{"id":482259,"date":"2020-10-13T16:11:48","date_gmt":"2020-10-13T14:11:48","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=482259"},"modified":"2020-10-13T16:11:48","modified_gmt":"2020-10-13T14:11:48","slug":"jong-onbezonnen-hermans","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/jong-onbezonnen-hermans\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: De jonge, onbezonnen jaren van de later genadeloze W.F. Hermans"},"content":{"rendered":"

Toen het literaire tijdschrift Criterium<\/em> in augustus 1947 een heel nummer wijdde aan Indonesi\u00eb had Nederland twee maanden eerder, in juni, de eerste \u2018politionele acties\u2019 ondernomen om de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd te breken. Het verschijnen van dat nummer was een even gelukkige als ongelukkige co\u00efncidentie.<\/p>\n

Een jaar eerder had Adriaan Morri\u00ebn het idee gekregen om eens iets met de rijkdom van Indonesische cultuur te doen. Er waren boeken en romans die blijk gaven van \u2018meer culturele intelligentie en cultureel besef dan zeer veel Nederlandse belletrie\u2019 schreef degene die het nummer uitvoerig en goed ge\u00efnformeerd inleidde: Willem Frederik Hermans – niet een schrijver die je verwacht als inleider van zo\u2019n nummer.<\/p>\n

Dit is te meer interessant omdat Hermans ingaat op de dubbele rol die Nederland in de culturele ontwikkeling van Indonesi\u00eb heeft gespeeld. Nederland heeft die in twee opzichten gestimuleerd: door relaties te laten ontstaan tussen Nederlandse en Indonesische schrijvers (E. du Perron, Bep Vuyk, Tjalie Robinson, Rob Nieuwenhuys, Promoedya Ananta Toer), maar ook doordat die ontwikkeling van overheidswege behoorlijk werd tegengegaan. Daardoor ging die culturele ontwikkeling tegen de verdrukking in juist groeien, volgens Hermans. Waarna hij schrijft: \u2018De strijd voor een eigen cultuur was hier tevens die voor erkenning van een eigen \u201cmenselijke waardigheid\u201d\u2019.<\/p>\n<\/span>Lees ook<\/span>Literaire Kroniek: Ondanks de censuur van het koloniale bewind ontwikkelde Indonesi\u00eb een eigen boekcultuur<\/span>28 juli 2020<\/span><\/span><\/a>\n

menselijke waardigheid<\/h5>\n

Het citaat is zo opmerkelijk omdat Hermans het begrip \u2018menselijke waardigheid\u2019 in zijn leven en werk later nooit in positieve zin heeft gebruikt. Menno ter Braak vond tien jaar eerder dat de menselijke waardigheid op het spel stond door het oprukkende nationaalsocialisme. Hermans vond in de jaren vijftig altijd dat het met de waardigheid van de mens wel meeviel. Daar kon je niet zo maar mee voor de dag komen. Maar hier, nog jeugdig en onbezonnen (hij is dan 26 jaar) hanteert hij het.<\/p>\n

Maar niet voor lang. Hij bedacht zich in hetzelfde artikel. Tien regels verder komt hij erop terug en schrijft: \u2018Wij spraken hierboven van menselijke waardigheid. Deze term dreigt langzamerhand een clich\u00e9 te worden, dat zich voor allerlei doeleinden leent. In dit kader kunnen wij op de betekenis daarvan niet ingaan, zodat wij een beroep moeten doen op de goede verstaanders.\u2019<\/p>\n

In tweede helft van de jaren veertig was Hermans, in vergelijking met zijn snerpend-polemische jaren vijftig, zestig en zeventig, uitermate gezeglijk.<\/p><\/blockquote>\n

Dit is karakteristiek voor Hermans. In de tijd dat hij dit schreef in de tweede helft van de jaren veertig was hij, in vergelijking met zijn snerpend-polemische jaren vijftig, zestig en zeventig, uitermate gezeglijk. Dat blijkt uit deel 20 van zijn Volledige Werken<\/em>. Dit is het eerste van wat vier delen gaan worden van zijn \u2018Ongebundelde werken\u2019. Dit deel beslaat de jaren 1934-1951. Alles wat Hermans in die jaren heeft geschreven maar later niet in boekvorm heeft herdrukt staat er in, vanaf zijn bijdragen aan het schoolblad van het Barleus Gymnasium Suum Cuique,<\/em> tot zijn bijdragen aan Podium<\/em>.<\/p>\n

