{"id":496827,"date":"2021-04-20T04:00:00","date_gmt":"2021-04-20T02:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=496827"},"modified":"2021-05-04T17:35:07","modified_gmt":"2021-05-04T15:35:07","slug":"margalith-kleijwegt-verdriet-en-boterkoek","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/margalith-kleijwegt-verdriet-en-boterkoek\/","title":{"rendered":"Margalith Kleijwegt schreef een boek over haar door oorlog getekende familiegeschiedenis. \u2018We blijven amateurjoden\u2019"},"content":{"rendered":"

Margalith Kleijwegt laat me haar achtertuin zien, waar de magnolia bloeit. Het tekent de toon van ons gesprek, dat blijft terugkeren naar de lichtvoetige kanten van Kleijwegts door de oorlog getekende familiegeschiedenis. In haar boek Verdriet en boterkoek<\/em> wordt die oorlog weinig bij naam genoemd, Kleijwegt benoemt ook niet expliciet de holocaust of haar moeders onderduik \u2013 het is gewoon \u2018het\u2019. Maar het verdriet van haar moeder Netty Rosenfeld (1921-2001), een bekende radio- en documentairemaker, heeft ook haar gevormd.<\/p>\n

\u2018Ik heb altijd al graag iets over mijn moeder willen schrijven. Al sinds haar dood. Dat is nu bijna twintig jaar geleden. En ik had de behoefte om te schrijven over dat wat mij, door mijn moeder, heel erg heeft bepaald \u2013 en veel van mijn generatiegenoten. Iets wat me sterker heeft gemaakt en gemotiveerd heeft, waar ik altijd over schrijf via de verhalen van anderen. Dat is toch makkelijker \u2013 en niet minder relevant. Maar nu wilde ik het proberen via mijn eigen familie.<\/p>\n

Ik wilde de gespletenheid van mijn moeder laten zien, haar ambivalentie over haar joods-zijn, terwijl ik ook de geschiedenis van andere familieleden wilde vertellen. Die van mijn broer, mijn neef, mijn zoon, mijn neefjes en nichtjes, hoe keken zij naar die oorlogsgeschiedenis? Wat was er in die derde generatie nog over van de ballast die mijn broer en ik hadden gevoeld? Zij gingen daar anders mee om, bleek.<\/p>\n

Ik vond het verrassend dat mijn neefje op zijn veertiende Het Jodendom voor Dummies<\/em> had gekocht. En zelfs het verhaal van mijn zoon Kers kende ik niet, dat hij op school bekend kwam te staan als \u201cde Jood Kers\u201d nadat hij in een geschiedenisles had verteld hoe zijn familie de gevolgen van de Duitse moordmachine had ondervonden. Dat had hij thuis toch maar niet verteld. En nu dus wel.\u2019<\/p>\n

Je schrijft dat je moeder in haar laatste film<\/em> Zonder rabbinaal toezicht de vraag centraal stelt wat dat Joodszijn voor haar betekent, maar daar eigenlijk geen antwoord op geeft.<\/em><\/p>\n

\u2018Uiteindelijk heeft ze haar hele leven een ontzettende angst gehad voor antisemitisme. Door het schrijven van het boek snap ik dit beter, net zoals ik de wanorde van na de oorlog beter ben gaan begrijpen. Geen familie meer hebben, geen huis meer, geen bezit. Met moeite erachter komen wie er nog leefde. Mijn moeder was een vechter. Wat langzaam tot me doordrong, was dat afschuwelijke schuldgevoel waar ze mee kampte \u2013 dat ze het Joodse ziekenhuis had verlaten waar ze Joden verzorgde die daarna op transport gingen. Dat knagende gevoel is nooit helemaal weggegaan.\u2019<\/p>\n

Haar manier om door te gaan was onder andere door heel introspectief te zijn en alle emoties naar buiten te brengen.<\/em><\/p>\n

\u2018Voor ons als kinderen was het af en toe ook wel heel vermoeiend. Alles willen uitspreken \u2013 n\u00e9\u00e9 mam. Mijn moeder was daarnaast een heel kleurrijk iemand die enorm gerespecteerd werd in haar werk en die niet bang was uitgevallen.\u2019<\/p>\n

