{"id":491397,"date":"2021-03-04T03:00:47","date_gmt":"2021-03-04T02:00:47","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=491397"},"modified":"2021-03-03T15:52:40","modified_gmt":"2021-03-03T14:52:40","slug":"waterkracht-in-nederland","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/waterkracht-in-nederland\/","title":{"rendered":"Waarom het met waterkracht in Nederland niet zo&#8217;n vaart loopt"},"content":{"rendered":"<div class=\"info-box\">\n<p><iframe src=\"https:\/\/w.soundcloud.com\/player\/?url=https%3A\/\/api.soundcloud.com\/tracks\/997835038%3Fsecret_token%3Ds-GWKqiZHr8F5&amp;color=%23ff5500&amp;auto_play=false&amp;hide_related=false&amp;show_comments=true&amp;show_user=true&amp;show_reposts=false&amp;show_teaser=true\" width=\"100%\" height=\"166\" frameborder=\"no\" scrolling=\"no\"><\/iframe><br \/>\n<em>Meer zin om te luisteren? Dat kan ook. Hoofdredacteur Ward Wijndelts heeft dit verhaal ingesproken.<\/em><\/p>\n<\/div>\n<p class=\"tekst\">Horen waterkrachtcentrales niet thuis in landen als Noorwegen, waar het stikt van de watervallen die met angstaanjagende kracht naar beneden komen zetten? Dat klopt. Maar ook in het vlakke Nederland stroomt \u2013 onophoudelijk \u2013 behoorlijk wat water voorbij. Onze rivieren tellen daarom al een aantal waterkrachtcentrales en op verschillende plekken bestaan plannen voor nieuwe turbines of watermolens.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Toch loopt het nog niet zo\u2019n vaart met de Nederlandse waterstroom.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Dat heeft verschillende redenen. Ten eerste bereikt het water hier inderdaad geen hoge snelheden of valkrachten. Dat houdt de mogelijke bijdrage van waterkrachtcentrales aan de Nederlandse elektriciteitsvraag beperkt tot zo\u2019n 15.000 huishoudens, berekende onderzoeks- en adviesbureau CE Delft in 2019 in een rapport in opdracht van Rijkswaterstaat, het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en het kenniscentrum van de Nederlandse waterschappen en provincies.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Die beperkte capaciteit is voor veel lokale initiatiefnemers geen reden om al dat water onbenut voorbij te laten stromen. Ze werken met lokale energieco\u00f6peraties plannen uit om relatief simpele turbines te plaatsen. Maar dan volgt de tweede Nederlandse vertragende factor: de bureaucratie is hier niet ingericht op energie uit waterstroom. Nieuwe projecten verlopen daarom uiterst stroef of staan zelfs stil.<\/p>\n<blockquote><p>Je zou denken dat het snel kan gaan met zo\u2019n relatief simpele bijdrage aan de energietransitie. Maar dan overschat je de flexibiliteit van gevestigde Nederlandse instituties.<\/p><\/blockquote>\n<p class=\"tekst\">Dat merkt bijvoorbeeld communicatiespecialist Baukelien Franken. Met vier andere bewoners uit de regio Rivierenland wilde ze in 2013 een duurzame beweging opzetten. De beweging heet inmiddels \u2018Rivierenlanders in verbinding\u2019 en werkt met zo\u2019n 250 actieve burgers en mensen uit overheden, bedrijfsleven en kennisinstellingen samen op het gebied van onder meer energie, vervoer en voedsel. In een eerste brainstorm zocht het startgroepje naar onbenut potentieel in de regio. Toen al kwamen de rivieren boven. Franken: \u2018Die stromen hier gratis door ons land, kunnen we daar wat mee?\u2019<\/p>\n<p class=\"tekst\">Nieuw is dat idee natuurlijk niet. Eeuwen geleden maalden we al graan, persten we olie of smeedden ijzer met de kracht van stromend water. Tegenwoordig bestaan er allerlei moderne varianten van de oude watermolens. Je zou denken dat het daarom snel kan gaan met zo\u2019n relatief simpele bijdrage aan de energietransitie. Maar dan overschat je de flexibiliteit van gevestigde Nederlandse instituties.