Deze periode direct na de Tweede Wereldoorlog noemen de samenstellers \u2018een kwantitatief zwaartepunt\u2019 en beslaat net geen 700 pagina\u2019s, met het commentaar mee 1000 pagina\u2019s. Hermans schreef toen in tijdscrhiften als Criterium<\/em>, Literair Paspoort<\/em>, De Baanbreker,<\/em>\u00a0Podium <\/em>en Vrij Nederland.\u00a0<\/em><\/p>\n

liefdesbrieven<\/h5>\n

De gezeglijkheid van Hermans in deze jaren (waarin hij ook het controversi\u00eble Ik heb altijd gelijk<\/em> schreef, dus ik moet niet overdrijven) blijkt uit het grote aantal stukken waarin hij alleen maar lof voor bepaalde schrijvers heeft. Het is vreemd om van liefdesverklaringen te spreken in verband met Hermans, maar het komt soms aardig in de buurt. Du Perron, schrijft hij in \u2018Du Perron als leermeester\u2019, een essay in Criterium<\/em> van zestien pagina\u2019s, \u2018had altijd gelijk\u2019. Hij had \u2018een verrukkelijke weerzin tegen moraliseren\u2019. Du Perrons smaak was \u2018welhaast onfeilbaar. Of eerder zijn gevoel voor niveau\u2019. Hij was \u2018onovertrefbaar boeiend\u2019. Du Perron had een eerlijkheid \u2018die de intrinsieke waarde van de literatuur uitmaakt\u2019.<\/p>\n

Multatuli prijst hij ook. Hermans noemde hem \u2018het prototype van de absurde mens\u2019, waarmee hij bedoelde dat Multatuli helemaal alleen stond, niet volgens een vast program handelde, maar alles improviseerde: \u2018Hij zei: De roeping van de mens is mens te zijn. Dit is voor hem geen frase geweest. De mens is het enige wezen dat kan improviseren. Multatuli improviseerde met een weergaloze moed. Dit maakt zijn grootheid uit.\u2019 Hij was \u2018een mislukte dilettant\u2019 en op momenten \u2018een universeel genie\u2019.<\/p>\n

een literatuur<\/h5>\n

Hermans legt in deze jaren de bodem van zijn literaire en filosofische wereldbeeld. Een van de eerste stukjes in Suum Cuique<\/em> gaat over niemand minder dan Oswald Spengler en zijn Der Untergang des Abendlandes<\/em>, wiens voorspellingen hem \u2018frappant juist lijkt te zijn.\u2019 Het vergt enige close reading<\/em> om uit te maken wat Hermans hier precies denkt, maar zeker is dat hij in februari 1939 vindt dat \u2018al onze z.g. vooruitstrevendheid ons niet gelukkiger gemaakt heeft\u2019. Hij is dan achttien jaar en hoopt dat wij \u2018juist nu, een betere toekomst tegemoet gaan\u2019.<\/p>\n

Een paar maanden later, in juli, schrijft hij over Slauerhoff, \u2018de 20e eeuwer die God en alle vertrouwen verloren heeft\u2019, maar wiens \u2018troosteloze leven\u2019 velen nog lang tot troost zal zijn. Slauerhoff had voor Hermans iets \u2018essentieels te zeggen\u2019. Hij noemt hem zeven jaar later in een essay van tien pagina\u2019s \u2018de dichter der droefenis\u2019 bij wie de sensatie van treurigheid \u2018onverbrekelijk verbonden is met schoonheid\u2019. Slauerhoffs po\u00ebzie en \u2018levenswijze\u2019 vertolkt voor Hermans het \u2018vrijwel niets\u2019 dat rest als men zich niet laat verleiden door allerlei illusies.<\/p>\n

Het valt op dat Hermans zich afzet tegen het autobiografische schrijven, en kiest voor de roman waarin alles bedacht is, waardoor personages kunnen uitgroeien tot mythische figuren.<\/p><\/blockquote>\n

Het is wel verrassend om Hermans hier zo openlijk zijn sympathie te zien uiten voor Maurice Gilliams, F. Bordewijk (\u2018altijd interessant\u2019), Arthur van Schendel (misschien wel de grootste der levende Nederlandse romanschrijvers\u2019), J. van Oudshoorn. En Simon van het Reve vanwege De avonden<\/em>, waar hij dertien pagina\u2019s over schrijft. Hij vindt het van een \u2018verbluffende scherpte\u2019 en een nationale, Hollandse roman \u2018van internationale allure.\u2019 Het werk van Van Oudshoorn behoort voor hem tot het \u2018allerbelangrijkste\u2019 wat de Nederlandse romankunst ooit heeft opgeleverd. Zijn filosofie is radeloos, meedogenloos, maar vooral in Louteringen<\/em> \u2018diep ontroerend en hartverscheurend\u2019.<\/p>\n

Maar ook C\u00e9line, Kafka, Defoe, Cervantes, Julien Green en Zola behoren tot het pantheon van zijn voorkeur, waarbij het opvalt dat Hermans zich afzet tegen het autobiografische schrijven, en kiest voor de roman waarin alles bedacht is, waardoor personages kunnen uitgroeien tot mythische figuren. Terloops kom je hier allerlei meningen en bevindingen tegen die een po\u00ebticale allure krijgen, karakteristiek worden voor Hermans\u2019 schrijverschap: iedere goede schrijver is een sadist. Het is gunstig dat de naoorlogse generatie vormeloos en onsamenhangend is.<\/p>\n