\"Margalith
Netty Rosenfeld, begin jaren vijftig. Foto: Priv\u00e9archief Margalith Kleijwegt<\/figcaption><\/figure>\n

Terwijl daaronder die angst voor het antisemitisme zat.<\/em><\/p>\n

\u2018Ja, mensen zijn natuurlijk enigszins gecompartimenteerd. Pas aan het eind van haar leven heeft ze wat autobiografische films gemaakt. Vooral aan haar laatste film merk je dat die angst een wezenlijk bestanddeel is gebleven. Mijn moeder vond het raadzaam om \u201chet bloed te verdunnen\u201d. Zoals ik in Verdriet en boterkoek<\/em> schrijf: \u201cJe moest het praktisch bekijken, zei ze, aan Joods-zijn kleefden veel onnodige en onplezierige risico\u2019s. Waarom zou je die nemen als het dankzij een niet-Joodse partner ook anders kan?\u201d<\/p>\n

Dat vond ik geen leuke uitspraak. Maar ik snap het nu beter. Ze wilde geen gezeik voor haar kinderen, hen behoeden voor gevaar.\u2019<\/p>\n

Aan de andere kant maakte ze juist een beweging naar veiligheid via de connectie met Isra\u00ebl. Dat bestond dus naast elkaar.<\/em><\/p>\n

\u2018Ja. Eerst wilde ze niet naar Isra\u00ebl omdat ze het geen fijne gedachte vond om tussen alleen maar Joden te zitten, maar later gingen we toch en toen vond ze het heerlijk. De kern is denk ik, zoals Arnon Grunberg het mooi beschreef, dat je Joods bent tegen wil en dank. Het zou verraad zijn tegenover degenen die zijn vermoord als je je joods-zijn zou ontkennen.<\/p>\n

Van je moeder kreeg je nauwelijks Joodse gebruiken mee, zij deed daar voor de oorlog al weinig meer aan. Is dat intussen anders geworden?<\/em><\/p>\n

\u2018Nee, ik weet er nog steeds geen bal van. Ik voel me een betrokken buitenstaander. Als ik een seideravond (feestmaaltijd aan het begin van Pesach, ZL) bijwoon, dan blijft dat vreemd voor mij, al vind ik het wel leuk. We blijven, zoals mijn broer zegt, een beetje amateurjoden. Ik voel me wel iets meer dan een amateurjood, maar ik ga niet ineens naar sjoel\u2026 De band die we in mijn familie met elkaar hebben is er mede door wat er verloren is gegaan. Het is leuk om zo een keer met zijn allen seider te vieren, een beetje nostalgisch maar ook grappig en gezellig. Ik ben nu het derde seizoen van Shtisel<\/em> aan het kijken. Ik vind het gew\u00e9ldig met al die dilemma\u2019s in het menselijk leven, en tegelijk de relativering ervan\u2019<\/p>\n

Je beschrijft dat je op gegeven moment doorkreeg dat ook jij toch echt deel uitmaakt van de \u2018tweede generatie\u2019. Wanneer kreeg je dat door?<\/em><\/p>\n

\u2018Ik denk dat ik het wel wist, maar dat ik het ook een beetje wegduwde. Daarbij had de term \u201cTweede generatie\u201d ook iets stigmatiserends.\u2019<\/p>\n

\u2018\u201cTweede generatie\u201d is toch gerelateerd aan slachtoffer zijn. En ja, dat vond ik echt \u00f3nzin: ik was gezond van lijf en leden, had allemaal kansen, had het goed.\u2019<\/p><\/blockquote>\n

Waar zit dat stigma in voor jou?<\/em><\/p>\n

\u2018Het is toch gerelateerd aan slachtoffer zijn. En ja, dat vond ik echt \u00f3nzin: ik was gezond van lijf en leden, had allemaal kansen, had het goed. Ik wilde er eigenlijk niet te veel aan ophangen, al had het verdriet en de angst van mijn moeder zeker invloed op me. Net als de antisemitische reacties die ze soms kreeg na een televisie-uitzending.\u2019<\/p>\n