<\/p>\n<h5><img decoding=\"async\" class=\"alignnone size-image_640 wp-image-493061\" src=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/VN-WATERKRACHT-JVG-2021-JAN-068-1-640x960.jpg\" srcset=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/VN-WATERKRACHT-JVG-2021-JAN-068-1-640x960.jpg 640w\" alt=\"Waterkracht\" width=\"640\" height=\"960\" \/><\/h5>\n<h5>Aaibaarheidsfactor<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Drie jaar later was ook bij Rivierenlanders in verbinding nog maar weinig gebeurd met de rivieren. Projecten rondom windmolens en zonnepanelen kwamen eerder van de grond, maar Franken was de rivieren in 2016 nog niet vergeten. Die konden goed dienen als aanvulling op wind en zon. \u2018Als de zon niet schijnt en het waait niet, stroomt het water nog wel. Daarmee kun je dus goed het net balanceren.\u2019 Een ander voordeel van waterkracht is dat je een turbine in het water niet ziet of hoort, anders dan veel andere hernieuwbare energie-opwekkers. Er is dus geen discussie over horizonvervuiling, slagschaduw of aantastingen van het beschermd dorps- of stadsgezicht. Integendeel, zegt Franken: \u2018Je hebt de aaibaarheidsfactor mee.\u2019<\/p>\n<p class=\"tekst\">Toen ze in 2016 de eerste mensen bij elkaar zette voor een project genaamd WaterkrachTiel was iedereen dan ook enthousiast. Frankens oog was gevallen op de Prins Bernhardsluis bij Tiel, waarin boten worden opgetild of neergelaten om de Waal of het Amsterdam-Rijnkanaal te betreden. Naast die sluis loopt een smalle watergang die zo\u2019n vier maanden per jaar openstaat om overtollig water van de Waal snel te kunnen afvoeren naar het kanaal.<\/p>\n<p class=\"tekst\">In dit verder ongebruikte \u2018omloopriool\u2019 wilde Franken een waterkrachtturbine plaatsen. Schepen hebben daar geen last van en op de turbinebladen staat extra druk door de trechtervorming in het riool. Franken bracht haar idee vanaf het begin af aan onder de aandacht van allerlei mogelijke betrokkenen. Ze weet van eerdere initiatieven hoe belangrijk sociale cohesie is bij nieuwe projecten.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Op de eerste bijeenkomst nodigde Franken dus meteen veel partijen uit. Er waren mensen van de gemeente, iemand uit de Provincie Gelderland, twee van de ondernemersvereniging uit de buurt, iemand van Liander en vier mensen van Rijkswaterstaat. Bij hoge uitzondering mochten ze de bijeenkomst zelfs organiseren \u00edn het gebouwtje op de bewuste sluis van Rijkswaterstaat. \u2018Een heel oud, vies zaaltje,\u2019 lacht Franken. \u2018Het was een superleuke bijeenkomst, want het enthousiasme was groot.\u2019<\/p>\n<h5>Goed idee<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Toch is er vier jaar later nog niets van terecht gekomen. De gemeente gaf een omgevingsvergunning en de provincie co-financierde een vooronderzoek. \u2018Maar de sluis is eigendom van Rijkswaterstaat. Als zij geen toestemming geven of niet willen meewerken, gaat het niet door. En daar kregen we maar geen uitspraak over.\u2019<\/p>\n<p class=\"tekst\">Lang l\u00e9\u00e9k het met de medewerking van Rijkswaterstaat wel goed te komen. Werknemers vonden een waterkrachtturbine altijd een goed idee, zegt Franken. \u2018Ja, graag,\u2019 zeiden ze steeds weer tegen haar. \u2018Ga praten met mijn baas of met het ministerie, zodat ik hier uren voor krijg.\u2019<\/p>\n<blockquote><p>Uit antwoorden op vragen per mail blijkt inderdaad weinig enthousiasme vanuit Rijkswaterstaat over dit soort \u2018initiatieven van derden\u2019<\/p><\/blockquote>\n<p class=\"tekst\">Franken had zoveel vertrouwen in het project dat ze na een vooronderzoek \u2212 nog zonder de benodigde vergunning van Rijkswaterstaat \u2212 alvast doorging met een uitvoeringsproject, met 100.000 euro van het regionaal investeringsfonds. Met behulp van experts rekende WaterkrachTiel een compleet businessmodel uit.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Een waterkrachtturbine zou voor zo\u2019n 750 huishoudens stroom kunnen opwekken. Maar dan moet het omloopriool wel vaker openstaan dan vier maanden per jaar. Of Rijkswaterstaat dat wil doen, is de vraag, want die organisatie heeft heel andere prioriteiten. Tot nog toe kregen de welwillende medewerkers van Rijkswaterstaat nog geen uren om mee te werken aan dit project. Zo heeft Franken nog geen zicht op een vergunning en ook niet op een dubbelcheck van de berekeningen over bijvoorbeeld de te verwachten hoeveelheden water die door het omloopriool zullen stromen. Nog verder weg lijkt de bereidheid van Rijkswaterstaat om het waterbeheer aan te passen aan de plannen van Franken.