Literatuur is pas dan een literatuur te noemen, wanneer zij een maatschappelijke kracht betekent.<\/p>\n

het ontstaan van een ongenadig wereldbeeld<\/h5>\n

Het ontstaan van Hermans vermaarde ongenadige wereldbeeld kunnen we meemaken aan de hand van wat hij schrijft over het werk van Sartre en Camus. Hij volgt het met een gretigheid alsof hij er belang bij had precies te weten wat hen bewoog. Hij leest La Naus\u00e9e<\/em>, L\u2019Etre et neant<\/em>, L\u2019Etranger<\/em>, La Peste<\/em> en Le Mythe de Sisyphe<\/em>. Sartre en Camus proberen \u2018een wereldbeeld te geven\u2019 dat door de moderne en vooral naoorlogse intellectueel aanvaard kan worden: het gaat dan om een \u2018eerlijk\u2019 leven, ontdaan van illusies: \u2018iedere valse voorstelling onttrekt de mens aan zijn verantwoordelijkheid\u2019, citeert hij Sartre.<\/p>\n

Het is met het absurdisme en existentialisme niet de bedoeling met \u2018een nieuw systeem\u2019 te komen. Met het absurdisme van Albert Camus leef je in voortdurende contradictie zolang je geen zelfmoord hebt gepleegd: je denkt nee, maar leeft ja. Hermans lijkt dat lastig te vinden. Hij schrijft: \u2018het merkwaardige van de absurde levenshouding is het zich bewust blijven van de gratuit\u00e9 van alle denken en handelen.\u2019<\/p>\n

Sartre is iets constructiever wanneer hij veel hecht aan het zelf kiezen en het zich engageren. Het treft Hermans in Sartre iemand te vinden \u2018die zonder blikken of blozen het woord optimisme durft te gebruiken en dan te weten dat de intelligentie en eerlijkheid van deze man boven iedere verdenking verheven is\u2019. Dat is nog eens een uitspraak. Maar Camus biedt ook een uitweg uit het absurdisme door Nietzsche te citeren wanneer die zegt dat we de kunst hebben om niet aan de absurditeit van de waarheid te gronde te gaan.<\/p>\n

ontroerend en hartverscheurend<\/h5>\n

Dit eerste deel van het ongebundelde werk is buitengewoon interessant. Hermans zit nog vol onzekerheid, maar ook vol eerste zekerheden, zoals de consequente neiging schrijvers te lezen en te zoeken met een somber, illusieloos wereldbeeld, zoals Slauerhoff, Van Oudshoorn en Camus. Ten opzichte van C\u00e9line houdt hij enige afstand. Zijn sympathiebetuigingen aan Van Schendel, de jonge Reve, Bordewijk, Du Perron, Cervantes en Multatuli, die in het vervolg van zijn schrijversleven zeldzaam zijn, verlenen het werk ineens een poreuze ondergrond: dit is een Hermans die veel ontvankelijker is dan men dacht.<\/p>\n\n

Er is veel absurd en surre\u00ebel voor hem. Hij is er met \u2018de moderne mens\u2019 langzamerhand van doordrongen dat de \u2018gewone\u2019 werkelijkheid \u2018goed beschouwd even nachtmerrieachtig en zinloos is als de droom\u2019. Kafka ligt voor het grijpen. Hermans is ook een aantal keren \u2018ontroerd\u2019 (bij Van Oudshoorn) en vindt het schrijverschap soms, zoals bij Daniel Defoe, de schrijver van Robinson Crusoe, \u2018hartverscheurend\u2019. Zoals de po\u00ebzie van Slauerhoff hem ook niet onberoerd laat: \u2018Zijn beste gedichten klinken niet anders dan als lange snikken, maar het zijn tranen waarin de gehele kosmos weerspiegeld wordt\u2019.<\/p>\n

Deze beginperiode van Hermans\u2019 schrijverschap heeft in de biografie van Willem Otterspeer al de nodige verhelderende aandacht gekregen, maar hier komt genoeg materiaal voorhanden om er nog eens in te duiken.<\/p>\n

\n

Ongebundeld Werk 1934-1951<\/em><\/a>, deel 20 van de Volledige Werken door Willem Frederik Hermans is uitgegeven door De Bezige Bij.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Toen het literaire tijdschrift Criterium in augustus 1947 een heel nummer wijdde aan Indonesi\u00eb had Nederland twee maanden eerder, in juni, de eerste \u2018politionele acties\u2019 ondernomen om de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd te breken. Het verschijnen van dat nummer was een even gelukkige als ongelukkige co\u00efncidentie. Een jaar eerder had Adriaan Morri\u00ebn het idee gekregen om eens […]<\/p>\n","protected":false},"author":2850,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-482259","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur","article_type-literaire-kroniek"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/482259","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=482259"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/482259\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/2850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=482259"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=482259"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}