{"id":500511,"date":"2021-06-17T04:00:17","date_gmt":"2021-06-17T02:00:17","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=500511"},"modified":"2021-06-16T10:52:26","modified_gmt":"2021-06-16T08:52:26","slug":"generationeel-gaslighten","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/generationeel-gaslighten\/","title":{"rendered":"Hoe een hele generatie wordt gegaslight"},"content":{"rendered":"

In 1938 bracht de Engelse theaterschrijver Patrick Hamilton een thriller genaamd Gaslight<\/em> ten tonele, waarin een man zijn echtgenote doet geloven dat zij gek is. Hij laat objecten tijdelijk uit het huis verdwijnen en doet alsof zij degene is die ze heeft verdonkeremaand, zonder dat ze daar zelf herinneringen aan heeft. Hij gaat er elke avond alleen op uit en laat haar wanhopend thuis. Dan hoort ze gestommel boven haar hoofd en worden de gaslampen spontaan gedimd.<\/p>\n

Langzaam maar zeker begint ze haar man te geloven: ze zal wel gek zijn. Ze klampt zich aan hem vast, ontwikkelt zich tot een stereotiepe instabiele vrouw, hysterisch haast. Maar dan verschijnt een detective die uitlegt dat op de verdieping erboven een rijke vrouw is vermoord om haar juwelen. De moordenaar is nooit gevonden. Samen komen ze tot de conclusie dat de echtgenoot de moordenaar is, en hij het gestommel en het dimmen van het gaslicht veroorzaakte terwijl hij boven op zoek was naar de juwelen die waren achtergebleven.<\/p>\n

De theaterproductie was een succes, werd in 1940 verfilmd, in 1941 naar het New Yorkse Broadway gehaald en in 1944 nog eens verfilmd, in Hollywood dit keer, met de wonderschone Ingrid Bergman in de hoofdrol. Die zou al tijdens het filmen applaus hebben gekregen van de crew voor de laatste sc\u00e8ne, waarin de man zit vastgebonden en haar smeekt het touw door te snijden.<\/p>\n

De term bleek een uitgelezen vehikel om glashelder uit te leggen wat er mis ging in het post truth<\/em>-Trump-tijdperk.<\/p><\/blockquote>\n

Alles is dan weer helder voor Bergmans personage, haar zelftwijfel verdwijnt, en ze brengt haar teruggewonnen macht direct in de praktijk. \u2018Suggereer je nou dat ik een mes in mijn hand heb?\u2019 kaatst ze sarcastisch terug. \u2018Ben je gek geworden? Of misschien ben ik degene die gek is. Hoe kan een gestoorde vrouw nou haar man helpen ontsnappen?\u2019 Bergman won er haar eerste Oscar mee.<\/p>\n

Gemanipuleerd<\/h5>\n

Gaslight<\/em> werd een filmisch icoon, en gaslighting<\/em> een werkwoord. In de jaren zestig werd de term al gebruikt om uit te leggen dat iemands kijk op de werkelijkheid werd gemanipuleerd, sinds de jaren zeventig is hij de psychologie ingeslopen.<\/p>\n

De afgelopen tijd hoorden we hem vooral gebruikt worden in politieke context. Zoals toen journalist Lauren Duca eind 2016 een stuk schreef voor Teen Vogue met de kop \u2018Donald Trump is gaslighting America<\/em>\u2019. Trump had de verkiezingen weten te winnen doordat hij tijdens zijn campagne misleiding normaliseerde, beargumenteerde Duca. Steeds opnieuw loog hij, en als hij daarop werd aangesproken, draaide hij het om en gebruikte hij de aantijgingen als bewijs van vooringenomenheid van zijn tegenstanders. \u2018Door toedoen van Trump zijn feiten en meningen inwisselbaar geworden, zijn we verblind en met elkaar aan het kibbelen, terwijl de werkelijkheid in twijfel wordt getrokken.\u2019<\/p>\n

De term bleek een uitgelezen vehikel om glashelder uit te leggen wat er mis ging in het post truth<\/em>-Trump-tijdperk. Duca\u2019s stuk ging viraal en werd opgepikt door gewichtige journalisten. Het rechtse tijdschrift National Review<\/em> reageerde door Teen Vogue<\/em> een angstaanjagend woedepamflet te noemen \u2013 ook een mooi staaltje gaslighting.<\/p>\n

Complotdenkers menen dat zij hun leven lang ge-gaslight werden, tot ze \u2018het complot\u2019 doorzagen.<\/p><\/blockquote>\n

Een Amerikaanse verkiezing later was het woord goed genoeg ingeburgerd om te stellen dat Trump zichzelf aan het gaslighten was, aldus zijn kritische nichtje Mary Trump tegen Vice<\/em>.<\/p>\n

