{"id":490763,"date":"2021-02-09T15:36:12","date_gmt":"2021-02-09T14:36:12","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=490763"},"modified":"2021-02-09T15:36:12","modified_gmt":"2021-02-09T14:36:12","slug":"ouders-jan-brokken-nederlands-indie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/ouders-jan-brokken-nederlands-indie\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: De droom van de ouders van Jan Brokken die veranderde in een nachtmerrie"},"content":{"rendered":"

Terwijl De tuinen van Buitenzorg<\/em> over het veertienjarige (1935-1949) verblijf van zijn ouders in Nederlands-Indi\u00eb zou gaan, verlaat Jan Brokken ze al in het tweede hoofdstuk. Daar gaat hij het meteen over Buitenzorg zelf hebben, dat wil zeggen over \u2018s Lands Plantentuin, de majestueuze hortus botanicus op drie uur rijden van Batavia.<\/p>\n

Daar wandelde de drie\u00ebntwintigjarige Olga toen zij met Brokkens latere vader in 1935 in Indi\u00eb aankwam en voorafgaand aan hun bestemming op het eiland Celebes afwisselend in Batavia en Buitenzorg doorbrachten. Zijn toekomstige moeder (hij werd geboren in 1949) raakte \u2018op slag verliefd op de tropen, niet alleen gevoelsmatig maar ook zintuiglijk, door alle geuren.\u2019 Ze begon er iets \u2018van de uitzinnigheid van de tropen te begrijpen.\u2019 Dit was het begin van de droom die in een nachtmerrie zou eindigen.<\/p>\n

Je moet Jan Brokken heten om na de vier pagina\u2019s van hoofdstuk 1 al een zijpad te durven inslaan voor een beknopte geschiedenis van \u2018s Lands Plantentuin: iets emotioneels wordt bij Brokken al snel afgewisseld met iets objectiefs. Dus horen we dat de tuin waarin Olga loopt in 1817 werd gesticht door Caspar Georg Carl Reinwardt, dat hij werd opgevolgd door Carl Ludwig Blume, op wiens schouders gedurende achtendertig jaar Johannes Elias Teijsmann ging staan, om na al die jaren te worden vervangen door Rudolf Scheffer omdat die als directeur van de Hortus was geboren en opgeleid, tot en met een stage in Kew Gardens in Londen. Scheffer drukte zijn stempel, maar dat deed zijn opvolger Melchior Treub ook:\u00a0die maakte van \u2018s Land Plantentuin een modern onderzoekcentrum voor tropische plantkunde. Dat we het weten.<\/p>\n

Zo\u2019n zijpad is geheel in de geest van Reinwardt, de eerste directeur, die van de hortus een plek wilde maken \u2018die aan den weetlust voldoening geeft.\u2019 Dat komt aardig overeen met de aard van Jan Brokken, aangezien hij al van kindsbeen af vertrouwd is met \u2018weetlust\u2019, vooral als het gaat om botanische tuinen: zijn grootvader, de vader van zijn moeder, nam hem elke herfst- en paasvakantie mee naar de Hortus botanicus Leiden. \u2018Niet \u00e9\u00e9n keer maar om de twee drie dagen. We liepen er vanuit Oegstgeest heen.\u2019<\/p>\n

gevoelige snaar<\/h5>\n

Om over zijn ouders in Indi\u00eb te schrijven werd Brokken ge\u00efnspireerd door het horen van \u2018De tuinen van Buitenzorg\u2019, een deel uit de Java Suite<\/em> van Leopold Godowsky, de Litouws-Amerikaanse componist die gamelanmuziek in zijn veertiendelige compositie verwerkte.<\/p>\n

