\n
Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van het Fonds<\/a> Bijzondere Journalistieke Projecten.<\/em><\/p>\n
Soms krijgt Hans Schoolenberg het gevoel dat in Nederland niemand nog oprecht begaan is met papieren kranten. Tijdens de congressen van WAN-IFRA bijvoorbeeld, de vereniging waarin drukkers en uitgevers van dagbladen van over de hele wereld kennis en ervaring met elkaar uitwisselen. \u2018Daar zie ik bijna geen Nederlandse collega\u2019s meer. Zelfs niet toen we in de RAI bijeenkwamen.\u2019<\/p>\n
Schoolenberg was jarenlang directeur van Luna Negra, een succesvolle drukkerij op co\u00f6peratieve grondslag, die vooral werkte voor linkse activisten in Nederland, Afrika en Latijns-Amerika. Sinds de verkoop van Luna Negra in 1997 werkt hij als adviseur en interimmer voor vrijwel alle drukkers en krantenuitgevers die ertoe doen in Nederland en elders in Europa.<\/p>\n
In 2013 huurde NDC mediagroep, uitgeverij van onder andere Dagblad van het Noorden<\/em> en Leeuwarder Courant<\/em>, hem in om de drukkerij van deze noordelijke dagbladuitgever van een omvangrijke kostenpost om te vormen tot een zelfstandig profit centre<\/em>. Dat lukte redelijk snel, zonder grote investeringen.<\/p>\n \u2018We hebben hem in feite omgebouwd tot een handelsdrukkerij die ook kranten maakt.\u2019 Zo ging NDC ook een deel van de oplage drukken van landelijke kranten als De Telegraaf<\/em> en Metro<\/em>. Voor Schoolenberg was het zonneklaar wat de volgende stap had moeten zijn voor het financieel benarde NDC. \u2018NDC had van DPG Media De Stentor<\/em> moeten overnemen\u2019, de regionale krant voor de streek rondom de as Zwolle-Apeldoorn. \u2018Voor DPG is dat een moeilijke titel, minder winstgevend dan bijvoorbeeld de Twentse Tubantia<\/em>. Voor NDC sluit het verspreidingsgebied van De Stentor<\/em> juist mooi aan op dat van de eigen titels Leeuwarder Courant<\/em> en Dagblad van het Noorden<\/em>. Bovendien raakt de NDC-drukkerij dan nog beter bezet.\u2019<\/p>\n Het liep anders met NDC. In september viel de enige overgebleven tegenspeler van formaat in handen van de Vlaamse duopolisten die vanaf 2003 de complete Nederlandse dagbladmarkt hebben opgerold: Mediahuis en het veel grotere DPG Media, voorheen bekend als De Persgroep.<\/p>\n Alle Nederlandse media-autoriteiten gaan braaf mee in het frame dat de twee duopolisten hen al jaren voorhouden.<\/p><\/blockquote>\n De Autoriteit Consument & Markt deed de verdwijning van de laatste zelfstandige krantenuitgever van Nederland af als een hamerstuk. De \u2018waakhond\u2019 over de vrije mededinging in de Nederlandse economie gaf op de laatste dag van november zijn goedkeuring aan de overname van NDC.<\/p>\n \u2018NDC is een relatief kleine speler op de dagbladenmarkt\u2019, oordeelde de ACM. \u2018De overname heeft geen gevolgen voor lezers en zal geen negatieve gevolgen hebben op de prijs, kwaliteit en innovatie in de sector.\u2019<\/p>\n Toenemende machtsconcentratie in het bedrijfsleven is al jaren een wereldwijde trend, zo rapporteerde bijvoorbeeld het Internationaal Monetair Fonds in april 2019 in zijn periodieke World Economic Outlook<\/em>. Het IMF leest the rise in corporate market power<\/em>, zoals het Fonds het beestje bij de naam noemt, af uit de gestage groei van de price markups<\/em>. Vrij vertaald betekent dit dat bedrijven ongestraft hun prijzen kunnen blijven verhogen, en daarmee hun winstmarges, bovenop de maak- en verkoopkosten van hun diensten en producten.<\/p>\n Dit fenomeen is het meest zichtbaar in de techsector (Apple, Amazon, Google, Facebook), maar ook \u2018redelijk breed gespreid\u2019 over de rijkere economie\u00ebn en verschillende bedrijfssectoren, schrijft het IMF. \u2018Verdere toename van de marktmacht van deze toch al machtige bedrijven\u2019 kan onder meer \u2018de investeringen uithollen, innovatie ontmoedigen\u2019 en de inkomenskloof tussen de werkende en de bezittende klasse nog groter maken.