Je schrikt als lezer wel wanneer je schrijft: \u2018Antisemitische verwensingen kwamen vaak per post, maar onbekenden belden ons thuis ook op met de mededeling dat de Duitsers vergeten waren om haar te vergassen.\u2019<\/em><\/p>\n

\u2018Dat er meteen na de oorlog antisemitische brieven kwamen, ja, daar schrikken mensen van. Tijdens mijn puberteit werden we ook thuis opgebeld, nee, dat was niet fijn.\u2019<\/p>\n

Ik snap goed dat je dan, net als jouw moeder, geen enkele illusie hebt dat die Jodenhaat ooit weg zal zijn.<\/em><\/p>\n

\u2018Dat heb ik ook niet. Het zal ook nooit weg zijn, denk ik. Het beste is om dat onder ogen te zien \u2013 je moet niet nietsdoen, altijd je stem verheffen, maar \u201cwe gaan het bestrijden\u201d? Nou, succes!\u2019<\/p>\n

\u2018De wanorde van na de oorlog is nog beter tot me doorgedrongen.\u2019
\n
\n<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

Heeft het schrijven van het boek je blik op de wereld in die zin veranderd?<\/em><\/p>\n

\u2018Nee. Ik ben vooral blij dat ik mijn familiegeschiedenis heb verteld en dat ik de derde generatie erbij kon betrekken. Daarnaast vond ik het heel boeiend om te ontdekken dat je verschillende manieren hebt om met zo\u2019n trauma om te gaan. De een gaat vechten, zoals mijn moeder, en de ander, haar zus bijvoorbeeld, die verstart en wordt passief.\u2019<\/p>\n

\"Margalith
Margalith Kleijwegt (rechts) met haar moeder Netty en broer Martijn. Foto: Priv\u00e9archief Margalith Kleijwegt<\/figcaption><\/figure>\n

Het is iets heel fysieks ook.<\/em><\/p>\n

\u2018H\u00e9\u00e9l fysiek. Mijn tante sliep ook veel, iedere middag deed ze een dutje. Ze had genoeg doorstaan, vond ze zelf. En mijn moeder was super actief en had het er voortdurend over dat ze het van zich af had gevochten.\u2019<\/p>\n

Bij het bezoek aan Sobibor samen met je zoon Kers wilde je niet dat je emoties een te zwaar stempel op hem zouden drukken.<\/em><\/p>\n

\u2018Ik wilde inderdaad echt niet dat hij de rol zou aannemen die ik bij mijn moeder had. Ik was haar vaak tot steun. Maar ik ben geen alleenstaande moeder, zoals mijn moeder een deel van mijn jeugd was \u2212 dat scheelt.<\/p>\n

Ik vond dat er na al die jaren iemand naar Sobibor moest om afscheid te nemen van onze grootvader. Ik ben zo blij dat ik die reis heb gemaakt. Hoewel ik dat niet wilde, was mijn zoon mij tot steun.<\/p>\n

Een dag later zijn mijn man en ik naar het concentratiekamp Majdanek gegaan, dat binnen de stadsgrenzen van Lubl\u00edn ligt. Er was niemand op het hele terrein, waar nog tientallen barakken stonden. We liepen per ongeluk meteen de gaskamer in. Dat was pittig. Majdanek was onheilspellend, buiten zaten honderden zwarte kraaien op het gras. Terwijl het bezoek aan Sobibor met mijn zoon iets heel sereens had, bijna iets moois.\u2019<\/p>\n

\n

Verdriet en boterkoek\u00a0<\/em>verschijnt deze week bij Atlas Contact.<\/p>\n<\/div>\n\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Margalith Kleijwegt laat me haar achtertuin zien, waar de magnolia bloeit. Het tekent de toon van ons gesprek, dat blijft terugkeren naar de lichtvoetige kanten van Kleijwegts door de oorlog getekende familiegeschiedenis. In haar boek Verdriet en boterkoek wordt die oorlog weinig bij naam genoemd, Kleijwegt benoemt ook niet expliciet de holocaust of haar moeders […]<\/p>\n","protected":false},"author":139,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-496827","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-identiteit","article_type-interview"],"acf":[],"author_name":"Zwaan Lakmaker","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/496827","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=496827"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/496827\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Zwaan Lakmaker","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/139"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=496827"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=496827"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}