Later verschenen vele andere boeken, zoals IOU. The Debt Threat and Why We Must Defuse It<\/em> (2004), over het gevaar van de internationale schuldenlast \u2013 ook weer actueel nu regeringen op grote schaal moeten bijlenen. Haar ideologisch tegenstrever is het neoliberalisme, geboren in de tijd van Reagan en Thatcher. En hoewel ze daarmee aanvankelijk vooral links-geori\u00ebnteerde anti-globalisten aan haar zijde wist, liet zelfs het IMF onlangs weten dat het tijd werd voor een grotere rol voor overheden.<\/p>\n Tijdens de vorige crisis, in 2008, rekende Hertz op \u2018een afscheid van het Gucci-kapitalisme\u2019 en had ze goede hoop dat bedrijven en overheden een andere weg zouden inslaan. In die dagen, de tijd van de Occupybeweging en maatschappelijke woede gericht op de financi\u00eble en bestuurlijke elite, beloofden CEO\u2019s en wereldleiders beterschap. Net als afgelopen jaar, toen leden van de grootste Amerikaanse zakenlobby, de Business Roundtable, dat deden. Ze wilden meer verantwoordelijk leiderschap en duurzamer zakendoen, want ongelijkheid ging \u00f3\u00f3k hun aan het hart, echt waar. Tot de coronacrisis losbarstte en (deels) dezelfde bedrijven, ondanks hun vrome boodschap, hun CEO\u2019s nog altijd riant bleven belonen. Ondanks aangevraagde overheidssteun en ondanks de ontslagen onder hun werknemers.<\/p>\n Het leidde ertoe dat zelfs de Financial Times<\/em>, spreekbuis van het zakenleven, zich eind maart in een hoofdredactioneel commentaar vertwijfeld afvroeg wat al die beloftes dan waard waren geweest. Want als er ooit een tijd was voor verantwoordelijk kapitalisme, was dat dan niet nu? En als het nu dan niet gebeurde, wanneer dan wel? Dus ja. Noreena Hertz was hier al eerder.<\/p>\n (tekst loopt door onder afbeelding)<\/em><\/p>\n Het liefst bevindt ze zich daar, ergens tussen economie en politiek aan de ene kant en mens en maatschappij aan de andere kant, zegt ze vanuit haar werkkamer in Londen. Ze is pertinent geen antikapitalist en gelooft dat het kapitalisme wel degelijk antwoorden biedt op vragen van armoede, groei, verdeling. Maar niet de neoliberale variant die de laatste veertig jaar opgeld deed. Hertz voelt zich thuis bij oude economen als Adam Smith, die zich ook bemoeiden met filosofie, met politiek, met sociologie. \u2018Economen die verder keken dan alleen de meest lompe van alle statistieken: cijfers en geld. Ik kijk liever naar de wereld vanaf the bottom up. Dat begint met hoe mensen zich gedragen.\u2019<\/p>\n En hoe mensen zich gedragen, zag ze toen ze les gaf aan economiestudenten in Nederland, was aan verandering onderhevig. \u2018Ik zag hoe studenten steeds eenzamer leken dan in het verleden. Omdat ze vaker bij me bleven hangen in mijn werkkamer, ze me vertelden hoe ge\u00efsoleerd ze waren, en ook omdat ik zag dat ze sociaal contact simpelweg lastiger leken te vinden dan studenten voor hen. Ik zag de eenzaamheid toen ik aanhangers van rechts geori\u00ebnteerde populisten sprak, ik zag dat dat was wat hen dreef.\u2019<\/p>\n \u2018Eenzaamheid is een gevangenis, en iets waardoor we onze huidige wereld kunnen begrijpen.\u2019<\/p><\/blockquote>\n \u2018Ik zag het als een economische trend: de opkomst van sociale robots, die blijkbaar beantwoorden aan een groeiende vraag. En toen besefte ik: eenzaamheid is een manier om onze wereld te snappen. Als je naar eenzaamheid kijkt, heb je op microniveau te pakken wat er op macroniveau gebeurt. Eenzaamheid is een gevangenis, en iets waardoor we onze huidige wereld kunnen begrijpen.