{"id":501903,"date":"2021-05-25T16:18:19","date_gmt":"2021-05-25T14:18:19","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=501903"},"modified":"2021-05-25T18:04:56","modified_gmt":"2021-05-25T16:04:56","slug":"literaire-kroniek-de-man-die-aanzet-gaf-tot-de-renaissance","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/literaire-kroniek-de-man-die-aanzet-gaf-tot-de-renaissance\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: De man die de aanzet gaf tot de renaissance"},"content":{"rendered":"

Paus Innocentius III zorgde voor een van de wreedste en invloedrijkste regimes uit de christelijke geschiedenis. Hij organiseerde de Vierde Kruistocht, dwong wereldlijke leiders hem te gehoorzamen en stimuleerde wreedheden als levend verbranden. Men wist wie men in 1198 in huis had gehaald als paus.<\/p>\n

Innocentius was onder de naam Giovanni Lotario in 1195 de schrijver van het traktaat Over de ellendige toestand van de mens. \u2018<\/em>De mens\u2019, schreef hij, komt voort \u2018uit stof, klei, as en nog iets veel vuigers, het voze sperma\u2019. De mens krijgt in zijn leven te maken met \u2018vele kwellingen en aandoeningen\u2019 die gepaard gaan met \u2018stromen urine en bergen uitwerpselen\u2019. De mens heeft maar kort te leven en dient uiteindelijk tot voedsel \u2018van vraatzuchtige wormen\u2019. Hij verwordt tot \u2018een rottende homp vlees die altijd weer een afschuwelijke stank verspreidt\u2019.<\/p>\n

Dit mag misschien niet helemaal karakteristiek zijn voor de late middeleeuwen, maar minachting voor de mens hoort er in alle opzichten bij. Geen wonder dat de getergde mens dit mensbeeld achter zich wilde laten. Rond de veertiende eeuw was hij eraan toe opnieuw geboren te worden, wat zou uitlopen op de renaissance<\/em>, het woord zegt het al.<\/p>\n

In Florence gingen rijke bankiers aan het eind van de veertiende eeuw de universiteit financieel ondersteunen.<\/p><\/blockquote>\n

Vanzelf ging die geboorte niet. Daar moest het wereldbeeld van Giovanni Lotario\/Innocentius III eerst voor omver gehaald worden. Dat deed een van de eerste humanisten, Giannozzo Manetti. Hij beweerde in 1452 frontaal het tegenovergestelde in zijn verhandeling Over de waardigheid van de mens. <\/em>Bij hem is de mens geen voer voor wormen, maar iemand die nieuwsgierig uit zijn ogen kijkt en zich verheugt bij het zien van welgevormde lichamen, het horen van aangename geluiden, het ruiken van bloemen, het proeven van smakelijke spijzen. Voor Manetti was er bijna geen menselijke daad die niet \u2018tenminste enig genot\u2019 met zich meebracht. In deze lof moest een klassiek auteur als Epicurus wel de hand hebben.<\/p>\n

heidense injectie<\/h5>\n

Deze drastische verandering in de waardering voor de mens en het leven ontstond omdat de oude Griekse en Romeinse schrijvers en denkers weer werden gelezen. Lucretius lezen was modern. Er was een aardse en heidense injectie nodig. In Florence gingen rijke bankiers aan het eind van de veertiende eeuw de Studio Fiorentino, de Universiteit van Florence, financieel ondersteunen.<\/p>\n

Rond 1400 werd een hele reeks briljante hoogleraren aangesteld, te beginnen met Manuel Chrysoloras, een geleerde edelman en diplomaat uit Constantinopel die naar Florence kwam om studenten Grieks te leren. Hij had Niccol\u00f2 Niccoli, Poggio Bracciolini en Leonardo Bruni onder zijn gehoor, mannen die de rest van de eeuw een beduidende rol zouden gaan spelen in de herwaardering van \u2018het erfgoed van de klassieke oudheid\u2019.<\/p>\n

Manetti ging zo ver dat hij twee Grieken vroeg bij hem in te trekken zodat hij thuis alleen nog maar Grieks kon praten.<\/p>\n

\"\"
De Florentijnse boekhandelaar Vespasiano da Bisticci, British Library, Londen.<\/figcaption><\/figure>\n
alom begaafd<\/h5>\n

