{"id":481427,"date":"2020-09-29T16:41:31","date_gmt":"2020-09-29T14:41:31","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=481427"},"modified":"2020-09-29T16:42:25","modified_gmt":"2020-09-29T14:42:25","slug":"bewondering-hertmans-de-opgang","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/bewondering-hertmans-de-opgang\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: Alleen maar bewondering voor Hertmans’ ‘De opgang’ (en een klein bezwaar)"},"content":{"rendered":"

De hoofdpersoon van Stefan Hertmans nieuwe roman De opgang<\/em>, de radicale, met de Duitsers collaborerende flamingant Willem Verhulst, is zo goed in de leer dat hij op zijn schoorsteen de gipsen kop van Hitler heeft staan. Die wordt door zijn nazi-hatende vrouw op een dag in gruzelementen geslagen, maar er komt al snel een nieuwe.<\/p>\n

Omdat de kop een beladen rol speelt in de \u2018roman\u2019, die gebaseerd is op \u2018historische feiten en uitgebreide documentatie, aangevuld met de verbeelding van de auteur\u2019, gaat Hertmans tegen het einde van de roman op zoek naar de man die deze beelden toen maakte. Zijn zoon, een in Vlaanderen bekende beeldhouwer, vertelt in kort bestek de geschiedenis van zijn familie en van zijn vader, die tientallen gipsafgietsels van Hitlers kop maakte en daar goed aan verdiende.<\/p>\n

Met een wrange trek om zijn mond vertelt hij: \u2018Ach. Wij waren eigenlijk een cultureel hoogstaande familie \u2013 mijn vader Frans was de zoon van Edgar Tinel, de gevierde Vlaamse componist die kapelmeester aan het koningshuis was geweest en die op de chique Zavel in Brussel woonde\u2026maar alles is bezoedeld\u2026mijn broer Walter was al niet veel beter: als zestienjarige snotaap in uniform joeg hij bij de Mechelse Dossinkazerne scheldend de opgepakte joodse gezinnen de trein in, stampte doodsbange mensen het stro op en schopte een emmer achter hen aan voor hij de deuren dichtknalde met die grijns op zijn smoel (\u2026) na de oorlog spuwden de mensen op straat wanneer er een Tinel voorbijkwam\u2026\u2019<\/p>\n

elk zijn werk<\/h5>\n

Het vier pagina\u2019s tellende relaas over de beeldhouwer Frans Tinel en zijn familie hakken er tegen het einde van de roman extra in omdat het een voorbeeld is van allesdoordringende collaboratie, ideologisch en praktisch. En wreed, haatdragend, onversneden en meedogenloos. Daar bovenop een profiteursmentaliteit. Het relaas wordt door Hertmans, met behulp van de huivering veroorzakende drie puntjes van C\u00e9line\u2026 bondig en sterk weergegeven.<\/p>\n

Willem Verhulst is een gevreesde administratieve collaborateur die lijsten maakte van op te pakken mensen, niet iemand die zelf geweld gebruikte.<\/p><\/blockquote>\n

Van die totale collaboratie was tot dan toe in de roman geen sprake omdat de vrouw van Willem Verhulst dat onmogelijk maakte: hij was een in SS-uniform paraderende collaborateur, terwijl zij een pacifiste was die hem niet in uniform in haar nette huiskamer wilde hebben. Hij moest dat ding uit doen.<\/p>\n

Willem Verhulst is een gevreesde administratieve collaborateur die lijsten maakte van op te pakken mensen, niet iemand die zelf geweld gebruikte: \u2018Willem is daar allemaal een beetje te gevoelig voor, hij kan daar niet goed tegen, het is slecht voor zijn hart, hij slijpt liever zijn potloden en hij kijkt erop toe geen rouwranden onder zijn vingernagels te krijgen, hij vult zijn lijstjes netjes in en hij rookt zijn lekkere Hollandse sigaar van het fijne merk Willem II.\u2019 \u2018Elk zijn werk,\u2019 vat Verhulst zijn rol samen.<\/p>\n