\u2019 En dus schreef ze De eenzame eeuw<\/em>, over hoe eenzaamheid ons langzamerhand uiteen drijft.<\/p>\n Haar gevoel voor timing is, zoals wel vaker, onberispelijk. De eenzame eeuw<\/em> verschijnt op een moment dat mensen van overheidswege wordt gemaand elkaar niet aan te raken, zichzelf te isoleren, alleen te zijn, juist uit gemeenschapszin. Dit is niet zomaar een jaar, maar een bij uitstek eenzaam jaar.<\/p>\n Eenzaamheid is voor Hertz \u00f3\u00f3k ten diepste een economisch en politiek fenomeen. Het huidige economische discours is volgens haar verbonden met onze collectieve psyche. \u2018Veertig jaar zagen we onszelf als concurrenten, en niet als mensen die samenwerken. We zagen onszelf als mensen die alleen nemen, niet geven \u2212 als handelaren, niet als helpers. Dat moest wel een sociale tol eisen.\u2019<\/p>\n Ze somt de verontrustende feiten op: in bijna elk OESO-land (Europa, de VS, Canada en Australi\u00eb) steeg tussen 2003 en 2015 het percentage vijftienjarigen dat zich eenzaam voelt op school. In Nederland steeg het aandeel mensen dat zich eenzaam voelt tijdens de coronacrisis naar 1 op 3, zo meldde het SCP in september. Hertz laat zien hoe eenzaamheid een gezondheidscrisis veroorzaakt: uit onderzoek, schrijft ze, blijkt dat het net zo schadelijk is als alcoholisme en tweemaal zo schadelijk als obesitas. \u2018Statistisch gezien staat eenzaamheid gelijk aan het roken van vijftien sigaretten per dag.\u2019<\/p>\n (tekst loopt door onder afbeelding)<\/em><\/p>\n En ze gaat verder: berekeningen in het Verenigd Koninkrijk laten zien dat eenzame vijftigplussers de Britse staat 50 miljard euro aan extra zorgkosten opleveren. Ook in Nederland is het vermoeden dat eenzaamheid de zorgkosten omhoog duwt, blijkt uit onderzoek dat Movisie in februari van dit jaar publiceerde, al weten beleidsmakers nog altijd niet precies hoeveel. Hertz ziet het als een probleem met politieke tentakels: de opkomst van populisten is verbonden met degenen die zich niet langer verbonden voelen met de maatschappij, met hun politiek, hun land.<\/p>\n Ze ziet het ook in culturele uitingen: van Queens \u2018We are the champions\u2019 uit de jaren zeventig naar \u2018I am a God\u2019 van Kanye West uit 2013. Zelfs in China, noteert ze, land vol opgelegd collectivisme, gaat het in songteksten steeds minder over een collectief \u2018wij\u2019 en steeds meer over het individu. \u2018De manier waarop we over elkaar praten is essentieel, en ook daarop heeft een economische ideologie invloed. Dat zie je aan die songteksten. Voor mij was het een duidelijk voorbeeld van hoe we elkaar anders zijn gaan waarnemen. Een discours van winnaars en verliezers, zoals in de tekst van Queen, zorgt ervoor dat we ons minder verbonden voelen met elkaar; eenzaamheid lag altijd al op de loer. Ook letterlijk: na de crisis van 2008 is de hele infrastructuur van gemeenschap, het elkaar tegenkomen in jeugdhonken, bibliotheken, theaters et cetera, kapot gegaan door bezuinigingen. We komen elkaar veel minder tegen. De publieke ruimte is eenzamer geworden.\u2019 En al het bovenstaande, zo vermoedt ze, wordt nog eens verergerd door de coronacrisis.