Mijn-waarheid-jouw-waarheid<\/h5>\n

Een ander vlak waarop vaak van gaslighting wordt gesproken, is racisme. Racial gaslighting<\/em> is wat er gebeurt als iemand racisme benoemt, in het algemeen of bij een specifiek voorval, en te horen krijgt dat hij overdrijft, of dat hij fout zat door het onderwerp aan te snijden. Het kan zowel witte als niet-witte mensen overkomen, maar in het eerste geval wordt alleen het individu geraakt, in het tweede kunnen stereotypen om de hoek kijken (\u2018de boze zwarte vrouw\u2019). Dan wordt eigenlijk een hele groep aan gaslighting onderworpen. Ook hier dient de term voor het helder aanwijzen van een onwenselijke situatie.<\/p>\n

Helaas kwam met de populariteit ook de verbastering, en \u2018gaslighting\u2019 wordt nu ook wel gebruikt om iemand te beschuldigen van een leugen, of een complot. Complotdenkers menen dat zij hun leven lang ge-gaslight werden, tot ze \u2018het complot\u2019 doorzagen. De term kan tegen zichzelf worden gebruikt: zeggen dat het benoemen<\/em> van Trumps leugenachtige praktijken een vorm van gaslighting is, bijvoorbeeld. Ik gaslight jou niet, jij gaslight mij (door te zeggen dat ik jou gaslight). Het is een instrument geworden in de mijn-waarheid-jouw-waarheid-retoriek.<\/p>\n

Lullige zzp-baantjes<\/h5>\n

Jammer, want er zijn nog wel wat gaslighting-praktijken die uit de doeken moeten worden gedaan. Zo las ik onlangs De meest besproken man van Nederland<\/em> van Jeroen Pen, een roman over de oneerlijke verdeling van bestaanszekerheid tussen de generaties.<\/p>\n

Het verhaal richt zich op de mediasector, waar de schrijver het afgelopen decennium werkte: Pen is een oud-collega bij Vrij Nederland en werkte bij het online platform Brandpunt+, van de KRO.<\/p>\n

Hoewel het maar even over \u2018het weekblad\u2019 gaat (\u2018een graatmagere, fletse grootvader vermomd als ijzersterk merk\u2019) en veel meer over de \u2018Katholieke Televisie Omroep\u2019, is het een pijnlijk herkenbare lees: een boek vol lullige zzp-baantjes en tijdelijke contracten, en jonge mensen die nooit, never-ever, ergens recht op hebben. Niet op een behoorlijk inkomen, niet op groei, niet op een heidag, ontslagvergoeding of een ww-uitkering, of welke zekerheid ook.<\/p>\n

Wat Pen uitstekend laat zien, is de vanzelfsprekendheid waarmee die tweedeling bestaat, en hoe de jongere generatie daarin meegaat. Die is namelijk gaan geloven in \u2018het obligate gedreutel\u2019 dat je kans vanzelf komt, als je je best doet. Als je de promotie niet krijgt omdat je \u2018te bleu\u2019 bent, het vaste contract niet krijgt nu \u2018de bomen niet meer tot de hemel groeien\u2019, is dat geen onrechtvaardigheid, maar jouw eigen tekortkoming. Dat idee wordt versterkt als jouw prima voorstellen badinerend worden afgedaan met: \u2018Idee\u00ebn bedenken is lastig, maar het is goed dat je meedenkt.\u2019<\/p>\n\n

Een huurstudio voor 1025 euro<\/h5>\n

Zo wordt de telgen van een hele generatie wijsgemaakt dat het gewoon niet bijzonder genoeg is wat ze doen, dat ze inwisselbaar zijn en geen recht hebben op een carri\u00e8re. Dat ze gek zijn om anders te denken.<\/p>\n

Laten we het \u2018generationele gaslighting\u2019 noemen, het is te herkennen op zoveel vlakken. In de scheve maar blijkbaar vanzelfsprekende verdeling van sociale zekerheid, en toen toenmalig VVD-minister Eric Wiebes met betrekking tot de coronasteun zei dat zzp\u2019ers er toch \u2018zelf wel een beetje voor hadden gekozen\u2019 om risico te lopen (\u2018sociale gaslighting\u2019).<\/p>\n

Op de woningmarkt, waar projectontwikkelaars rijk worden van pandjes opkopen terwijl jonge gezinnen zich geen huis kunnen veroorloven. Door hun studieschuld, eigen schuld. (\u2018Behuizingsgaslighting\u2019?) (Pens hoofdpersoon woont in een huurstudio voor 1025 euro, met een huisbaas die daar niet te veel aan onderhoud voor wil doen: \u2018Wat denk je, vriend, dat de hele wereld om jou draait?\u2019)<\/p>\n

Als malle makke lammetjes doen we mee \u2013 we weten niet beter. We zijn afhankelijk van \u2018de generatie die de jackpot won\u2019, zoals Bergman in Gaslight<\/em> afhankelijk is van haar man. En tot we \u00e0 la Bergman (en Pen) de manipulatie doorzien, zullen de rollen niet anders verdeeld worden.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Een hele generatie wordt wijsgemaakt dat het niet bijzonder genoeg is wat ze doen, dat ze inwissel-baar zijn en geen recht hebben op een carri\u00e8re. <\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-500511","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-leven","article_type-column"],"acf":[],"author_name":"Kelli van der Waals","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/500511","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=500511"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/500511\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Kelli van der Waals","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=500511"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=500511"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}