Gamelanmuziek, daar hield Olga in Indi\u00eb van, maar nadat ze meer dan drie jaar in een Japans kamp had gezeten, zette zij later de radio met gamelanmuziek uit. Ook deze gevoelige snaar objectiveert Brokken met een functionele uitweiding van maar liefst drie in het boek verspreide hoofdstukken over leven en werk van Godowsky, gelardeerd met allerlei dwarsverbanden naar Indische connecties en invloeden, tot en met de moeder van Hella Haasse, een bekende pianiste in Nederlands-Indi\u00eb.<\/p>\n

De brieven gaan over zijn moeder toen ze nog niet zijn moeder was.<\/p><\/blockquote>\n

Het \u2018materiaal\u2019 voor dit autobiografische boek zijn de negenendertig uitvoerige brieven die zijn latere moeder vanuit Makassar schreef aan haar zus Nora. Die brieven gaf ze hem na lang aarzelen met de toelichting: \u2018Jij bent nog altijd op zoek naar je moeder.\u2019<\/p>\n

Lange tijd had hij er niets van willen weten. Zijn vader de dominee, op wie hij \u2018nooit trots\u2019 was geweest, was door zijn ervaringen in het jappenkamp na de oorlog langzaam in een wrak veranderd (beschreven in Mijn kleine waanzin<\/em>).<\/p>\n

De brieven gaan over zijn moeder toen ze nog niet zijn moeder was. Ze bleken van een eerlijkheid en openhartigheid die hij niet van haar kende. Ze bleek \u2018volstrekt iemand anders\u2019 te zijn dan de in 1983 overleden moeder die hij had gekend: \u2018gretiger, grappiger, ondeugender.\u2019 Ze was toen \u2018nieuwsgierig tot op het indiscrete af en had een ontembare lust in het leven, in kijken, proeven, luisteren, voelen.\u2019<\/p>\n

naaiclub<\/h5>\n

Brokkens vader was als net getrouwd en als afgestudeerd theoloog naar Indi\u00eb gegaan. Dat was duidelijk een vlucht uit zijn ouderlijk huis waar hij geen affiniteit meer mee had.<\/p>\n

Omdat Brokken deep down<\/em> ook nog journalist is, had hij zijn vader, toen hij erg broos aan het worden was, een keer zeven dagen achtereen zeven uur per dag ge\u00efnterviewd over die tijd in Indi\u00eb. Ze kwamen als begin twintigers in een droom terecht en waren \u2018als jonge honden.\u2019 Olga schreef dat het jaar 1936 uit \u2018een aaneenschakeling van geluksmomenten\u2019 bestond. De taak van de jonge dominee was dat hij het gouvernement en de Protestantse Kerk moest rapporteren over een islamitische bekeringsbeweging op het eiland Saleier bij Celebes.<\/p>\n

Voor Olga en voor haar man was het verblijf er een \u2018beschavingsmissie.\u2019<\/p><\/blockquote>\n

Tijdens een storm op de terugweg van Mekka hadden achthonderd moslims zich bekeerd tot het Christendom. De vraag was of dat serieus was, of voor de belastingvrijstelling of alleen maar \u2018voor een nieuwe broek\u2019 van de zending. Of dat de leider La Galiti in het geheim werd be\u00efnvloed door de rebel, halve heilige en woeste krijger Petta Barang. Olga vond de man een charlatan.<\/p>\n

Aan de droom hielp mee dat Olga in Nederland drie jaar Maleis had geleerd en makkelijk contact maakte met de vrouwen in haar omgeving. Ze begon er een naaiclub mee. Voor haar en voor haar man Han was het verblijf daar een \u2018beschavingsmissie.\u2019 Ze speelde op het orgel in de kerk, voerde in het Boeginees de onderhandelingen over de bouw van de kerk.<\/p>\n