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Telefonisch wil Rijkswaterstaat hier niets over zeggen. Uit antwoorden op vragen per mail blijkt inderdaad weinig enthousiasme over dit soort \u2018initiatieven van derden\u2019, schrijft een persvoorlichter. \u2018Waterkracht zal in het vlakke Nederland een beperkte bijdrage kunnen leveren aan de energietransitie,\u2019 luidt de verwachting.<\/p>\n<p class=\"tekst\">De organisatie ziet haar taak puur als vergunningverlener en hanteert daarbij als randvoorwaarden de eigen kerntaken voor water- en scheepvaartmanagement. Dan wijst de organisatie nog op allerlei regelgeving op het gebied van vistrek en natuurbescherming waar nieuwe initiatieven aan moeten voldoen, \u00e9n zal het rondkrijgen van een businesscase \u2018een uitdaging\u2019 zijn, aldus de persvoorlichter. \u2018Er zijn geen garanties over de hoeveelheden water die afstromen.\u2019<\/p>\n<p class=\"tekst\">Het gaat dan om de hoeveelheden water die door het omloopriool stromen en zo via een turbine van WaterkrachTiel energie kunnen opwekken. Hoe vaak daar water langs stroomt, hangt sterk af van het waterbeheer van Rijkswaterstaat zelf. Zetten ze het omloopriool open of niet? Tot nu toe lijkt Rijkswaterstaat weinig bereid om dat vaker te doen dan de huidige vier maanden per jaar. In de overige acht maanden zegt de persvoorlichter te vrezen voor risico\u2019s op het vlak van onder meer waterveiligheid, scheepvaartveiligheid en bodemeffecten. Franken hoopt dat Rijkswaterstaat die mogelijke effecten nader wil onderzoeken. Volgens vooronderzoek van WaterkrachTiel is er namelijk wel meer stroming door het omloopriool mogelijk.<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"alignnone size-image_1280 wp-image-493063\" src=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/VN-WATERKRACHT-JVG-2021-JAN-315-4-1280x853.jpg\" srcset=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/VN-WATERKRACHT-JVG-2021-JAN-315-4-640x427.jpg 640w, https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/VN-WATERKRACHT-JVG-2021-JAN-315-4-1280x853.jpg 1280w\" alt=\"Waterkracht\" width=\"1280\" height=\"853\" \/><\/p>\n<h5>De meest ontwikkelde technologie<\/h5>\n<p class=\"tekst\">De schatting die onderzoeksbureau CE Delft in 2019 maakte, waarin de mogelijke bijdrage van waterkracht in heel Nederland werd geraamd op stroom voor zo\u2019n 15.000 huishoudens, is volgens Leon Claassen, projectleider bij de provincie Gelderland, te laag omdat alleen is gekeken naar opwek bij sluizen en stuwen. \u2018Er is geen rekening gehouden met nieuwe initiatieven en innovaties.\u2019 Energie opwekken uit waterkracht kan volgens Claassen bijvoorbeeld ook in vrij stromend water. \u2018De groeipotentie wordt daardoor naar verwachting een factor 4 hoger.\u2019<\/p>\n<p class=\"tekst\">Naast waterkracht uit beken en rivieren keek CE Delft ook naar andere technieken, zoals getijdenenergie, golfenergie of zonnepanelen op water. Waterkracht levert vergeleken de meeste andere technieken een relatief kleine bijdrage, maar beschikt wel over de meest ontwikkelde technologie. Vergeleken met de beraamde energie voor 15.000 huishoudens uit waterkracht, zou bijvoorbeeld ruim twintig keer zoveel energie kunnen worden opgewekt met het mengen van zout en zoet water en zelfs tweehonderd keer zoveel door het bouwen van zogeheten Dynamic Tidal Power-dammen in zee. Maar deze idee\u00ebn zitten nog in de verkenningsfase. Het is nog onduidelijk of het installeren van dit soort centrales economisch haalbaar en ecologisch inpasbaar is. En \u00e1ls dat zo is, gebeurt dat in elk geval pas na 2030.<\/p>\n<blockquote><p>&#8216;Rijkswaterstaat heeft van oudsher de rol van waterbeheerder. Energieopwekking hoort daar niet bij.