{"id":508495,"date":"2021-06-22T15:33:03","date_gmt":"2021-06-22T13:33:03","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=508495"},"modified":"2021-06-22T15:37:19","modified_gmt":"2021-06-22T13:37:19","slug":"bert-schierbeek","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/bert-schierbeek\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: De lach van Vijftiger Bert Schierbeek reikte ver"},"content":{"rendered":"

Direct na de oorlog, nog in 1945, begon De Bezige Bij met het uitgeven van Het Woord,<\/em> een literair tijdschrift onder redactie van Ferdinand Langen en Koos Schuur, vrij snel aangevuld met Jan Elburg en Bert Schierbeek. In een van de nummers was het \u2018existentialisme en de kunst\u2019 onderwerp van een essay geweest, maar Schierbeek vond dat er alle reden was om aan de filosofie van het existentialisme nog enkele \u2018grondige essays\u2019 te wijden.<\/p>\n

Hij vond dat er stelling genomen moest worden tegenover \u2018de ziekelijke belangstelling in binnen-en buitenland voor de \u201cangst\u201d, alsof er niets anders meer is in het leven.\u2019 \u2018Wij\u2019, de redactie van Het Woord<\/em>, \u2018stimuleren op het ogenblijk meer de \u201cdomme intu\u00eftie en levensvreugde\u201d dan mee te zingen in het koor van Sartre, hoewel ik zijn verdienste zeker niet onderschat.\u2019<\/p>\n

De dan bijna dertigjarige Schierbeek was duidelijk bezig zijn houding in de tijd te bepalen. Hij wilde de angst niet \u2018als enige drijfveer\u2019 erkennen als het gaat om oprechtheid, eerlijkheid en \u2018een nieuw humanisme.\u2019 Hij erkent wel dat angst een wezenlijke factor in het leven is, maar hij weet ook dat hij met elke stap die hij zet \u2018weer blindelings vertrouwen\u2019 in het leven heeft.<\/p>\n

Iedereen kende zijn aanstekelijke lach, de schorre vulkanische explosie.<\/p><\/blockquote>\n

Vertrouwen mag niet ondermijnd worden, \u2018omdat het leven anders onmogelijk zou worden.\u2019 Maar in de literatuur dreigt \u2018angst\u2019 bon ton<\/em> te worden, \u2018een mode, een slechte mode zelfs.\u2019 Juist nu (in 1947) de hoofden van de mensen \u2018zo heerlijk leeg\u2019 zijn is het zaak vertrouwen te hebben in het dagelijkse bestaan met alle vanzelfsprekende handelingen. Die relativeren de existenti\u00eble angst en dat \u2018biedt ruimte aan andere gevoelens: humor, ironie, serieus taalspel, ernstige lichtvoetigheid.\u2019<\/p>\n

permanente beweeglijkheid<\/h5>\n

Bert Schierbeek maakte het lachen tot onderdeel van zijn po\u00ebtica als dichter en romanschrijver. Iedereen kende zijn aanstekelijke lach, de schorre vulkanische explosie. De afstand tot het existentialisme die hij nam was meer dan een filosofische onenigheid, dat was noodzakelijke distantie voor het cre\u00ebren van ruimte voor zichzelf. Er moest veel weggelachen worden.<\/p>\n

Hij behoorde, zei hij zelf, \u2018niet tot de vrolijkste naturen\u2019: \u2018Dat wikken en wegen, dat geploeter om inzicht te krijgen in je zelf\u2026maakt een mens maar voorzichtig en oud.\u2019 Hij werd een sympathisant van het zenboeddhisme. Zen is volgens Schierbeeks biograaf Graa Boomsma \u2018het lachende denken.\u2019<\/p>\n

In het zenboeddhisme is het de bedoeling je hoofd leeg te maken door rituelen, meditatie, het repeteren van zinnen, of door stil te zitten. Dat stilzitten was niet Schierbeeks sterkste kant. \u2018Permanente beweeglijkheid\u2019 hoorde meer bij hem, in fysieke, maar ook in filosofische zin: \u2018gewoon kijken, voelen, meeleven met alles en iedereen om je heen is een remedie die meer kans van slagen heeft dan welke ingewikkelde theorie ook\u2019, schreef hij. Boomsma vat Schierbeeks streven samen in \u2018we moesten maar weer simpel worden.\u2019<\/p>\n

vrijzinnige ondergrond<\/h5>\n

Dat Schierbeeks moeder kort na zijn geboorte overleed bepaalde de rest van zijn leven. Hij werd aanvankelijk door zijn geliefde grootmoeder in het Groningse Beerta opgevoed, maar dat hield op toen hij te groot werd. Hij ging bij zijn vader en diens nieuwe vrouw in Boekelo wonen.<\/p>\n