het gentse drongenhof<\/h5>\n

De opgang<\/em> is een roman over een groot huis aan de Drongenhof in Gent dat Hertmans in 1979 kocht en twintig jaar later weer verkoopt. Wanneer de aankoop in 1979 ophanden is wordt Hertmans door huisbaas De Potter rondgeleid terwijl die de \u2018Staat van Bevinding\u2019 van het huis opmaakt, aangezien het jaren leeg heeft gestaan. De Potter vertelt terloops wel iets over de vorige bewoners, maar Hertmans is er met zijn hoofd niet bij. Wel in 1999, dan hoort hij pas dat collaborateur Verhulst er heeft gewoond en wat zich in het huis in de oorlog heeft afgespeeld. En wie er na de oorlog allemaal op kamers (\u2018op kot\u2019) hebben gewoond.<\/p>\n

Hertmans zegt de man te willen begrijpen, maar bij wat hij boven water haalt over hem ga je je afvragen of hij dat wel waard is.<\/p><\/blockquote>\n

Ook al zegt Hertmans niet n\u00f3g een boek over een SS-er te willen schrijven (\u2018daar zijn er al genoeg van\u2019), door de ruimte die Verhulst krijgt is het onvermijdelijk dat De opgang<\/em> tenminste op een dubbelportret uitloopt, als je al niet kunt spreken van het portret van een familie: over Verhulsts vrouw, de integere Mientje, zijn zoon Adri en zijn dochters Suzy en Letta, en zijn minnares Griet. Hertmans zegt de man te willen begrijpen, maar bij wat hij boven water haalt over hem ga je je afvragen of hij dat wel waard is.<\/p>\n

Het is een gladde profiteur, soms keihard, soms sentimenteel, zelden echt interessant. Het is door Hertmans bedrieglijk soepele manier van schrijven, zijn inlevingsvermogen en het overtuigende gemak waarmee hij historische feiten een gezicht geeft, dat je meegaat in het verhaal. Zoals wanneer Hertmans een stel hooggeplaatste SS\u2019ers in de mooie kamer met de marmeren schouw bij elkaar zet alsof hij erbij is geweest. Of een kijkje geeft in het liefdesnestje van Verhulst met zijn minnares Griet.<\/p>\n

Verhulst is een radicale d<\/em>eutschfreundliche<\/em> flamingant die wil dat Vlaanderen onderdeel wordt van het Groot-Germaanse Rijk. Hij heeft een steile haat tegen de Franstalige Belgen, de franskiljons, die hem als kind pestten en vernederden. Hertmans heeft het over het calimerocomplex van de radicale flaminganten.<\/p>\n

Hertmans komt met de feiten en zijn gezegende verbeelding wel h\u00e9\u00e9l dicht bij iets wat op de werkelijkheid lijkt.<\/p><\/blockquote>\n

Na een epileptisch aanval als kind is Verhulst aan een oog blind, wat hem de voortdurende zorg en genegenheid van vrouwen oplevert. Hij wordt een steeds verbetener nazi en hunkert naar erkenning en bevestiging van zijn \u2018oversten\u2019 die hem flink onder druk zetten. Terwijl hij maar een blauwe maandag op een tuinbouwschool heeft gezeten wordt zijn positie steeds rooskleuriger: hoofd van de Radiodistributie, hoofd van het Comit\u00e9 van Dietsche Actie, vertrouwensman van de Vlaamse Waffen SS, in dienst van de Sicherheitsdienst, rijdend in een luxe Mercedes. Hij moet van zijn meerderen in al deze functies \u2018unsympathisch\u2019, meedogenloos te werk gaan.<\/p>\n

Wat hij allemaal precies doet schermt hij van zijn vrouw af (\u2018dat zijn geen zaken voor een vrouw\u2019). Die wil ook niets met die \u2018politieke hysterie\u2019 te maken hebben. Hij wordt ondertussen gevreesd. Hij rapporteert de Duitsers over anglofielen, vrijmetselaars, joden, socialisten, volksvijandige elementen, franskiljons, weerstanders, bolsjewisten, pacifistische padvinders en fanatieke belgicisten: \u2018Ja, het was een indrukwekkende administratie geworden, het waken over de zuivere ziel van het volk.\u2019<\/p>\n