Niet in de collegebanken, maar in de boekhandel van Michele Guarducci in de boekhandelstraat (Via dei Librai) bevond zich in 1433 de elfjarige Vespasiano da Bisticci, het vierde van zes kinderen van Pippo Bisticci, een wolhandelaar die stierf toen zijn zoon vier was. Vespasiano begon als leerling boekbinder, maar Guarducci had al snel door dat je jongen alom begaafd was.<\/p>\n

En hij zag dat niet alleen, ook gerenommeerde klanten als de erudiete kardinaal Cesarini, de jager op antieke boeken Poggio en de man met het mooiste huis en de mooiste bibliotheek van Florence Niccol\u00f2 Niccoli.<\/p>\n

Wanneer Ross King in De boekhandelaar van Florence<\/em> over Vespasiano schrijft temidden van deze mensen krijgt hij Ivo Niehe-trekjes. Dan ziet hij de eenvoudige, maar begaafde jongen aan een diner bij de geleerde en illustere Niccoli, gezeten aan een hagelwit gedekte tafel met porseleinen borden en de kristallen glazen, terwijl de gasten discussi\u00ebren over de vraag of Plato een groter filosoof was dan Aristoteles. Maar dat was voor Vespasiano bijzaak. Hij ontwikkelde zich in de leeskring van Niccolo Niccoli, tijdens de openbare colleges van Carlo Marsuppini en in de gesprekken met zijn illustere klanten.<\/p>\n

Na zijn dood in 1498 liet Vespasiano een manuscript na waarin hij honderddrie mensen beschreef die hij in de loop van zijn leven had leren kennen, als vriend, als geleerde, als collega, als klant, als kardinaal of paus: Vite di uomini illustri<\/em>, De levens van illustere mannen. Vespasiano wilde daarmee voorkomen dat \u2018hun faam ooit zou verbleken\u2019.<\/p>\n

Het complete manuscript kwam pas in 1839 uit de Vaticaanse Bibliotheek boven water, werd uitgegeven en trof als een van de eerste lezers Jacob Burckhardt. Vespasiano bleek zo\u2019n uiteenlopend gezelschap mensen gekend te hebben uit de gezichtsbepalende culturele, religieuze en zakelijke kringen dat Burckhardt in \u00e9\u00e9n keer een breed zicht kreeg op die tijd in Itali\u00eb. Ge\u00efnspireerd besloot hij Die Kultur der Renaissance in Italien<\/em> (1860) te schrijven.<\/p>\n\n

boeken waren pure luxe<\/h5>\n

De belangrijkste boekhandelaar van Florence zijn, betekende aan de bron staan van de kennis die zou zorgen voor de grootste tijd in het bestaan van Florence. \u2018Boeken\u2019 betekende handgeschreven teksten op perkament of papier. De boekdrukkunst kwam pas na 1454 geleidelijk in bedrijf.<\/p>\n

Menig boek uit de winkel van Vespasiano werd een kunstschat.<\/p><\/blockquote>\n

\u2018Boeken\u2019 betekende ook meer dan de Bijbel of religieuze teksten. Boeken waren pure luxe. Het bezit van een bibliotheek stond voor intellectueel en maatschappelijk prestige. Extra begerenswaardig waren boeken van Griekse en Romeinse auteurs die uit de vergetelheid waren gehaald door \u2018boekenjagers\u2019. Die gingen in Engelse, Duitse en Franse kloosterbibliotheken op zoek naar handschriften van de werken van Cicero, Seneca, Quintillianus, Epicurus, Plato, Aristoteles, Livius of Vergilius. Die werden dan in opdracht van Vespasiano gekopieerd en belandden in de luisterrijke bibliotheken van Cosimo de\u2019 Medici in Fiesole, Federico da Montefeltro in Urbino of van Alfons de Grootmoedige in Napels.<\/p>\n

Die streden om veel, maar ook om het hebben van de mooiste bibliotheek. Vespasiano leverde Cosimo de\u2019 Medici, de bankier en schatbewaarder van Florence, in 22 maanden 200 boekdelen, waarvoor hij 25 kopiisten aan het werk zette. De door Vespasiano gemaakte boeken werden in fluweel gebonden, met goud versierd, vaak verlucht met miniaturen en door de nieuwe eigenaar veelal zelf voorzien van de mededeling \u2018Gekocht bij de Florentijnse librari\u00ebr Vespasiano\u2019. Menig boek uit de winkel van Vespasiano werd een kunstschat. Francesco del Chierico maakte de meeste miniaturen voor de vermaarde Urbino-bijbel van Federico da Montefeltro.<\/p>\n

