuk dat grote indruk maakte op Arie Snel is Bakeliet<\/em>, dat Gerardjan Rijnders maakte met Toneelgroep Amsterdam in 1987. Het is gebaseerd op een crime passionel<\/em> in een rijke, disfunctionele familie in de jaren zeventig in New York. Een dominante, excentrieke, gescheiden vrouw, wordt verdacht van seks met haar zoon, die haar tijdens een verblijf in Londen met messteken om het leven brengt. De zoon belandt in de gevangenis, gaat daarna bij zijn oma wonen, die hij eveneens, vergeefs, probeert te doden, waarna hij, terug in de gevangenis, zelfmoord pleegt.<\/p>\n

Deze waargebeurde Griekse tragedie laat Rijnders door louter vrouwelijke acteurs vertellen in plaats van naspelen. \u2018Tell don\u2019t show\u2019 dus.<\/p>\n

\u2018Moet je de geschiedenis vergeten? Nee, dat is een kulvraag. We moeten hem herschrijven\u2026\u2019<\/p><\/blockquote>\n

Ook Arie Snel houdt meer van vertellen dan van een-op-een uitbeelden. Aan decorstukken doet hij niet. Vaak doen zijn acteurs iets dat weinig verband lijkt te houden met wat ze zeggen. Zo laat hij Gon\u00e7a Karasu met een kleurige sjaal ronddansen met danser Michael Jahoda terwijl zij zich hardop afvraagt: \u2018Vind jij dat alle standbeelden om moeten die een connectie hebben met ons slavernijverleden? Moeten alle straatnamen worden aangepast? Moet je de geschiedenis vergeten? Nee, dat is een kulvraag. We moeten hem herschrijven\u2026 Maar wat moet ik dan met mijn geschiedenis? Wat moeten we met de geschiedenis van alle mensen die niet in dit land geboren zijn? Kan je die geschiedenis al schrijven?\u2019<\/p>\n\n

Haal het uit je systeem<\/h5>\n

Als ik het woord rollenspel laat vallen in Snels bijzijn, een vorm van doen alsof die nogal eens wordt ingezet in organisaties, trekt bij een vies gezicht. \u2018Dat is zo g\u00eanant, zo amateuristisch. Laat het acteren over aan acteurs. Daar zijn ze voor.\u2019<\/p>\n

Teuntje Klinkenberg vult aan: \u2018Rollenspel is ge\u00efsoleerd en kunstmatig. Dan komen er emoties los, maar de vertaling naar de werkvloer is er niet. Er blijft gewoon niets van over.\u2019<\/p>\n

Is de aanpak van Arie Snel effectiever? \u2018Deze aanpak werkt niet voor iedereen,\u2019 zegt Renate Litjens. \u2018Als je bij De Nederlandse Bank aankomt met een dansvoorstelling voor en met medewerkers, sta je zo weer buiten.\u2019<\/p>\n

Een gemeenteambtenaar die graag anoniem wil blijven (hij is niet de enige), zegt dat hij aanvankelijk sceptisch was, maar dat hij bijdraaide toen hij zag hoe het in de praktijk uitpakte. \u2018Het gaf een bepaalde sfeer. Zelf heb ik bijvoorbeeld veel lol gehad in de workshop Ik wil ruzie <\/em>van Jaike Belfor.\u2019<\/p>\n

\u2018Arie is duurzaam. Wat je niet kunt zeggen van veel andere organisatieadviseurs die ik in mijn werk meemaak.\u2019<\/p><\/blockquote>\n

Jaike Belfor, die ook werkzaam is als vechtsportinstructrice, laat mensen zogenaamd met elkaar op de vuist gaan, een soort schijngevecht voeren, met klappen en worpen en geschreeuw en gegil. \u2018Ik denk dat het niet altijd goed is om frustraties of wat dan ook binnen te houden. Nu en dan een lekkere scheldkanonnade of na je werk slaan en stoten tegen een bokszak: prima. Haal het uit je systeem.\u2019<\/p>\n

Topambtenaar Max van Engen zegt dat corona en thuiswerken het napraten over de voorstelling een stuk lastiger heeft gemaakt. \u2018Normaal gesproken heb je het er nog met elkaar over bij het koffieapparaat, dat kan nu niet. In een WhatsApp-groep is toch anders.\u2019 Een gestructureerde evaluatie, al is het via zoom, heeft volgens hem weinig zin: \u2018Dan sla je het dood. Als mensen zich afvragen: voel ik mij geroepen om hier iets mee te doen, is het al geslaagd wat mij betreft.\u2019<\/p>\n

Renate Litjens is overtuigd van de werkzaamheid, ook op de lange termijn, van de \u2018zachte\u2019 methode, dus niet ergens binnenkomen en zeggen wat er moet gebeuren, maar door met iedereen het gesprek aan te gaan, ook door middel van theater. \u2018Arie is duurzaam. Wat je niet kunt zeggen van veel andere organisatieadviseurs die ik in mijn werk meemaak.\u2019<\/p>\n

Snel relativeert dat mensen op het werk niet elkaars grootste vrienden hoeven worden. Het is al heel wat als je het met elkaar uithoudt.<\/p>\n

\u2018Zo\u2019n voorstelling kan mensen minder eenzaam maken,\u2019 zegt hij. \u2018Dat is een effect.\u2019<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Paniek in het Compagnietheater in Amsterdam, waar Arie Snel zijn voorstelling over discriminatie op de werkvloer presenteert aan enkele tientallen gemeenteambtenaren. Bij de try-out blijkt dat bepaalde passages te dichtbij komen voor betrokkenen, of beter gezegd: dat sommigen zichzelf iets te goed herkennen in minder vleiende en verwijtende uitspraken, ooit gedaan in een andere context […]<\/p>\n","protected":false},"author":139,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-510371","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur","dossier-samenleving","article_type-reportage"],"acf":[],"author_name":"Viktor Fr\u00f6lke","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/510371","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=510371"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/510371\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Viktor Fr\u00f6lke","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/139"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=510371"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=510371"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}