<\/p>\n De stad is nu misschien wel eenzamer dan ooit. Hertz citeert de Britse schrijver Thomas de Quincey, die in de negentiende eeuw opmerkte hoe iedereen in de straten van Londen op zichzelf was teruggeworpen, een straatbeeld vol haastige gestalten, \u2018een maskerade van maniakken en vaak een spektakel van spoken\u2019. Steden zijn dus vaker neergezet als centra vol eenzaamheid, stelt Hertz, maar anno 2020 heeft dat een nieuw karakter.<\/p>\n \u2018Vergeet niet de invloed van technologie; we staren liever op onze telefoons dan dat we een gesprek aangaan.\u2019<\/p><\/blockquote>\n \u2018Door stijgende huurprijzen en een toename van tijdelijke huurcontracten verandert de samenstelling van een buurt doorlopend; mensen gaan zich niet wortelen als ze weten dat ze zo weer weg moeten. Mensen zijn in steden steeds minder beleefd geworden; de manier waarop we wonen en werken heeft effect op de meest basale omgangsvormen. En vergeet niet de invloed van technologie; we staren liever op onze telefoons dan dat we een gesprek aangaan.\u2019<\/p>\n De ongastvrijheid van de stad uit zich ook in het ontwerp: Hertz geeft het voorbeeld van de Camden bench<\/em>: een groot stuk beton waarop zwervers niet kunnen slapen en jongeren niet kunnen hangen. Vijandige architectuur, bedoeld om \u2018ongewensten\u2019 te weren uit het straatbeeld; ook in Nederlandse steden te zien. Hertz: \u2018Steden zijn altijd een mix geweest van verschillende sociaal-economische groepen, en nu zie je dat bepaalde wijken alleen voor \u00e9\u00e9n, rijkere groep overblijven. Je ziet het effect op een buurt door toedoen van Airbnb \u2212 de tijdelijkheid, mensen die hun buren niet meer kennen. Dat doet iets met een gemeenschap.\u2019<\/p>\n Community<\/em>, gemeenschap, dat is de waarde waarin Hertz denkt oplossingen te vinden. Als uiterste voorbeeld van community noemt ze de Haredim, een ultra-orthodoxe tak van het Jodendom, die ongeveer 12 procent uitmaakt van de Isra\u00eblische bevolking. De Haredim, schrijft Hertz, hebben geen gezond leefpatroon. Ze krijgen te weinig zonlicht op hun huid omdat ze bedekkende kleding dragen. Ze zijn arm. En toch leven ze langer dan anderen met dezelfde uitgangspositie. Hertz ziet daarin het bewijs van het belang van gemeenschap: de Haredim zijn een uiterst hechte groep. Ze bidden samen, doen samen vrijwilligerswerk, zorgen voor elkaars kinderen, steunen elkaar in tijden van nood.<\/p>\n \u2018Gemeenschappelijkheid, waarvan de waarde zo krachtig werd verworpen door de gerichtheid van het neoliberale kapitalisme op individualisme en eigenbelang, lijkt een eigen gezondheidsvoordeel te hebben. En voor de Haredim is de gemeenschap alles.\u2019 Hertz ziet de gemeenschap als medicijn voor de eenzaamheid die ze in alle lagen van de samenleving constateert. Tegelijkertijd wil ze de gemeenschap absoluut niet romantiseren, schrijft ze \u2212 iets waarin ze niet helemaal slaagt.<\/p>\n (tekst loopt door onder afbeelding)<\/em><\/p>\n De gemeenschappen die u noemt \u2212 religieuze, maatschappelijke groepen \u2212 zijn in Nederland vanaf de jaren zestig en zeventig afgebroken. Daar waren ook goede redenen voor, denk aan de vrouwenemancipatie.<\/em><\/p>\n \u2018Zeker. Gemeenschappen kunnen ook enorm verstikkend zijn voor diegenen die er niet in passen. Tegelijkertijd: we leren bepaalde vaardigheden doordat we in zo\u2019n gemeenschap samenleven. Sociale vaardigheden, geduld, vriendelijkheid, samenwerken \u2212 je leert mensen helpen die misschien niet direct dicht bij je staan. Het is een vorm van democratie op een heel directe manier.\u2019<\/p>\n Hoe werkt dat dan in de praktijk?