Risico\u2019s nemen, grenssituaties opzoeken, iets te ver uit een raam gaan hangen, dat zit op een of andere manier in Oek de Jongs systeem, heeft hij eens gezegd.<\/p>\n
E pericoloso sporgersi<\/em> \u2013 nicht Hinauslehnen, <\/em>het voor hem als Itali\u00eb-reiziger bekende bordje in de trein is niet voor hem bedoeld. Als schrijver kan De Jong heel goed \u2018iets te ver uit een raam hangen.\u2019 Zie hoe ver hij in Zwarte schuur<\/em> gaat bij het beschrijven van de verhouding tussen de kunstenaar Maris en Fran wanneer in het vierde deel het liefdesvuur definitief is gedoofd.<\/p>\n De wrange vijandigheid die ze tegenover elkaar tentoonspreiden, de bijna fysieke agressie, de valse tederheid, de erotische spanning die Maris desondanks zoekt, de opgefokte sfeer, die maakt dat elk moment het slaan en schreeuwen kan beginnen. Het is literair spelen met vuur \u2013 De jong wil ook de chroniqueur van dit soort menselijk kwaad zijn. Maris is in zo\u2019n opgefokte toestand dat \u2018een kritisch opgetrokken wenkbrauw van Fran hem al agressief maakte.\u2019 Hoe kwaad hij ook is, hij is iemand die \u2018opeens hitsig\u2019 kan worden,<\/p>\n Dit realistische inlevingsvermogen is \u00e9\u00e9n van De Jongs kanten als schrijver, wat je zijn vermogen tot robuustheid zou kunnen noemen. Het is een aspect van zijn sensibiliteit, je weten te verplaatsen, het gevoelig zijn voor gemoedsbewegingen, vorm weten te geven aan emoties. Die sensibiliteit neemt bij De Jong vele vormen aan, ook een veel verfijndere. Zoals in zijn waardering voor het werk van Maria Dermo\u00fbt, van Maurice Gilliams of de po\u00ebzie van Herman Gorter of Ida Gerhardt.<\/p>\n In \u2018Zijn muze was een harpij\u2019, een van de twee essays over Willem Frederik Hermans in Het glanzend zwart van mosselen<\/em>, schrijft hij dat Hermans\u2019 monomane wantrouwen, wrok, verongelijktheid en eenzaamheid geen ruimte liet voor enige \u2018wijsheid\u2019. Dat is inderdaad een woord dat je bij Hermans niet zult aantreffen.<\/p>\n De Jong beoefent uitdrukkelijk het persoonlijke essay, het essay waarin de persoon van de schrijver net zo belangrijk is als het onderwerp.<\/p><\/blockquote>\n Dat De Jong het ontbreken van wijsheid opvalt wil zeggen dat hij daar zelf erg aan hecht: \u2018Ik bedoel dan de wijsheid die de betrekkelijkheid van de dingen ziet, de wijsheid die lichtvoetig door het leven gaat omdat zij een hele vracht illusies van zich af heeft geworpen, de wijsheid die begrijpt en vergeeft\u2026de wijsheid die niet alles wil weten en beheersen. De wijsheid die lacht en spot en liefheeft. De wijsheid die dwaas is en van dwaasheid wijs, de wijsheid die aanvaardt, de wijsheid die geeft.\u2019<\/p>\n Door voor zoveel wijsheid te opteren zoekt De Jong bijna een andere grens op, de grenzen van het begrip. Anders dan de monomaan Hermans wil De Jong \u2018een waaier van perspectieven op het bestaan\u2019 bieden. Hermans staat voor het tot het uiterste gevoerde besef van de \u2018wanen en illusies waarin we leven.\u2019 Wat voor Hermans het belangrijkste is, de \u2018afdaling in de hel\u2019, is voor De Jong een aspect van het schrijverschap.<\/p>\n De Jong wilde per se dat de essays die hij in de loop van zo\u2019n veertig jaar heeft geschreven in \u00e9\u00e9n deel zouden samen komen. Dat verwijst naar die \u2018waaier\u2019 aan perspectieven die hij wil bieden, ook met zijn essays.<\/p>\n De Jong beoefent uitdrukkelijk het persoonlijke essay, het essay waarin de persoon van de schrijver net zo belangrijk is als het onderwerp. Hij is er met heel zijn hebben en houden bij betrokken, het is niet alleen maar een interessant onderwerp dat hij aansnijdt, het is een onderdeel van zijn existentie als schrijver.<\/p>\n Bij het niet-persoonlijke essay is dat precies andersom. Voor De Jong is het essay een verlengstuk van het schrijven van romans. \u2018Reflecteren\u2019 hoort bij hem: hij wil bijna Dostojevskiaans \u2018doordringen\u2019 in de krochten van de menselijke ziel, en verder. Daarom schrijft hij bij herhaling over zijn vriend en collega Frans Kellendonk: omdat hij diep in dat schrijverschap wil thuisraken.<\/p>\n Hij wilde ook weten wat nu precies het unieke van het genre van de roman is dat hij beoefent. Door er een verhelderend essay van honderd pagina\u2019s over te schrijven (Wat alleen een roman kan zeggen<\/em>), werd hij een integraal schrijver die het m\u00e9tier door en door vertrouwd werd, als romanschrijver, als persoonlijk essayist, als dagboekschrijver, als reisschrijver en als cultuurcriticus. Hij zocht de intimiteit en de \u2018grote lijnen\u2019 van de cultuurgeschiedenis. Hij ontdekte dat ondanks de verbluffende technische uitvindingen we blijven ronddraaien \u2018in het rad van goed en kwaad.\u2019 Hij ging tot op de bodem door ook te schrijven over het ontstaan van zijn succesrijke romandebuut Opwaaiende zomerjurken. <\/em>Hij wilde doordringen in de manieren waarop hij te werk was gegaan. Hij werd een beelddenker die de \u2018symboolwaarde\u2019 van de werkelijkheid ging zien.