<\/p>\n Niettemin begeleiden de ACM en zijn voorganger NMa (Nederlandse Mededingingsautoriteit) de Vlaamse opmars op de Nederlandse krantenmarkt hoofdzakelijk door langs de kant met vlaggetjes te zwaaien. Alle Nederlandse media-autoriteiten gaan braaf mee in het frame dat de twee duopolisten hen al jaren voorhouden: exploitanten van oude media zoals papieren kranten m\u00f3\u00e9ten wel samenklonteren om de noodzakelijke \u2018digitale transitie\u2019 te kunnen betalen, en de nieuwe media het hoofd te bieden, Google en Facebook voorop.<\/p>\n Zo vraagt het Commissariaat voor de Media zich in zijn meest recente Mediamonitor<\/em> over 2018-2019 hardop af of beperking van machtsconcentratie per mediamarkt, \u2018bijvoorbeeld de dagbladenmarkt\u2019, nog wel \u2018de juiste manier is om onafhankelijkheid en pluriformiteit van het media-aanbod te waarborgen\u2019. Het Commissariaat lijkt de kranten, die \u2018dode bomen\u2019, al te hebben afgeschreven \u2013 en daarmee ook hun honderdduizenden lezers.<\/p>\n Waarom is een raadsel. De papieren krant mag dan al twintig jaar lang wereldwijd betalende lezers en, nog sneller, adverteerders verliezen, het is en blijft een van de meest invloedrijke mediavormen. Marktleider DPG Media claimt dagelijks 3,41\u00a0miljoen Nederlanders te bereiken met zijn papieren dagbladen, en 4,9\u00a0miljoen met de digitale varianten daarvan. De laatste categorie groeit hard, maar is nergens zonder de eerste. Twee van \u2018de grote vier\u2019 Nederlandse digitale \u2018nieuwsmerken\u2019 zijn van oorsprong papieren kranten<\/a>: AD.nl, de nummer twee, en Telegraaf.nl, de nummer vier \u2013\u00a0NU.nl is de grootste, NOS.nl de nummer drie.<\/p>\n In de top tien zitten n\u00f3g twee gedigitaliseerde kranten: Volkskrant.nl (6), van DPG, en NRC.nl (7), van Mediahuis. Alleen die twee bereiken ieder al zo\u2019n drie miljoen mensen per maand, een veelvoud van wat puur digitale nieuwkomers halen, zoals Follow the Money<\/em> en De Correspondent<\/em>. Niet slecht voor \u2018dode bomen\u2019.<\/p>\n De regionale overlevers danken hun voortbestaan aan fusies en overnames tussen titels en uitgevers.<\/p><\/blockquote>\n Dat enorme bereik is niet los te zien van hun inhoud. Geen enkel ander platform biedt zo\u2019n hoge dichtheid aan serieuze, onafhankelijke journalistiek als de krant. Het achtervoegsel .nl is een verlenging van die traditie, geen vervanging. Tijdens de eerste coronalockdown zagen de digitale varianten van de Nederlandse kranten hun bereik met tientallen procenten toenemen. Voor de burger behoren die oude printtitels met hun professionele redacties kennelijk nog altijd tot de betrouwbaarste nieuwsbronnen \u2013\u00a0zeker in tijden van nood.<\/p>\n Dat geldt ook in de provincie, het domein van NDC. Wereldwijd hebben regionale dagbladen het hardst geleden onder de gestage erosie van de papieren krant. Op Wikipedia staat een lijst<\/a> met Nederlandse dagbladen die zijn weggefuseerd of opgeheven. Van de 64 verdwenen titels waren er 53 regionaal. Ze zijn namelijk duurder om te maken dan landelijke kranten, omdat iedere titel bestaat uit een reeks verschillende edities voor de deelregio\u2019s binnen zijn verspreidingsgebied. Tegelijkertijd brengen ze minder op omdat hun betaalde oplagen veel kleiner zijn.<\/p>\n De regionale overlevers danken hun voortbestaan aan fusies en overnames tussen titels en uitgevers. Voor hun lezers bracht die samenklontering minder keus en een gestage krimp van het aantal edities en redacties, vooral op stads- en streekniveau. Van 1936 tot 2013 hadden de Nederlandse regionale kranten hun eigen, gezamenlijke persbureau voor het landelijke en buitenlandse nieuws. De opheffing van deze GPD (Geassocieerde Persdiensten) was een rechtstreeks gevolg van de concentratie op de dagbladmarkt.<\/p>\n De toenmalige marktleider op het gebied van regionale dagbladen, de uitgeverij Wegener, was in 2013 zo groot geworden dat het bedrijf zich een eigen persdienst kon veroorloven, waarin ook de uitgeverij van De Limburger<\/em> participeerde. De twee kregen daardoor volledige redactionele controle. Bovendien was de eigen dienst goedkoper dan meebetalen aan de GPD. Toch was de nieuwe persdienst geen lang leven beschoren. In 2014 werd De Limburger<\/em> opgeslokt door Mediahuis, en Wegener een jaar later door DPG Media. Sindsdien betrekken bijna alle Nederlandse regionale kranten hun niet-regionale kopij van landelijke kranten van de Vlaamse duopolisten.