<\/em><\/p>\n \u2018Door de coronacrisis zijn we denk ik allemaal anders gaan kijken naar onze eigen lokale gemeenschap. Ik denk dat we aandacht voor onze eigen gemeenschap vergeten waren, simpelweg omdat ons leven niet meer lokaal is. Maar juist in de omgang met je buren of je lokale winkelier leer je een gevoel van gemeenschap. We moeten leren hoe we bruggen kunnen slaan tussen verschillende gemeenschappen, zodat mensen zich makkelijker thuisvoelen. Gemeenschappen zijn verstikkend als je er niet uit kan, of als andersdenkenden moedwillig worden buitengesloten. Dat betekent dat je de muur om een bepaalde groep zo poreus mogelijk moet houden, en dat kan alleen als we elkaar daadwerkelijk ontmoeten, elkaar tegenkomen.\u2019<\/p>\n \u2018Als de publieke ruimte wordt ingericht zonder persoonlijk contact, dan maakt dat mensen eenzamer. Daarom zijn jeugdhonken en bibliotheken zo belangrijk.\u2019<\/p><\/blockquote>\n Juist de overheid, stelt Hertz, heeft een rol bij het organiseren van die ontmoetingen. Adam Smith, schrijft ze, zag dat de staat een duidelijke rol moet spelen bij het voorzien in een infrastructuur voor de gemeenschap. En hij zag ook dat markten zo nodig beteugeld moeten worden om de samenleving te beschermen.<\/p>\n \u2018Concreet betekent dat dat een overheid \u2212 vaak een lokale overheid \u2212 ervoor zorgt dat er in de publieke ruimte w\u00e9l mogelijkheid is om elkaar te ontmoeten. Daarom zijn jeugdhonken en bibliotheken zo belangrijk, en bankjes waarop mensen langer dan een paar minuten kunnen zitten. Als de publieke ruimte wordt ingericht zonder persoonlijk contact, dan maakt dat mensen eenzamer. En eenzaamheid heeft economische consequenties, al is het alleen al in de kosten voor de gezondheidszorg.\u2019<\/p>\n Hoe ziet dat eruit in de praktijk? Moet de overheid zelfscankassa\u2019s verbieden?<\/em><\/p>\n \u2018Ik ben geen voorstander van een dergelijke vorm van interventionisme. Maar het is goed dat mensen zich realiseren dat we een prijs betalen voor zelf afrekenen. Ten eerste de prijs die de kassamedewerkers betalen doordat ze hun baan verliezen \u2212 en daardoor eerder te kampen hebben met eenzaamheid. Maar wij, de klanten, wij verliezen de micro-interacties, de persoonlijke uitwisseling. Juist die micro-ontmoetingen zijn ontzettend belangrijk voor ons mentale welzijn, dat blijkt uit onderzoek. Je moet juist w\u00e9l met de kassamedewerker of met de barista praten.\u2019<\/p>\n (tekst loopt door onder afbeelding)<\/em><\/p>\n Wat is dan een oplossing?<\/em><\/p>\n \u2018Ik geloof dat de overheid ten eerste moet zorgen voor die basale, publieke infrastructuur. Maar de overheid kan de gemeenschap ook bevorderen door bijvoorbeeld belastingvoordeel te geven aan kleine, lokale winkels. Help ze, zeker nu in deze crisis, te overleven. Geef winkels die iets terugdoen voor de gemeenschap een speciaal belastingtarief of een subsidie. Doe net als Belgi\u00eb en hef een extra belasting op leegstaande winkels, zodat pandeigenaren ze minder snel gewoon maar leeg laten staan. Onderken het belang van scholen in het elkaar laten ontmoeten van kinderen van allerlei afkomsten en culturen, en handel daarnaar. Dat zijn dingen die op lokaal niveau het verschil kunnen maken.