Zonder \u2018meesterachtig optreden\u2019 kon ze anderen veel leren. Zelf leerde ze Makassaars en Boeginees met professor Anton Cense die bezig was met een Makassaars woordenboek. De theoloog Brokken was vaak weken op dienstreis. Ze kon niet altijd mee naar Java of Saleier, het eiland dat zo mooi was dat het haar de uitspraak \u2018dat zoiets op aarde bestaat\u2019 ontlokte.<\/p>\n

complete deceptie<\/h5>\n

Omdat hij al eerder min of meer autobiografisch over het gezin Brokken heeft geschreven in De provincie<\/em> en Mijn kleine waanzin,<\/em> gaat Brokken in De tuinen van Buitenzorg<\/em> niet diep in op het gezin na terugkeer in Nederland in 1949. Maar duidelijk wordt wel dat het leven in het bekrompen dorp Rhoon een complete deceptie was.<\/p>\n

Brokkens levenslustige vader veranderde in Nederland in een eenzelvige alcoholist.<\/p><\/blockquote>\n

In Indi\u00eb werden twee jongens geboren met wie Olga de nachtmerrie van drie\u00ebnhalf jaar in het kamp Kampili doorbracht, in juli 1945 gebombardeerd en grotendeels verwoest door de Amerikanen die dachten dat het een Japans burgerkamp was. De twee jongens gingen later getraumatiseerd door het leven.<\/p>\n

Vader Han werd krijgsgevangen gemaakt, zijn bibliotheek en de aanzetten tot zijn proefschrift gingen in vlammen op. Hij moest dwangarbeid verrichten en kreeg zweepslagen als hij aan het bed van een zieke bad. Hij werd dagen opgesloten in een lijkenhuis met ontbindende lijken.<\/p>\n

Jan Brokken kreeg na de oorlog te maken met de gevolgen van deze nachtmerrie: hij was geen onderdeel van hun ervaringen geweest: \u2018Hier hoor ik niet bij\u2019, dacht hij. Zijn levenslustige vader veranderde in Nederland in een eenzelvige alcoholist. De spontaniteit van Olga zoals hij die uit de brieven leerde kennen was hem onbekend gebleven. Van zijn moeder kende hij vooral de keurige domineesvrouw van Rhoon. De Olga kwam soms te voorschijn als hij ziek was.<\/p>\n

geduchte correctie<\/h5>\n

De talloze reizen die Brokken door de jaren heen heeft gemaakt, ook die naar Indonesi\u00eb in 1979 en 1993, zijn omwegen geweest die naar dit boek leiden, als een sluitstuk. De brieven brachten een geduchte correctie aan in de geschiedenis van zijn familie.<\/p>\n

Brokkens beproefde techniek om emoties, verlangens en ervaringen uit te breiden met kennis over het land, de taal, de religie, de mythologie en de politiek maakt niet alleen dat het verhaal leeft, maar dat het ook \u2018een groter kader\u2019 krijgt, zoals Hella Haasse zou zeggen. Dat gaf haar altijd het gevoel \u2018adem te kunnen halen.\u2019 Zo werkt het bij Brokken ook: door zijn weetlust productief te maken komt al het persoonlijke in perspectief te staan. \u2018Verdwaal maar niet in ons verleden\u2019 had zijn moeder eens tegen hem gezegd. Brokken is in De tuinen van Buitenzorg<\/em> allerminst verdwaald. Hij is de sensibele en weetlustige gids.<\/p>\n

\n

De tuinen van Buitenzorg<\/em> door Jan Brokken is uitgegeven door Atlas Contact.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Terwijl De tuinen van Buitenzorg over het veertienjarige (1935-1949) verblijf van zijn ouders in Nederlands-Indi\u00eb zou gaan, verlaat Jan Brokken ze al in het tweede hoofdstuk. Daar gaat hij het meteen over Buitenzorg zelf hebben, dat wil zeggen over \u2018s Lands Plantentuin, de majestueuze hortus botanicus op drie uur rijden van Batavia. Daar wandelde de […]<\/p>\n","protected":false},"author":1248,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-490763","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur","article_type-literaire-kroniek"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/490763","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=490763"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/490763\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1248"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=490763"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=490763"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}