{"id":493637,"date":"2021-03-09T16:57:53","date_gmt":"2021-03-09T15:57:53","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=493637"},"modified":"2021-03-09T17:34:43","modified_gmt":"2021-03-09T16:34:43","slug":"nieuwe-filosofie-eerbied","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/nieuwe-filosofie-eerbied\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: Waarom een \u2018nieuwe filosofie van de eerbied\u2019 overbodig is"},"content":{"rendered":"

Aan het woord \u2018goeroe\u2019 kleven verderfelijkheden als volgelingschap, eerbiedigheid en overgave. Een goeroe heeft doorgaans discipelen, niet zelden bedeesde knipmessende groepen. Een goeroe is een etherisch, doorschijnend iemand die in raadsels spreekt en op wie volgelingen vanwege zijn diepzinnige vaagheid van alles projecteren. Toch vindt Jan Oegema in Rilke en de wijsheid<\/em>, een boek over \u2018De kunstenaar als leraar\u2019, dat \u2018goeroe\u2019 ook op een neutrale manier gebruikt zou kunnen worden. Een goeroe die minder goeroe is?<\/p>\n

Rilke en de wijsheid<\/em> is niet zomaar een boek over de in Praag geboren Duitstalige dichter Rainer Maria Rilke. Het boek heeft een missie. Oegema pleit voor \u2018een nieuwe filosofie van de eerbied.\u2019 De \u2018huidige intellectuele modes\u2019, waaronder \u2018het verwaten individualisme\u2019, zouden zich niets aantrekken van het verschijnsel \u2018eerbied\u2019 en hebben minachting voor autoriteit en gezag.<\/p>\n

Rilke wordt door Oegema in de sfeer van de goeroes en de spiritualiteit getrokken, louter omdat hij de beeldhouwer August Rodin bewonderde en hem in zijn jeugdige enthousiasme vroeg hoe je moest leven. Waarop Rodin zei: \u2018door te werken\u2019, niet door voor je uit te kijken. In dezelfde geest antwoordde Rilke zelf een jaar later (1903) de jonge dichtende briefschrijver Franz Xaver Kappus dat hij niet moest denken dat hij hem zomaar kon helpen. Hij moest het, schreef hij in zijn Brieven aan een jonge dichter<\/em>, met zijn eigen ervaringen doen: \u2018Niemand kan u raden en helpen, niemand.\u2019 In de tweede brief houdt Rilke het leraarschap flink af: \u2018er moet veel gebeuren wil de ene mens de andere kunnen raden en helpen.\u2019<\/p>\n

een nieuwe filosofie van de eerbied<\/h5>\n

Nietzsche schreef een negentig pagina\u2019s tellend bewonderend portret over zijn filosofische \u2018opvoeder\u2019 Schopenhauer. Oegema neemt daarom de vrijheid Schopenhauer een goeroe te noemen. Dat is een misplaatste benaming voor iemand die die ambitie helemaal niet had. Nietzsche heeft veel van hem geleerd, maar hij heeft zich niet aan hem overgeleverd, zoals men verondersteld wordt bij goeroes te doen. Wanneer Nietzsche in Schopenhauer als opvoeder<\/em> schrijft dat hij na een paar bladzijden zeker wist dat hij alles van Schopenhauer wilde lezen en naar elk woord te \u2018zullen luisteren wat hij maar gezegd heeft\u2019, dan heeft dat niets met goeroeschap te maken. Zo heeft Nietzsche hem nooit gezien.<\/p>\n

\u2018Goeroe\u2019 zet alles in een verkeerd licht, gaat over een andere mentaliteit, een andere houding en een andere geschiedenis.<\/p><\/blockquote>\n

Zijn vertrouwen in Schopenhauer was onmiddellijk een feit, hier had literair\/filosofische herkenning plaats, maar hij bleef op zijn eigen benen staan. Hij gaf zijn jeugdige autonomie niet op. \u2018Goeroe\u2019 zet alles in een verkeerd licht, gaat over een andere mentaliteit, een andere houding en een andere geschiedenis. Nietzsche en Schopenhauer worden ermee in een pakhuis geplaatst dat hen vreemd is.<\/p>\n

\u2018Een nieuwe filosofie van de eerbied\u2019 veronderstelt het een en ander. Echt nodig lijkt mij zo\u2019n filosofie niet. Anders dan Oegema denkt kun je nu niet van gebrek aan bewondering spreken. In het echte leven is een permanente race in bewonderen gaande, gelardeerd met de nodige uitingen van haat. Er zijn talloze helden en influencers met tientallen miljoenen \u2018volgers\u2019. Er is eerder sprake van te veel eerbied. Klagen over gebrek aan bewondering op het gebied van literatuur en filosofie lijkt me ook niet echt nodig gezien de aanzienlijke oplagen die allerlei schrijvers en denkers halen.<\/p>\n

orakel en kompas<\/h5>\n

Nadat de invloed van priesters op het leven is teruggedrongen, pleit Oegema voor een nieuw soort priester: de \u2018leraar\u2019, iemand met een geheimzinnig aureool om zich heen waar men zich, net als bij de goeroe, aan moet overgeven. Zo\u2019n leraar \u2018heeft een religie of ideologie als inspiratiebron, een transcendente of juist niet-transcendente leer.\u2019 Het is een \u2018orakel en kompas\u2019 ineen. Wanneer er sprake is van een \u2018leer\u2019 weet je zeker dat het om gehoorzamen gaat, dan moeten er \u2018regels\u2019 worden gevolgd waaraan men zich te houden heeft.<\/p>\n