\u2019<\/p>\n \u2018Op nationaal niveau valt veel te zeggen voor een andere blik op economische groei. Neem Jacinda Arden in Nieuw-Zeeland. Onder haar bewind is het well being budget<\/em> ingevoerd, waarbij niet economische groei, maar het welzijn van de burgers centraal staat. Eenzaamheid is een van de indicatoren die wordt bijgehouden. Je kunt denken aan een robotbelasting, zodat bedrijven minder snel hun kassamedewerkers vervangen door die zogenaamd effici\u00ebnte zelfscankassa\u2019s. Of beloon bedrijven die wel mensen in dienst houden. Overheden moeten ook veel meer doen om sociale-mediabedrijven te reguleren. Sociale media spelen een belangrijke rol in de toename van eenzaamheidsgevoelens en de polarisatie tussen mensen.\u2019<\/p>\n\n \u2018Er is simpelweg een economisch belang om wat te doen aan eenzaamheid. Het kost ons heel veel, ook als je het puur cijfermatig bekijkt. Eenzame mensen zijn minder productief, minder effici\u00ebnt. Als we niets doen, versterkt de coronacrisis de trends die al gaande waren. De robotisering zal toenemen omdat het voor de markten effici\u00ebnter is. Mensen gaan als gevolg van deze crisis sowieso hun baan verliezen, en we weten dat dat de eenzaamheid vergroot. We hebben leiders nodig die daarin durven op te treden. Anders neemt de woede tegen het neoliberale systeem alleen maar verder toe, de onvrede, de hang naar populisme.\u2019<\/p>\n Ziet u ook lichtpuntjes?<\/em><\/p>\n Ze lacht. \u2018Nu is de retoriek tenminste anders. Overheden stimuleren, ze hebben het niet direct over bezuinigen. En ik geloof ook dat uit de ergste crises goede dingen kunnen worden geboren. Het Britse gezondheidssysteem en de New Deal kwamen pas na de Tweede Wereldoorlog. En hoe vaak hebben we het niet gehad over zaken als \u201cdiversiteit in de bestuurskamer\u201d? Jarenlang veranderde er niets wezenlijks, en dan verschijnen er ineens maatschappelijke bewegingen als #MeToo of Black Lives Matter die dat soort ontwikkelingen in een stroomversnelling brengen. CEO\u2019s en bestuurders weten dat, die voelen die onrust. Nu is het moment.\u2019<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Nu we elkaar niet mogen aanraken en ons moeten isoleren, juist nu komt Noreena Hertz met De eenzame eeuw. Want nooit eerder waren we zo eenzaam, zegt de econome. En daar moet wat aan gebeuren. \u2018Als je naar eenzaamheid kijkt, heb je op microniveau te pakken wat er op macroniveau gebeurt.\u2019 <\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-485259","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-economie","article_type-interview"],"acf":[],"author_name":"Maaike Schoon","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/485259","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=485259"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/485259\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":582461,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/485259\/revisions\/582461"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Maaike Schoon","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=485259"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=485259"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/Noreena-02-Sanne-Glasbergen-640x853.jpg\")
<\/p>\nHoe mensen zich gedragen<\/h5>\n
We are the champions<\/h5>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/Noreena-04-Sanne-Glasbergen-640x853.jpg\")
<\/p>\nOngastvrijheid<\/h5>\n
Gemeenschappelijkheid<\/h5>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/Noreena-06-Sanne-Glasbergen-640x853.jpg\")
<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/Noreena-03-Sanne-Glasbergen-640x853.jpg\")
<\/p>\n