E\u00e9n zo\u2019n boekenjager komt in het wat feiten betreft boeiende relaas van King langs, maar was al bekend door het geweldige boek dat Stephen Greenblatt in 2012 met De zwenking<\/em> over hem schreef: Poggio de Bracciolini. Schavuit en apostolisch secretaris bij de paus, maar meestal op reis in Duitsland en omliggende landen, verblijvend in de buurt van kloosters.<\/p>\n

Poggio was een enthousiast briefschrijver, maar liet in het midden waar hij zich ophield omdat men dan zou weten welke kloosters hij bezocht (Sankt Gallen, Fulda, Reichenau, Einsiedeln). Dat wilde hij niemand aan zijn neus hangen. Daardoor was het Poggio die twee wereldhistorische ontdekkingen deed: de volledige tekst van Quintillianus\u2019 Opleiding tot redenaar<\/em> (Institutio oratoria) en, nog belangrijker, De natuur der dingen<\/em> (De rerum natura) van Lucretius. Daarin werd in prachtige Latijnse verzen een wereld zonder God beschreven. Hier is de kern van het moderne denken te vinden, te beginnen met een ode aan Venus.<\/p>\n

Lucretius representeerde de renaissance voor Greenblatt: \u2018Er gebeurde iets in de renaissance, iets wat stormliep tegen de restricties die in de loop van eeuwen waren opgetrokken rond nieuwsgierigheid, verlangen, individualiteit, diepgaande aandacht voor de materi\u00eble wereld en de behoeften van het lichaam.\u2019<\/p>\n

even slikken<\/h5>\n

In deze geest schreef ook Giovanni Manetti zijn epicuristische Over de waardigheid van de mens<\/em>. In de loop van de volgende eeuwen nam de mens het natuurlijk niet altijd zo nauw nam met die waardigheid, maar dat lag niet aan Vespasiano. Die waarschuwde tegen het einde van zijn leven enigszins moralistisch voor de overdaad aan \u2018luxe en allerlei andere vormen van dwaasheid\u2019 die hij om zich heen zag. De boetprediker Savonarola zou het even later nog wat drastischer aanpakken, met moorden en brandstapels. Dat trof hem uiteindelijk ook zelf toen hij op de Piazza della Signoria in Florence werd opgehangen.<\/p>\n

Als productiefste en invloedrijkste leverancier van manuscripten in de vijftiende eeuw moest Vespasiano vanaf het jaar 1454 toch even slikken toen Johannes Gutenberg naar buiten kwam met zijn boekdrukkunst. Daar wilde Vespasiano helemaal niet aan. Het werd een concurrent, zozeer dat hij in 1480 zijn winkel sloot. Veel van zijn gerenommeerde klanten hielden het gedrukte boek van zich af.<\/p>\n

Federico da Montefeltro, de hertog die we kennen van het portret van Piero della Francesca met de rode pillendoos op zijn hoofd en met de geprononceerde neus, wilde voor geen goud met een gedrukt boek gezien worden. Lang duurde die weerstand niet. De verspreiding van de klassieke Griekse en Romeinse schrijvers werd overgenomen door het gedrukte boek en zette daarmee de humanisering van het wereldbeeld ongebroken voort.<\/p>\n

\n

De boekhandelaar van Florence. Over de renaissance, de boekdrukkunst en de veranderende kracht van idee\u00ebn<\/em> door Ross King. Vertaald door Toon Dohmen en uitgegeven door De Bezige Bij.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Paus Innocentius III zorgde voor een van de wreedste en invloedrijkste regimes uit de christelijke geschiedenis. Hij organiseerde de Vierde Kruistocht, dwong wereldlijke leiders hem te gehoorzamen en stimuleerde wreedheden als levend verbranden. Men wist wie men in 1198 in huis had gehaald als paus. Innocentius was onder de naam Giovanni Lotario in 1195 de […]<\/p>\n","protected":false},"author":1248,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-501903","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur","article_type-literaire-kroniek"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/501903","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=501903"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/501903\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1248"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=501903"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=501903"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}