\u2019<\/p><\/blockquote>\n<p class=\"tekst\">Waarom dan niet alvast beginnen met de berekenbare waterkrachtturbines op plekken waar toch niemand er last van heeft? Franken kreeg in 2016 nog diverse mensen mee in dat idee. In het uitwerken van de plannen werkte WaterkrachTiel veel samen met Leon Claassen. Hij vindt de waterkrachtturbine in Tiel een leuk project omdat het initiatief echt van onderop komt. \u2018Bewoners zagen langs de sluis water stromen waar niets mee gebeurt, hoewel je er ook energie uit kunt halen.\u2019 Het idee paste ook goed in de ambities van de provincie om duurzamer te worden en eigen energie op te wekken.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Dat geldt minder voor Rijkswaterstaat, merkt ook Claassen. \u2018Het ziet niet in de genen van zo\u2019n organisatie. Rijkswaterstaat heeft van oudsher de rol van waterbeheerder. Energieopwekking hoort daar niet bij.\u2019<\/p>\n<p class=\"tekst\">Daarin staat Rijkswaterstaat volgens Claassen niet alleen. \u2018In Nederland wordt vaak vergeten dat je stroom kunt opwekken uit stromend water en dat we daar in ons land zelfs goed in zijn.\u2019 Ook in de Regionale Energie Strategie\u00ebn (RES), waar nu druk aan wordt gewerkt, is waterkracht opvallend afwezig. \u2018Rivierenland is een van de weinige regio\u2019s die waterkracht noemt als kans. Dat is wel vooruitstrevend. Verder is er in Nederland vooral koudwatervrees.\u2019<\/p>\n<h5>Vissterfte<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Die vrees komt niet uit de lucht vallen. Er kleeft namelijk een groot nadeel aan \u2013 vooral oude \u2212 waterkrachtturbines. Natuurmonumenten is stellig t\u00e9gen, vermeldt de vereniging op haar website, omdat waterkrachtcentrales schade toebrengen aan de visstand. Door de obstakels in rivieren kunnen vissen niet migreren of ze worden er zelfs in kapotgemalen.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Sportvisserij Nederland en andere partijen voerden begin deze eeuw met succes rechtszaken tegen de vergunningverlening van Rijkswaterstaat aan een waterkrachtcentrale bij Borgharen in Limburg. Oudere centrales, die eind vorige eeuw werden gebouwd, zijn nog veel schadelijker voor vissen. Deze centrales bij Linne en Lith in de Maas en bij Maurik in de NederRijn brengen volgens CE Delft bijvoorbeeld schade toe aan zo\u2019n 20 tot 30 procent van de aal in deze rivieren en tot meer dan 10 procent aan andere vissoorten.<\/p>\n<p class=\"tekst\">De centrales liggen in de rivieren van Rijkswaterstaat, maar zijn eigendom van energieproducenten. Die zijn nu middels rechtszaken en nieuwe beleidsmaatregelen gemaand om de vissterfte enigszins te beperken door de centrales bijvoorbeeld uit te zetten tijdens migratieperioden. Franken denkt dat deze rechtszaken Rijkswaterstaat in het begin tegenhielden om mee te werken aan WaterkrachTiel. Maar dat is niet meer nodig. De turbines die zij op het oog heeft, zijn veel beter dan die \u2018ouwe krengen\u2019 uit de vorige eeuw. \u2018De huidige turbines draaien heel langzaam en de stand van de bladen is veranderd, waardoor alle vissen er gewoon organisch in mee draaien.\u2019 De provincie Gelderland liet het met filmpjes zien aan de sportvissers. Die zijn inmiddels gesust, merkt Franken, maar de herinnering is bij Rijkswaterstaat blijven hangen. \u2018Er zijn nog steeds medewerkers die hun vingers er niet aan willen branden.\u2019<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"alignnone size-image_640 wp-image-493065\" src=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/VN-WATERKRACHT-JVG-2021-JAN-182-2-640x960.jpg\" srcset=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/VN-WATERKRACHT-JVG-2021-JAN-182-2-640x960.jpg 640w\" alt=\"Waterkracht\" width=\"640\" height=\"960\" \/><\/p>\n<h5>Wokkels<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Vissterfte is een explicieter probleem voor Pim de Ridder. Hij is directeur van Wiek II, een stichting die plannen heeft voor energieopwekkende \u2018wokkels\u2019 in een stuw in de Maas bij het dorp Graven. De stichting zette eerder een windpark op in de regio en is bezig met een zonnepark. De Ridder wil waterkracht opwekken in een oude sluisbak uit de jaren dertig, in onbruik geraakt omdat de huidige schepen er te groot voor zijn. In de werkeloze sluisbak kunnen wokkelvormige turbines komen. \u2018Een stokoude technologie,\u2019 omschrijft De Ridder. \u2018Maar wel gemoderniseerd met nieuwe materialen.