Oegema zegt het dichterschap van Rilke te bewonderen, maar zoekt in zijn werk vooral tekenen van \u2018spiritualiteit\u2019. Gelooft hij in geesten, in het leven van de doden? Dat Rilke rechtstreeks iets met spiritualiteit te maken zou hebben gehad is mij ontgaan. Dan kun je alle po\u00ebzie wel \u2018spiritueel\u2019 noemen. Dichterlijk inzicht is geen spiritualiteit. Door Rilkes verhouding tot Rodin in goeroe-termen te gieten doet hij af aan het uitzonderlijke en individuele karakter van die curieuze relatie. Rodin had niets van een goeroe.<\/p>\n

Ook al erkent Oegema dat Rilke zich niet helemaal overgaf aan Rodin, hij annexeert hem eenvoudig door hem in verband te brengen met de spirituele uitstraling die hij voor Rilke zou hebben. Rilke schrijft in zijn boek over Rodin ook over Rodins omvangrijke fysieke verschijning. Rodin zou daarmee \u2018belichaamde wijsheid\u2019 uitstralen. In de spiritualiteit geldt namelijk \u2018de ongeschreven regel dat alle wijsheid belichaamde wijsheid behoort te zijn\u2019. Hiermee doet Oegema aan inlegkunde: hij m\u00e1\u00e1kt van Rodins verschijning iets spiritueels. Hij speculeert ook onverantwoord wanneer hij Rilke overplaats naar het nu en hem \u2018niet laat aarzelen zich te laten piercen of tatoe\u00ebren\u2019.<\/p>\n

Zieltjes winnen voor het idee van het \u2018goeroeschap en goeroeachtig leraarschap\u2019 zou nodig zijn omdat ze \u2018massaal\u2019 worden ontkend en verdrongen in het Westen. Het zou er wel degelijk zijn, maar het is \u2018een zwaar intellectueel taboe\u2019. Dus doet Oegema alsof er tegenwoordig geen \u2018leermeesters\u2019 meer zijn. Die zijn er natuurlijk wel, maar niet op de goeroeachtige manier van Oegema. Gewone leermeesters, zonder het air van de goeroe, dat is Oegema niet spiritueel genoeg. Er moet \u2018eerbied voor een meester\u2019 worden betoond, zo maar waardering of schatplichtigheid straalt niet genoeg.<\/p>\n

In de terminologie van Oegema zou Nietzsche de goeroe van Menno ter Braak zijn, en Multatuli en Stendhal de goeroes van E. du Perron, H\u00f6lderlin de goeroe van Lucebert. Dat is het verkeerde register hanteren.<\/p>\n

god treffen<\/h5>\n

Met zijn stringente verlangen naar meer verheven eerbied verandert Oegema voortdurend even gewone als speciale menselijke relaties in goeroe-relaties. Wanneer twee mensen het goed met elkaar kunnen vinden, iets aan elkaar hebben, het getroffen hebben met elkaar, zoals Rilke met Lou Andreas-Salom\u00e9, of Sigmund Freud volgens Oegema met de arts Wilhelm Fliess, dan maakt Oegema ervan dat ze hun \u2018God\u2019 hebben getroffen: \u2018Het is een groot geluk om je god te treffen en een grote genade je dan te kunnen overgeven.\u2019<\/p>\n

De gewoonste zaken worden bezoedeld door Oegema\u2019s spiritualistische ingrepen. Wanneer iemand verzorgde brieven schrijft, zoals Rilke, is dat niet alleen prettig voor de ogen, maar zal dat \u2018voor meer dan \u00e9\u00e9n ontvanger werken als de slip van Jezus\u2019 mantel, vastgegrepen door een vrouw die genezing zoekt\u2019.<\/p>\n

Oegema gebruikt Rilke als een paard van Troje. Via Rilke sluipen spirituele begrippen binnen<\/p><\/blockquote>\n

Door het over de dichter Rilke te hebben denk je dat het een boek is voor iedereen die in literatuur en po\u00ebzie is ge\u00efnteresseerd. Dan is het goed er rekening mee te houden dat Rilke hier een paard van Troje is. Via Rilke sluipen spirituele begrippen binnen. Zoals \u2018transmissie\u2019. Daarmee betreden we de wereld van de magie. \u2018Transmissie\u2019 betekent dat de wijsheid van de ene persoon overgaat op een ander. En omgekeerd.<\/p>\n

