Wanneer kunst echt kunst is kun je je onmogelijk vervelen. Het is kunst omdat je er steeds weer naar kunt kijken zonder er genoeg van te krijgen. Je ziet in zo\u2019n kunstwerk misschien niet altijd weer iets nieuws, maar het blijft, als het goed is, intrigeren. Ook al is het klaar en af, het is alsof het weer nieuw is of begint te leven zodra het in je blikveld komt.<\/p>\n
Hoe komt iets zo intrigerend? Door de tijd die de kunstenaar er in heeft gestoken, door na te denken, door de tijd te nemen om te zoeken naar wat hij of zij echt wil uitdrukken. Dat is het beknopte antwoord. Dat van die tijd is niet altijd waar, want er zijn genoeg blijvende kunstwerken die in een mum van tijd zijn gemaakt. Maar door de bank genomen is tijd een doorslaggevende factor. De kunstenaar is dan niet over \u00e9\u00e9n nacht ijs gegaan om te ontdekken hoe hij het zou aanpakken. Hij heeft het geduld gehad om zich niet te laten opjagen. Het moest worden zoals hij het zich in zijn verbeelding had voorgesteld. Hij heeft er de tijd voor geconfisceerd, dat wil zeggen: de tijd uitgeschakeld.<\/p>\n
Deze gecondenseerde verklaring voor wat een kunstwerk levend en intrigerend kan houden komt in de buurt van wat Joke Hermsen \u2018kwalitatieve tijd\u2019 noemt in Ogenblik & Eeuwigheid<\/em>, haar essays over kunst en tijd waarin ze het heeft over Marlene Dumas, Virginia Woolf, Mark Rothko, Hannah Arendt, Sean Scully, Hilma af Klint en Paula Modersohn-Becker.<\/p>\n Sinds de klok wordt ge\u00efdentificeerd met druk, druk, druk, met haast en onrust, heeft de kwalitatieve tijd een rooskleurig imago, het is de maagdelijke niet-bedorven tijd, ver weg van het opdringerige moeten<\/em>.<\/p><\/blockquote>\n In Stil de tijd<\/em>, het boek dat sinds 2011 zo\u2019n vijfentwintig drukken beleefde, maakt Hermsen een tweedeling tussen de tijd van de klok, de kwantitatieve tijd en de tijd die zich daar niets van aantrekt, de kwalitatieve tijd. Sinds de klok wordt ge\u00efdentificeerd met druk, druk, druk, met haast en onrust, heeft de kwalitatieve tijd een rooskleurig imago, het is de maagdelijke niet-bedorven tijd, ver weg van het opdringerige moeten<\/em>.<\/p>\n Maar daardoor is die zorgeloze tijd wel een mythisch eiland aan het worden waarin niet alleen wordt uitgerust en nagedacht, maar bij Hermsen ook geneeskrachtig heil wordt verwacht van \u2018zorgen voor de ziel\u2019, yoga, kabbalistiek, Pilatus, spiritualiteit en de wereld van \u2018het sacrale\u2019.<\/p>\n Hermsen stelt de kwantitatieve tijd in de persoon van de oude God van de tijd Chronos tegenover de jonge Kairos, zijn kleinzoon die staat voor het stilzetten van de tijd, een hapering, een pauze, een interval, waarin gelegenheid is voor reflectie en voor het kiezen van het juiste moment om iets nieuws tot stand te brengen of een verandering te initi\u00ebren.<\/p>\n Het is tamelijk origineel om kunst te bezien in het licht van een bepaalde soort tijd. Kunst is dan het resultaat van die Kairotische tijd, waarin de kloktijd de rug toe wordt gekeerd en ruimte ontstaat om de gedachten vrij te laten zweven. De vrijheid waarin een kunstwerk is ontstaan is aan het kunstwerk af te zien: het is geen nuttig voorwerp. Het heeft geen tekenen van het maatschappelijke en economische moeten. Daarom wil de kunstgenieter er juist naar kijken. Hij is op zoek naar kunstzinnige uitingen die vrij zijn van hectiek.<\/p>\n Als we een boek lezen, een concert beluisteren of een tentoonstelling bezoeken worden we herinnerd, schrijft Hermsen, \u2018aan diepere passies dan status, hebzucht en eigenbelang.\u2019<\/p>\n Hermsen vult de kwalitatieve tijd in haar essays wel op een heel vrije manier in. Het leidt bij haar al gauw naar spiritualiteit en een soort mystiek. De kwalitatieve tijd schept niet alleen ruimte voor het nadenken en voor het tot rust komen, bij Hermsen schept het ook de mogelijkheden voor bepaalde kunstenaars om in de diepte en de hoogte in te gaan: te zoeken naar spirituele diepte en naar sacrale hoogte.<\/p>\n Zij gaat graag mee wanneer de Ier Sean Scully \u2018het onachterhaalbare wil achterhalen\u2019, wanneer de Zweedse Hilma af Klint tot een vorm van \u2018gnosis\u2019 wil komen en wanneer de Zwitserse Pipilotti Rist een \u2018mystieke binnenwereld\u2019 opzoekt. Dan gaat alles ineens met alles samenhangen: het menselijke en het goddelijke, het hemelse en de aardse, het fysieke en mentale. Alles krijgt een spirituele betekenis met een specifieke, bijna vaststaande symboliek.<\/p>\n Je kunt ook zonder spiritueel te worden diep inzicht verwerven, een visie ontwikkelen of idee\u00ebn krijgen. Daar is geen \u2018sacrale kracht\u2019 voor nodig.