In Beerta was een vrijzinnige ondergrond gelegd (\u2018een veel betere bron\u2019), in Boekelo gold een burgerlijke strengheid waar hij niet aan kon wennen. Op het gymnasium in Enschede was \u00e9\u00e9n lichtpunt: hij had als leraar Nederlands W.L.M.E. van Leeuwen, criticus van Tubantia<\/em> en schrijver van Drie vrienden<\/em> over Ter Braak, Du Perron en Marsman.<\/p>\n

Dat Schierbeek zich afzette tegen zijn vader en stiefmoeder (\u2018ik kan tussen die mensen niet leven\u2019) was het begin van zijn \u2018verzet\u2019, niet alleen dat hij in de oorlog lid werd van de Amsterdamse ondergrondse verzetgroep GS-6, maar ook breder, zoals hij in zijn dagboek schrijft: \u2018Ik heb verzet tot zin van mijn eigen leven verklaard.\u2019<\/p>\n

de vormende jaren<\/h5>\n

Geholpen door Schierbeeks dagboeken schets Boomsma een gevarieerd en mooi beeld van die vormende jaren. Daarin getuigde Schierbeeks \u2018weglopen\u2019 naar Amsterdam en op eigen benen gaan staan van enige moed. Bovendien slaagde hij daar op eigen kracht voor zijn staatsexamen gymnasium, nadat hij eerder twee keer in Enschede en Hengelo was gezakt.<\/p>\n

\u2018Verzet\u2019 ging voor Schierbeek ook betekenen dat hij zich afzette tegen zijn opvoeders Ter Braak en Du Perron, wat zich uitte in de eerste proeven van revolte in de taal, uiteindelijk uitmondend in de wild experimentele roman Het Boek Ik<\/em> in 1951.<\/p>\n

Dat \u2018Forum<\/em>\u2019 niets had willen weten van het surrealisme en dada kwam ze duur te staan: Schierbeek en de Vijftigers, waarvan hij deel ging uitmaken, zetten zich af tegen het \u2018herkauwen\u2019 van Ter Braak en Du Perron en ruimde meer plaats in voor spontaniteit, vrij associ\u00ebren, zintuiglijkheid, intu\u00eftie en minder voor intellectualiteit. De tegenstellingen burgerlijk-dichterlijk, aards-hemels, ratio-irratio moesten ze laten varen: \u2018Het leven is een totaliteit.\u2019<\/p>\n

leeg worden<\/h5>\n

De veronderstelling dat Schierbeek zich in Het Boek Ik<\/em> breed maakte voor zijn eigen ik is een begrijpelijk misverstand. Maar het ging er Schierbeek juist om dat ik minder centraal te stellen: \u2018het ego is legio, het kan vele gedaanten aannemen.\u2019<\/p>\n

Wanneer Schierbeek het in de lyrische vertelling De derde persoon<\/em> over zijn jeugd heeft gaat het ook over d\u00e9 jeugd. Hij beschouwt zichzelf als \u2018een kind uit tienduizenden\u2019, hij beschouwt zich maar tot op zekere hoogte als een individueel ik.<\/p>\n

Zelfs de dood was voor Schierbeek geen grens: zolang we nog over iemand praten is hij er nog.<\/p><\/blockquote>\n

Geen wonder dat Schierbeek bij Carl Jung uitkomt, de psycholoog van het collectief onbewuste. Zoals hij ook bij het zenboeddhisme uitkwam, waarin het ik wordt weggelachen. Voor zen moet de spiegel stukgeslagen worden. Het \u2018zelf\u2019 moet als een niet-ik oplossen in het universum. Het \u2018leeg worden\u2019 werd Schierbeeks dagelijkse filosofie (\u2018leeg zijn is creatief\u2019). De \u2018bevrijding\u2019 van zijn geest, zelfs van \u2018d\u00e9 geest\u2019, werd zijn doel.<\/p>\n

Schierbeek werd een dichter die \u2018de dingen en de mensen ziet als ongeboren, onbelast en schuldeloos en vrij.\u2019 Dat is misschien wel erg veel \u2018on\u2019, alsof mensen geen zinvolle ervaringen hebben, geen geschiedenis, niets hebben verworven, niets hebben gedaan dat substantie aan hun leven geeft. Ook al is het interessant om elke dag \u2018leeg\u2019 en onbelast opnieuw te beginnen, het leven dreigt dan niet veel om te het lijf te krijgen en draait dan vooral om weer leeg worden. Er wordt geleegd in plaats van geleefd.<\/p>\n