Van transmissie zou sprake geweest zijn tussen Rilke en zijn vriendin Lou Salom\u00e9 en tussen Rilke en Rodin. Waaruit die wijsheid precies bestond vernemen we niet, behalve dat Rilke met Salom\u00e9 bevriend is gebleven en met Rodin niet. Het gaat om het overstralen van wijsheid. Wat dat inhoudt is volgens Oegema \u2018in hoge mate onuitlegbaar.\u2019 Daar schieten we niet veel mee op.<\/p>\n

De liefde van alcibiades<\/h5>\n

Het gaat in Rilke en de wijsheid<\/em> van tijd tot tijd over de figuur van Alcibiades in het Symposium<\/em> van Plato. De politicus, schoonheid en krijgsheer Alcibiades verschijnt aan het eind van het symposium als laatste gast en houdt een lofrede op Socrates. Het is niet alleen lof. Hij beklaagt zich ook over hem aangezien Socrates ongevoelig is gebleven voor Alcibiades\u2019 pogingen hem voor zijn charmes te winnen. Socrates daalt niet af naar de concrete realiteit van Alcibiades\u2019 verlangens, maar houdt vast aan zijn verheven positie waarin de \u2018eros\u2019 iets bovenzinnelijks is.<\/p>\n

Na zijn toespraak verdwijnt Alcibiades uit Socrates\u2019 leven en zal niet lang daarna worden vermoord. Voor Jan Oegema is Alcibiades h\u00e9t voorbeeld \u2018van jonge vrouwen of mannen die de bekoring ondergaan van een charismatische persoonlijkheid en maar niet begrijpen hoe dat kan, zo afhankelijk zijn en dat ook zelf willen.\u2019<\/p>\n

Maar was Alcibiades wel zo afhankelijk?<\/p>\n

Intellectuele schoonheid, zo luidt de conclusie, \u2018is in het algemeen waardevoller dan die van \u00e9\u00e9n afzonderlijk intellect.\u2019<\/p><\/blockquote>\n

In De liefde van Alcibiades<\/em>, het boek van Heleen Pott over \u2018De rationaliteit van emoties\u2019, herinnert zij aan het hoofdstuk over de toespraak van Alcibiades in De breekbaarheid van het goede<\/em> van Martha Nussbaum. <\/em>In haar volgens Pott \u2018indrukwekkende analyse\u2019 van het Symposium<\/em> staat Alcibiades voor een alternatief<\/em> van het kennisideaal van Socrates. Om dat kennisideaal van Socrates te bereiken moet men \u2018de ladder van eros\u2019 bestijgen.<\/p>\n

Eerst moet men \u00e9\u00e9n van de schone lichamen beminnen, vervolgens moet men alle schone lichamen beminnen en die ene laten varen, waarna men moet inzien dat de schoonheid van de ziel meer waard is dan alle fysieke charmes. Intellectuele schoonheid, zo luidt de conclusie aan de top van de ladder, \u2018is in het algemeen waardevoller dan die van \u00e9\u00e9n afzonderlijk intellect.\u2019<\/p>\n\n

geen plaats voor goeroes<\/h5>\n

Alcibiades kiest niet voor de Socratische ladder, hij verlaat Socrates, maakt zich los en is dus n\u00edet meer het voorbeeld van een jongeling die afhankelijk is van deze charismatische persoonlijkheid. Alcibiades wordt de \u2018levende antithese van Socrates\u2019 schrijft Pott. Het verhaal van Alcibiades is op een andere manier exemplarisch: \u2018voor een vorm van rationaliteit die rede en passie niet tegen elkaar uitspeelt, maar bondgenoten laat zijn.\u2019 Hij is \u2018de ideale representant van aardse passies en emoties\u2019.<\/p>\n

Het is Jan Oegeman ontgaan dat Alcibiades zich afzet tegen zijn afhankelijkheid van Socrates en uiteindelijk zijn eigen weg gaat. Alcibiades kiest voor de concrete, zintuiglijke, praktische en emotionele kennis met haar individuele kwaliteiten, weg van het opklimmen naar de ware wijsheid van het bovenzinnelijke kennisideaal van Socrates. In de liefde van Rilke en Alcibiades is geen plaats voor goeroes.<\/p>\n

\n

Rilke en de wijsheid. De kunstenaar als leraar<\/em> <\/a>door Jan Oegema is uitgegeven door Prometheus.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Aan het woord \u2018goeroe\u2019 kleven verderfelijkheden als volgelingschap, eerbiedigheid en overgave. Een goeroe heeft doorgaans discipelen, niet zelden bedeesde knipmessende groepen. Een goeroe is een etherisch, doorschijnend iemand die in raadsels spreekt en op wie volgelingen vanwege zijn diepzinnige vaagheid van alles projecteren. Toch vindt Jan Oegema in Rilke en de wijsheid, een boek over […]<\/p>\n","protected":false},"author":2850,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-493637","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur","article_type-literaire-kroniek"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/493637","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=493637"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/493637\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/2850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=493637"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=493637"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}