De toestand in de wereld is door de massale demonstraties in Amerika en Wit Rusland weer eens zodanig dat de pessimisten het grootste gelijk van de wereld kunnen binnenhalen. Je moet een heel speciaal soort r\u00f6ntgenapparaat gebruiken om door het vuur, het politiegeweld en de plunderingen nog iets te zien dat lijkt op vreedzamer tijden.<\/p>\n
Philipp Blom, de Oostenrijkse historicus die in De duizelingwekkende jaren<\/em> en Alleen de wolken<\/em> \u2018de cultuur en crisis in het Westen\u2019 heeft beschreven v\u00f3\u00f3r en na de Eerste Wereldoorlog (en dus goed op de hoogte is van verschrikkingen), wordt in zijn nieuwe essay Het grote wereldtoneel<\/em> moeiteloos bevestigd in zijn visie dat we beland zijn in de zogenaamde \u2018omegafase\u2019, genoemd naar de laatste letter van het Griekse alfabet.<\/p>\n Het is te bizar voor woorden, maar Blom kreeg zijn kolossale ramp in de vorm van de coronacrisis.<\/p><\/blockquote>\n We bevinden ons in de laatste fase van de wereld, vindt Blom. Het is de toestand \u2018van extreme en rampzalige neergang\u2019 waarin een bedrijf of instelling probeert de neergang tegen te houden door juist sneller en radicaler door te gaan op de oude voet: nog grotere productiviteit, innovatie, bezuinigingen, ontslagen en uitverkoop.<\/p>\n Drie jaar geleden zag Blom er ook al geen gat in toen hij zijn essay Wat op het spel staat<\/em> voorspelde dat alleen een kolossale ramp mensen tot bezinning zou kunnen brengen, zoiets als de aardbeving van Lissabon in 1755 was daar voor nodig.<\/p>\n Het is te bizar voor woorden, maar Blom kreeg zijn kolossale ramp in de vorm van de coronacrisis. Alleen niet helemaal op het goede moment. Blom was door de directie van de Salzburger Festspiele gevraagd een essay te schrijven met de titel \u2018Het grote wereldtoneel\u2019. Met zo\u2019n titel kan Blom wel uit de voeten, gegeven zijn apocalyptische visie op het wereldgebeuren.<\/p>\n Blom schreef zijn essay en op het moment dat het klaar was brak de coronacrisis uit.\u00a0 Hij kon er nog net een hoofdstuk aan toevoegen. Maar eigenlijk was dat niet nodig. Het hele essay stond al in het teken van de omegafase en de transitie van een oude naar een nieuwe wereld waarin gebroken zou zijn met alle opgestapelde slechte eigenschappen van het Westen: van het leegroven van de aarde tot het smeltende ijs.<\/p>\n De coronacrisis is volgens Blom te wijten aan de ongeremde, geglobaliseerde expansiedrift van het westerse kapitalisme (\u2018het su\u00efcidale hyperkapitalisme\u2019). Het is de ramp die de urgentie van de noodzakelijke veranderingen in de wereld manifest maakt.<\/p>\n Er is duizenden jaren lang, maar vooral vanaf de zeventiende eeuw roofbouw op de aarde gepleegd.<\/p><\/blockquote>\n Zoals de aardbeving van Lissabon het vertrouwen in de rationele wereldorde en in het zogenaamd goedertieren Christendom (had God niet het beste met ons voor?) verstoorde, zo heeft volgens Blom de coronacrisis de menselijke ijdelheid een knak toegebracht door zich nergens iets van aan te trekken, en al helemaal niet van een rationele wereldorde \u2013 die orde heeft niets in de brengen tegenover een eenvoudig, maar verraderlijk virus.<\/p>\n Het grote wereldtoneel<\/em> is een essay waarin onomwonden staat dat de mensheid het heeft verbruid. Er is \u2018millennia\u2019 (duizenden jaren) lang, maar vooral vanaf de zeventiende eeuw roofbouw op de aarde gepleegd. De \u2018culturele mal\u2019, waarin drie millennia menselijke ambitie vastzitten, zou \u2018open gewrikt\u2019 moeten worden om de mensheid af te helpen van de narcistische visie die ze van zichzelf heeft.<\/p>\n De mensheid heeft al die tijd \u2018oorlog tegen de toekomst\u2019 gevoerd, dat wil zeggen heeft een gezonde toekomst voor de komende generaties twijfelachtig gemaakt door de gepleegde roofbouw, het bekende rijtje: luchtvervuiling, zeespiegelstijging, ontbossing, uitputting fossiele brandstof, plastic soep, bosbranden etc. Daar zitten de komende generaties mee opgescheept.<\/p>\n Ondanks de Cassandra-rol die Blom zo fervent speelt blijft hij niet hangen in de diagnose van de totale afgang. Hij speelt met de gedachte aan een drastische vernieuwing van het wereldtoneel, \u2018een nieuwe verlichting\u2019 waarin geducht geleerd wordt van het verleden. Er zou dan ook gebroken moeten worden met dat verleden. Er zou bijvoorbeeld een eind moeten komen aan de figuur die het Westen sinds mensenheugenis zou hebben gedomineerd: \u2018het rationele, zelfbeschikkende en vrij handelende individu.\u2019<\/p>\n Die verdwijnt \u2018van het historische toneel als een vale fictie.\u2019 Dat vrij handelende individu verdwijnt omdat men is gaan inzien dat alles en iedereen met elkaar samenhangt, niets los van elkaar staat, alles aan elkaar vast zit. Iedereen is afhankelijk, een individu is niets meer op zichzelf.