geen ramp zal u overkomen<\/h5>\n

Hertmans komt met de feiten en zijn gezegende verbeelding wel h\u00e9\u00e9l dicht bij iets wat op de werkelijkheid lijkt wanneer hij de sfeer rond Verhulst ook in de taal laat uitkomen: offici\u00eble taal, huiselijke taal, intieme taal, dialect, Duits. Hij benut bijna ongemerkt alle taalregisters. Al dan niet op basis van haar fragmentarische dagboeken vlecht hij door de roman een portret van Mientje Verhulst dat staat voor een even na\u00efeve als humanistische standvastigheid. Wat er ook gebeurt, ze vertrouwt op Psalm 91 die zegt dat \u2018Geen ramp zal u overkomen.\u2019<\/p>\n

Wanneer Mientje een lezing bijwoont van een door haar bewonderde dichter wordt die verstoord door twee mannen in Duitse uniformen. Achter hen, ook in uniform, staat haar man. Ze komen tot schrik van de aanwezigen \u2018controleren.\u2019 Het is een van de vele sterke sc\u00e8nes in De opgang<\/em>. \u2018Historisch\u2019 of niet, als sc\u00e8ne geeft het de verhouding tussen Verhulst en Mientje scherp weer.<\/p>\n

In al zijn nuances geldt dat ook voor het beeld dat Hertmans geeft van de kinderen. Adri, die het huis met zijn vioolspel iets menselijks liet behouden. Hij schreef een boek over zijn foute vader, maar zag er tegen op om (hoewel hij hoogleraar en historicus was) de stukken te lezen over het proces tegen hem na de oorlog. Daardoor bleef hij te mild. Zijn dochter Suzy wil niet veel meer te maken hebben met het verleden. Dochter Letta worstelt met afschuw en mededogen ten aanzien van haar vader. Mientje probeerde tijdens het proces ondanks alles toch loyaal te zijn tegenover haar man. Zij dringt erop aan dat zijn advocaat (de huisbaas De Potter) er de nadruk op legt dat Verhulst geen slecht mens is, maar een verdwaalde en misleide idealist. Maar Letta heeft daarvoor te vaak gezien hoe haar vader een loopje nam met alles: hij was altijd op zijn eigen voordeel uit. En hij had geen enkele spijt; hij wilde tot op het laatst als \u2018slachtoffer van een misdadig regime\u2019 gezien worden.<\/p>\n

De opgang<\/em> als titel is niet helemaal adequaat omdat hij slechts slaat op de rondgang die Hertmans door het huis maakt met de huisbaas De Potter, de zoon van de oorspronkelijke huisbaas en de advocaat van Verhulst. Die rondgang is door het boek verweven en doet je soms denken aan Vergilius en Dante die afwisselend door de hel van de oorlogsherinneringen en het paradijs van na de oorlog trekken, toen het huis gonsde van de levendige discussies tussen de verschillende kamerbewoners.<\/p>\n

Ik kan alleen maar bewondering voor De opgang<\/em> hebben, maar blijf toch zitten met een bezwaar: dat we hier te maken hebben met een meesterlijk geschreven relaas over een huis en zijn bewoners, maar waarbij Hertmans zelf alleen in oppervlakkige zin inhoudelijk en emotioneel betrokken is. Hij is toevallig een voormalige bewoner. Hij is een buitenstaander. Hij staat zelf buiten het drama. Verhulst is bovendien niet het interessantst denkbare personage. Blijft over dat het boek je meesleept omdat het zo goed geschreven is.<\/p>\n

\n

De opgang<\/em> door Stefan Hertmans is uitgegeven door De Bezige Bij.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

De hoofdpersoon van Stefan Hertmans nieuwe roman De opgang, de radicale, met de Duitsers collaborerende flamingant Willem Verhulst, is zo goed in de leer dat hij op zijn schoorsteen de gipsen kop van Hitler heeft staan. Die wordt door zijn nazi-hatende vrouw op een dag in gruzelementen geslagen, maar er komt al snel een nieuwe. […]<\/p>\n","protected":false},"author":2850,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-481427","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur","article_type-literaire-kroniek"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/481427","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=481427"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/481427\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/2850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=481427"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=481427"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}