<\/p>\n Aan de hand van de Duitse romantische schilder Caspar David Friedrich en de Engelse modernist Francis Bacon probeert De Jong erachter te komen bij wie zijn loyaliteit ligt, bij de slachter van illusies Bacon of de dromer Friedrich. Het werd Bacon omdat hij beantwoordde aan iets in zijn levensgevoel dat hem steeds bracht bij schrijvers die een donker beeld van de werkelijkheid gaven, zoals Arthur Schopenhauer en Emil Cioran.<\/p>\n De tragedies op de schilderijen van Caravaggio zorgen ook voor de catharsis, hebben een reinigende werking.<\/p><\/blockquote>\n Een \u2018nietsontziende somberte\u2019 herkende hij bij hen en bij Bacon. Dat zorgde er niet voor dat De Jong gevrijwaard bleef van depressies, allerminst. Dat sombere beeld riep bij hem een vitaliserende weerspannigheid op.<\/p>\n De grimmig vervormde figuren op Bacons schilderijen betekenden \u2018scheppen door te vernietigen\u2019, \u2018doorleefde wanhoop\u2019, een \u2018vitale kaalslag.\u2019 Bacon vertegenwoordigde \u2018een sterfelijke vitaliteit.\u2019 De beestenbende van Bacons atelier werd daarvan het zinnebeeld: \u2018Door zich in die gore bende te begeven kwam hij \u201cbij zichzelf\u201d, bij precies dat gevoel dat hij nodig had om te schilderen.\u2019<\/p>\n\n In dezelfde sfeer bevindt zich natuurlijk de zeventiende-eeuwse Italiaanse schilder Caravaggio waar De Jong twee keer over schrijft. De gewelddadigheid op Caravaggio\u2019s schilderijen, de bijbelse lading, het contrast van donker en licht brengen een \u2018onrustbarende spanning\u2019 te weeg, wat voor De Jong een reinigende, louterende werking heeft. Noodlot en noodlottigheid, moord en doodslag, wraak en weerwraak: dat is materiaal voor tragedies. De tragedies op de schilderijen van Caravaggio zorgen ook voor de catharsis, hebben een reinigende werking. Het \u2018schoonmaken\u2019 dat hiermee gebeurt maakt ruimte: om opnieuw te beginnen met leven.<\/p>\n Dat is ook het effect van de epifanie, de plotselinge verheldering. Daarvan lijkt sprake in wat De Jong schrijft over de titel van het boek: het glanzend zwart van de mosselen. Dat ziet hij op een toevallige ansichtkaart in een rek in de Duitse havenstad Kiel. Daarop haalt een visser een korf met mosselen binnenboord: bij het zien van het glansend zwart van de mosselen wilde De Jong \u2018op die kotter zijn, op de Waddenzee, om te helpen die korf aan boord te trekken. Ik zou het water uit de mosselen horen druipen, ik zou de mosselen in het ruim horen vallen als de korf werd opengetrokken \u2013 het geluid van schelpen op schelpen. Daaromheen de stilte van de zee. Ik zou verlost zijn van alles wat er woelde in mijn hoofd.\u2019<\/p>\n Als schrijver en als iemand die in beelden denkt omdat die bij hem voor verhelderingen zorgen, voor iets staan (een verlangen, een inzicht, een herkenning), heeft De Jong te maken met het permanent \u2018woelen\u2019 in zijn hoofd. De verhelderende beelden zijn kleine epifanie\u00ebn. De visser en zijn mosselen verhelderen iets, lossen het \u2018woelen\u2019 in zijn hoofd op: zijn affiniteit met de zee, met kleine vissersboten, havens en de vismarkt, een herkenning die wordt gevangen in de glans van de mosselen. Je ziet hier De Jongs \u2018zinrijk\u2019 aan het werk, een woord dat hij heeft geleend van de dichter Chris van Geel. Hij geeft ermee aan dat beelden en idee\u00ebn samen het \u2018zinrijk\u2019 vormen van dit magnifieke schrijverschap.<\/p>\n Het glanzend zwart van mosselen. Autobiografie, Essay, Reisverhaal, Cultuurkritiek 1980-2020<\/em> door Oek de Jong is uitgegeven door Uitgeverij Augustus\/Atlas Contact.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Risico\u2019s nemen, grenssituaties opzoeken, iets te ver uit een raam gaan hangen, dat zit op een of andere manier in Oek de Jongs systeem, heeft hij eens gezegd. E pericoloso sporgersi \u2013 nicht Hinauslehnen, het voor hem als Itali\u00eb-reiziger bekende bordje in de trein is niet voor hem bedoeld. Als schrijver kan De Jong heel […]<\/p>\n","protected":false},"author":1248,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-485521","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur","article_type-literaire-kroniek"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/485521","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=485521"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/485521\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1248"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=485521"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=485521"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}vermogen tot robuustheid<\/h5>\n
Dostojevskiaans \u2018doordringen’<\/h5>\n
vitaliserende weerspannigheid<\/h5>\n
plotselinge verheldering<\/h5>\n