Omdat \u2018leeg worden\u2019 zo prominent als motief in Schierbeeks leven en werk voorkomt zal men nog opkijken hoe vol het leven van de gezelschapsmens Schierbeek was. Boomsma volgt zijn leven op de voet en stuit daarbij op alles wat hij schrijft, organiseert, vergadert, opent, bereist, liefheeft. Hij zit al vroeg in het bestuur van de uitgeverij De Bezige Bij, maar dat betekent niet dat de romans na zijn debuut Terreur tegen terreur<\/em> daar zonder meer worden uitgegeven. Schierbeek speelde een beslissende rol bij het aantrekken van bijna alle Vijftigers, dichters waar De Bezige Bij maar heel aarzelend mee in zee ging, maar die uiteindelijk gezichtsbepalend werden voor de uitgeverij. Er moest echt voor Lucebert, Vinkenoog, Elburg en Campert gepleit worden.<\/p>\n

Van Menno ter Braak leerde Schierbeek een politicus zonder partij te zijn. Hij deed niet aan politiek, maar zijn naam was wel te vinden wanneer het ging om het bevrijden van Breyten Breytenbach uit de gevangenis, om de apartheid in Zuid-Afrika, om de aandacht voor Chili tegen de junta, tegen de oorlog in Vietnam, om te protesteren tegen koloniale oorlog in Indonesi\u00eb, tegen de neutronenbom. Hij ging wel naar Spanje in de tijd van Franco. Hij raakte verslingerd aan het land en de mensen, getuige de verschillende boeken die hij er over schreef.<\/p>\n

duurzame affiniteit<\/h5>\n

Niet alleen \u2018verzet\u2019 en het \u2018ontregelen\u2019 zijn belangrijke motieven in leven en werk van Schierbeek, maar ook \u2018het onbegrensde.\u2019 Zelfs de dood was voor Schierbeek geen grens: zolang we nog over iemand praten is hij er nog. Grenzen in de vorm van tegenstellingen, het ontgrensde \u2018ik\u2019, landsgrenzen, literaire genres (\u2018pro\u00ebzie\u2019).<\/p>\n

Alles wat Schierbeek doet en onderneemt wil grenzenloos zijn. Boomsma is goed ingevoerd in leven en werk, maar weet niet altijd een gelukkige balans te vinden tussen het vertellen over de vele activiteiten die Schierbeek onderneemt en de aandacht die moet worden besteed aan het werk en de achtergronden ervan. Het is niet altijd functioneel dat hij dat inbedt en op laat gaan in het lopende levensverhaal van het schrijven, liefhebben, opvoeden, reizen, verblijven op eilanden en in steden van verre landen. Er hadden wel enkele thematische hoofdstukken tussen mogen staan.<\/p>\n

Schierbeeks duurzame affiniteit met het zenboeddhisme had, gerelateerd aan zijn po\u00ebzie, wel afzonderlijke behandeling verdiend. Nu lijken de essays De tuinen van zen<\/em> en Een broek voor een oktopus<\/em> incidenten, terwijl met name de po\u00ebzie vanaf De deur<\/em> er erg door be\u00efnvloed is. De estafette aan lezingen, toespraken, openingen, optredens, prijzen, festivals, stukjes, broodschrijverij, reizen waaruit Schierbeeks leven lijkt te bestaan wordt soms te veel. Het is dan alsof Boomsma Schierbeeks agenda omkiepert.<\/p>\n

Het zich al vroeg afzetten tegen de angst van het existentialisme heeft ervoor gezorgd dat Schierbeeks lach, die daarvoor in de plaats kwam, zo\u2019n prominente po\u00ebticale betekenis heeft gekregen. De lach (\u2018Het was een feest om met hem om te gaan. Altijd die aanstekelijke lach\u2019, schreef Hugo Claus), zorgde er ook voor dat de ernst van zijn po\u00ebzie gerelativeerd werd en dat makkelijk genoegen werd genomen met mindere gedichten, gedichten met te simpele metaforen. Er was veel ruis rond Schierbeek. Als iets uit de biografie van Boomsma blijkt dan is het dat Schierbeek de bekende regel van zijn vriend Lucebert volledig in de praktijk bracht: dat het erop aankomt de ruimte van het volledige leven te benutten. Zijn lach reikte ver.<\/p>\n

\n

Niemand is waterdicht. De biografie van Bert Schierbeek<\/em> door Graa Boomsma is uitgegeven door De Bezige Bij.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Direct na de oorlog, nog in 1945, begon De Bezige Bij met het uitgeven van Het Woord, een literair tijdschrift onder redactie van Ferdinand Langen en Koos Schuur, vrij snel aangevuld met Jan Elburg en Bert Schierbeek. In een van de nummers was het \u2018existentialisme en de kunst\u2019 onderwerp van een essay geweest, maar Schierbeek […]<\/p>\n","protected":false},"author":1248,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-508495","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur","article_type-literaire-kroniek"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/508495","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=508495"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/508495\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1248"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=508495"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=508495"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}