<\/p><\/blockquote>\n In haar essay over de Zweedse kunstenaar Hilma af Klint worden haar abstracte schilderijen verklaard in de conventionele taal van de hermetische wijsheid, zodat het om \u2018wedergeboorte\u2019, \u2018zo boven, zo beneden\u2019 en \u2018de ontsluiering van een diepere samenhang\u2019 gaat. Dit kan wel de manier zijn om haar werk te begrijpen en te interpreteren, maar kan het werk ook op zichzelf staan voor wie niet vertrouwd is met hermetische wijsheid? Je hoeft niets van de theosofische achtergrond van Mondriaans werk te weten om zijn werk te waarderen. Dat is bij het werk van Hilma af Klint niet het geval: dat kan niet zonder hermetische verklaring. Het verklaart de eenvormigheid ervan: te veel kleurige cirkels, driehoeken en organische vormen.<\/p>\n Filosoferen over de tijd leidt er kennelijk makkelijk toe dat men in spirituele wateren terechtkomt. Maar dat hoeft, ook als het om de tijd gaat, helemaal niet het geval te zijn. Je kunt ook zonder spiritueel te worden diep inzicht verwerven, een visie ontwikkelen of idee\u00ebn krijgen. Daar is geen \u2018sacrale kracht\u2019 voor nodig en \u2018alles\u2019 hoeft ook niet ineens \u2018met alles samen te hangen\u2019. In het essay over de videokunstenaar Pipilotti Rist vallen grote woorden als \u2018de sacrale kracht van het nieuwe leven\u2019 en \u2018de heilige plek van de kapel wordt een mystieke binnenwereld\u2019, terwijl je naar een werk van Rist als Expecting <\/em>ook heel seculier kunt kijken als een kleurrijke verbeelding van een ophanden zijnde geboorte.<\/p>\n\n Kijken is voor Hermsen een flink deel projectie. Ze gaat in kunst, muziek of literatuur op zoek naar sacred places<\/em>, ook als die er misschien niet zijn: \u2018We zijn als mensen melancholische wezens, die weet hebben van tijd, van verlies en vergankelijkheid en vaak verlangen naar wat ons ontbreekt. Onze toekomst kan \u201czwart\u201d en verduisterd lijken, maar toch blijft de hoop op een nieuw uitzicht gloren, als we onze verbeelding inzetten en dubbel leren zien. Aan die hoop wordt tegemoetgekomen als we ons bij tijd en wijle uit het rumoer van de wereld durven terugtrekken en de \u201csacred places\u201d van de kunst, muziek of literatuur opzoeken.\u2019<\/p>\n Op zoek zijn naar die \u2018heilige plaatsen\u2019 betekent meestal dat het \u2018ego\u2019 \u2018opzijgeschoven of overstegen\u2019 dient te worden. Het \u2018ego\u2019 wordt in deze omgeving steevast als iets storends gezien, alsof het om een reus uit een eng sprookje gaat die alles en iedereen omver loopt. Terwijl het gaat om een noodzakelijk bestanddeel van wie je bent dat vooral niet \u2018opzijgeschoven\u2019 moet worden.<\/p>\n De titel Ogenblik & Eeuwigheid<\/em>, wordt door Hermsen zo uitgelegd dat het altijd een religieuze betekenis heeft, teruggaand op het middeleeuwse begrip \u2018nunc stans\u2019, het \u2018blijvend nu\u2019 of \u2018eeuwigdurend ogenblik\u2019 dat betrekking heeft op \u2018de sacrale tijd van gebed en meditatie\u2019. Maar dat \u2018eeuwige ogenblik\u2019 waarin zich plotseling iets openbaart, slaat niet alleen op religieuze ervaringen: het is ook bij James Joyce te vinden in de \u2018epifanie\u00ebn\u2019 van zijn personages, plotselinge momenten van verwarrende openbaring die opgewekt kunnen worden door doodgewone dingen, waardoor van iets gewoons po\u00ebzie wordt gemaakt.<\/p>\n Ook de \u2018moments of being\u2019 in het werk van Virginia Woolf behoren tot de heidense ervaringen, momenten van tijdelijk inzicht die geen relatie hebben met iets \u2018hogers\u2019. Bij Hermsen speelt in het \u2018eeuwigdurend ogenblik\u2019 altijd de \u2018sacrale tijd van gebed en meditatie\u2019 mee.<\/p>\n Ondertussen spreekt uit deze goedgeschreven essays een doorleefde eruditie en een veelzijdig inzicht in kunst en literatuur, ook al gaat die mij te vaak de spirituele kant op. Hermsen dringt zich net niet te veel op, ook al heeft ze de neiging op volgelingen uit te zijn. Maar Hermsen heeft gelijk: \u2018we hebben de kunst nodig om te ontdekken wie we zijn.\u2019<\/p>\n Ogenblik & Eeuwigheid<\/em> door Joke J. Hermsen is uitgegeven door De Arbeiderspers.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Wanneer kunst echt kunst is kun je je onmogelijk vervelen. Het is kunst omdat je er steeds weer naar kunt kijken zonder er genoeg van te krijgen. Je ziet in zo\u2019n kunstwerk misschien niet altijd weer iets nieuws, maar het blijft, als het goed is, intrigeren. Ook al is het klaar en af, het is […]<\/p>\n","protected":false},"author":2850,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-488039","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur","article_type-literaire-kroniek"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/488039","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=488039"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/488039\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/2850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=488039"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=488039"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}kairotische tijd<\/h5>\n
spirituele diepten en sacrale hoogten<\/h5>\n
moments of being<\/h5>\n