\u2019<\/p>\n<blockquote><p>De uitdaging ligt nu in bewijzen dat de iets kleinere, op \u00e9\u00e9n na best geteste, wokkel \u00f3\u00f3k geen vissen vermorzelt.<\/p><\/blockquote>\n<p class=\"tekst\">Daarbij is het vooral belangrijk dat de paar meter lange wokkel kaarsrecht blijft zitten in zijn omhulsel, anders glippen er vissen tussendoor die het niet overleven. Omdat de vissen in de Maas eigenlijk al te veel lijden onder de twee oude waterkrachtcentrales bij Lith en Linne, is Wiek II verplicht om de beste technologie te gebruiken. De als nummer 1 geteste wokkel past alleen n\u00e9t niet drie keer in de sluis. Dat zou aan elkaar geschakeld een halve megawatt opleveren, genoeg voor zo\u2019n drieduizend huishoudens. Voorwaarde daarvoor is wel dat Rijkswaterstaat de dichtgelaste deuren weer openmaakt, maar daar maakt de Ridder zich niet zo\u2019n zorgen om. Zijn uitdaging ligt nu vooral in bewijzen dat de iets kleinere, op \u00e9\u00e9n na best geteste, wokkel \u00f3\u00f3k geen vissen vermorzelt.<\/p>\n<h5>Stoplicht op oranje<\/h5>\n<p class=\"tekst\">De Ridder vindt de samenwerking met Rijkswaterstaat ook niet om over naar huis te schrijven. Hij weet zeker dat de mensen met wie hij contact heeft van goede wil zijn, maar hun formele houding vertraagt het proces. Rijkswaterstaat stelt zich afstandelijker op dan wat hij gewend is van gemeenten of de provincie. \u2018Die hebben hun eigen energieambities en zijn gevoeliger voor politieke druk.\u2019 De samenwerking met Rijkswaterstaat gaat \u2018met horten en stoten\u2019 en dat is jammer, want een beetje vaart is volgens hem juist belangrijk bij zo\u2019n project. Hij verwacht dat er uiteindelijk wel een vergunning komt, maar vreest dat de positiviteit bij de betrokkenen tegen die tijd is verdwenen.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Hetzelfde gebeurde bij Baukelien Franken van WaterkrachTiel. Na vier jaar had zij geen zin meer om aan dode paarden te trekken. Ze heeft weer iets hernieuwde hoop sinds eind vorig jaar vier mannen van Rijkswaterstaat eindelijk met haar in gesprek gingen over haar plan. Rijkswaterstaat zag er weinig toekomst in, werd haar verteld, omdat te onduidelijk was wat voor effect het zou hebben op hun kerntaken. Leon Claassen van de provincie Gelderland was ook bij het gesprek en wist ter plekke het rode stoplicht weer op oranje te zetten, vertelt Franken, en ze denkt dat Rijkswaterstaat nu toch nog de berekening van WaterkrachTiel zal proberen te staven.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Wellicht dat er binnenkort ook schot komt in andere waterkrachtprojecten. Na het uitkomen van het onderzoek van CE Delft in 2019, beloofde toenmalig minister van Economie en Klimaat Eric Wiebes een routekaart te maken voor elektriciteit uit water. Het is afwachten welke rol de oude vertrouwde waterkracht zal krijgen tussen spectaculairdere andere technologie\u00ebn.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Het is niet te zien, niet te horen en nagenoeg altijd beschikbaar: waterkracht zou een mooie aanvullende energiebron zijn in Nederland. Maar kan dat wel in een land waar het water relatief weinig stroomt en turbines ook nog eens moeten opwerken tegen een hele hoop regels en gewoonten? <\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-491397","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-natuur","article_type-achtergrond"],"acf":[],"author_name":"Katja Keuchenius","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/491397","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=491397"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/491397\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Katja Keuchenius","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=491397"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=491397"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}