<\/p>\n NDC heeft over de inhoud een deal met DPG Media. Een steekproef met de Leeuwarder Courant<\/em> op twee willekeurige data \u2013\u00a0zaterdag 12 en woensdag 16\u00a0september 2020 \u2013\u00a0leert dat een derde tot meer dan 40\u00a0procent van de kopij in het eerste katern van deze krant, met het belangrijkste binnen- en buitenlandse nieuws, van DPG komt, en dan vooral uit het AD<\/em>.<\/p>\n In het zaterdagse sportkatern is dat 38\u00a0procent. Zelfs in de Friese katernen Sneon & Snein<\/em> (zaterdag & zondag) en Frysl\u00e2n<\/em> komt nog altijd respectievelijk 10 en 19\u00a0procent van de redactionele kopij uit de DPG-stal. Voor de lezer is dat niet te zien, want de herkomst staat niet bij de artikelen vermeld.<\/p>\n Voor het Dagblad van het Noorden<\/em> zullen die percentages grofweg gelijk zijn. Opvallend genoeg lijkt de kleinste betaalde NDC-krant, het Friesch Dagblad<\/em> met zijn oplage van tienduizend stuks, uitsluitend eigen kopij te bevatten, zelfs over een typisch landelijk onderwerp als de troonrede. Ter vergelijking: de Leeuwarder Courant<\/em> heeft een betaalde oplage van zo\u2019n zestigduizend stuks per dag, het Dagblad van het Noorden<\/em> ongeveer tachtigduizend.<\/p>\n Hoewel een belangrijk deel van de kopij in deze kranten niet door de eigen redacties is gemaakt, zijn zij even duur als het AD<\/em> of de Volkskrant<\/em>: wie zes dagen per week een papieren Dagblad<\/em> of Leeuwarder<\/em> thuisbezorgd wil krijgen, betaalt daarvoor zo\u2019n 350\u00a0euro per jaar. De hoge kosten van fijnmazige regionale nieuwsvoorziening schreeuwen eenvoudigweg om digitalisering. Juist de regionale kranten lopen daarin achter op hun landelijke grote broers. Zo bieden hun uitgevers pas sinds kort puur digitale abonnementen aan, voor circa zestig tot honderdtwintig euro per jaar.<\/p>\n \u2018Regionale kranten gedijen wereldwijd het beste in puur regionale uitgeverijen.\u2019<\/p><\/blockquote>\n Dat is de stand van zaken sinds DPG Media in 2015 Wegener overnam, Mediahuis De Limburger<\/em> in 2014, en de Telegraaf Media Groep vijf regionale titels in 2017. Erger kan het niet worden: misschien is dat wat de ACM bedoelde toen die in de overname van NDC door Mediahuis \u2018geen gevolgen\u2019 zag voor de lezer en \u2018geen negatieve gevolgen\u2019 voor \u2018prijs, kwaliteit en innovatie in de sector\u2019. Maar zelfs dan steekt de \u2018waakhond\u2019 zijn kop in het zand. Verdere machtsconcentratie maakt de situatie juist w\u00e9l erger, tonen talloze studies als die van het IMF aan. Zeker in de regionale journalistiek biedt omvang geen garantie op betere journalistieke kwaliteit. Integendeel, getuige het Friesch Dagblad<\/em>.<\/p>\n \u2018Regionale kranten gedijen wereldwijd het beste in puur regionale uitgeverijen\u2019, weet Hans Schoolenberg uit eigen kennis en ervaring. Uitgevers van landelijke kranten hebben te weinig affiniteit met de eigenaardigheden van de regionale nieuwsvoorziening. Zij zien regionale kranten vooral als vehikels voor verdere bezuinigingen, door ontslagen en sluiting van drukkerijen, waarmee zij het gestage verval van de papieren krant hopen v\u00f3\u00f3r te blijven.<\/p>\n De enige \u2018innovatie\u2019 die de NDC-lezers nu tegemoet kunnen zien, is dat de AD<\/em>-kopij in hun kranten een keer vervangen gaat worden door artikelen uit De\u00a0Telegraaf<\/em>, Mediahuis\u2019 Nederlandse vlaggenschip. Dat had heel anders kunnen lopen als opeenvolgende directies en grootaandeelhouders van NDC er niet zo\u2019n potje van hadden gemaakt.<\/p>\n Daarover in het volgende deel van dit vierluik meer.<\/p>\n\n Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van het Fonds<\/a> Bijzondere Journalistieke Projecten.<\/em><\/p>\nVlaamse duopolisten<\/h5>\n
Dode bomen<\/h5>\n
Enorm bereik<\/h5>\n
Uit het AD<\/em><\/h5>\n
Even duur als de Volkskrant<\/em><\/h5>\n
\n