<\/p>\n Om die nieuwe verlichting mogelijk te maken, om die te kunnen denken, moet de individuele verbeelding vervangen worden door een gemeenschappelijke verbeelding. Daarin wordt dan een milde strijd om \u2018beelden\u2019 gevoerd, om \u2018sterke totems\u2019. Dat zijn, vertaal ik in mijn eigen woorden, idee\u00ebn over de nieuwe inrichting van het bestaan.<\/p>\n Daar heeft Blom gedachten over: niet meer narcistisch denken, maar altru\u00efstisch, niet individualistisch, maar gemeenschappelijk, niet meer het uitleven van de ego\u00efstische morele instincten (\u2018zelfoptimalisering\u2019), maar denken aan anderen, niet meer het rationele wezen uithangen, maar erkennen dat de mens door irrationele gevoelens wordt gedreven.<\/p>\n Blom is een historicus en essayist die sterk in termen van \u2018gedeelde ervaringen\u2019 denkt. Het is alsof elk individu bij hem de hele geschiedenis in zich heeft. Het woord \u2018collectief\u2019 valt helemaal niet in dit essay, maar bij Blom hebben mensen wel alles gemeenschappelijk. De aardbeving zorgde voor alle Lissabonners voor een trauma, niemand uitgezonderd.<\/p>\n V\u00f3\u00f3r de coronacrisis was een \u2018gedeelde ervaringshorizon\u2019 afwezig en die werd volgens Blom ook node gemist in de tijd van ego\u00efstische \u2018zelfoptimalisatie\u2019. De coronacrisis maakt iedereen bescheiden omdat iedereen ervan doordrongen wordt dat hij niets in te brengen heeft tegen een virus. De menselijke hybris legt het loodje.<\/p>\n Het lijkt er misschien op dat Het grote wereldtoneel<\/em> een mooi samenhangend essay is met een wat doorgeschoten apocalyptische boodschap, maar dat is het toch niet. Het is soms kraakhelder, maar ook tamelijk warrig en maakt wonderlijke sprongen. Het staat vol vertrouwde namen en denkers, maar Blom is lang niet altijd te volgen in de vlucht die hij neemt.<\/p>\n Wij zouden drie millennia geschiedenis met ons mee dragen en moeten afschudden willen we \u2018een nieuw soort homo sapiens\u2019 kunnen worden die de toekomst aan kan. Drie millennia is veel, alleen niet voor degenen die denken dat we, zoals Blom, in de kern eigenlijk nog heel eenvoudige primitieve mensen zijn. We moeten van denkgewoonten veranderen, staat ergens anders, \u2018die veel ouder zijn dan de Verlichting\u2019.<\/p>\n Het komt er op neer dat het redelijke, zelfstandige en tamelijk vrije individu dat de Verlichting en de Romantiek samen hebben laten ontstaan, maar dat door Blom tot een ego\u00efstisch zelfoptimaliserend wezen wordt gereduceerd, van het historische toneel moet verdwijnen. Zo heeft voor Blom ook \u2018het liberale verhaal zijn verleidingskracht verloren\u2019. Dat kan helemaal niet, omdat het \u2018liberale verhaal\u2019 nooit (behalve met het neo-liberalisme) alleen dominant is geweest, het heeft altijd samen moeten werken met sociale bewegingen.<\/p>\n Philipp Blom is niet de enige commentator die verstrekkende conclusies trekt uit de coronacrisis. Het zou niet alleen maar een praktische en economische ramp zijn, het zou ook een \u2018intellectuele crisis\u2019 zijn die de \u2018fundamentele concepten\u2019 binnen de westerse cultuur op losse schroeven zet.<\/p>\n Waar denkt Blom dan aan? Wel, aan niet minder dan de \u2018menselijke wezens\u2019. Die blijken, zoveel is \u2018duidelijk geworden\u2019, \u2018lang niet zo bijzonder en machtig als ze zelf graag denken.\u2019<\/p>\n Dat is niet mis en een hele fundamentele conclusie op grond van een paar maanden coronacrisis. Er zit niets anders op dan dat die menselijke wezens eens bij zichzelf te rade gaan en een toontje lager gaan zingen. Dat zal ze leren.<\/p>\n Het grote wereldtoneel. Over de kracht van de verbeelding in crisistijd<\/em> door Philipp Blom is vertaald door\u00a0 W. Hansen en uitgegeven door De Bezige Bij.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" De toestand in de wereld is door de massale demonstraties in Amerika en Wit Rusland weer eens zodanig dat de pessimisten het grootste gelijk van de wereld kunnen binnenhalen. Je moet een heel speciaal soort r\u00f6ntgenapparaat gebruiken om door het vuur, het politiegeweld en de plunderingen nog iets te zien dat lijkt op vreedzamer tijden. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1248,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-478989","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur","article_type-literaire-kroniek"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/478989","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=478989"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/478989\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1248"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=478989"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=478989"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}kolossale ramp<\/h5>\n
suicidaal hyperkapitalisme<\/h5>\n
een nieuwe verlichting<\/h5>\n
menselijke hybris<\/h5>\n
zelfoptimaliserend wezen<\/h5>\n