\u2018Dat de vrede die nu heerst, in grote delen van Europa althans, niet vanzelfsprekend is. Het kan zomaar ergens misgaan. Met Kerstmis 1945 kreeg ik een paar kunstschaatsen van een Canadese soldaat die in Den Haag gestationeerd was en met wie mijn vader bevriend was geraakt. Zo vlak na de oorlog was de ijshal alweer open, want de Canadezen wilden ijshockeyen.<\/p>\n
Dat ene paar schaatsen heeft mijn hele leven be\u00efnvloed. In 1955 reisde ik voor het eerst achter het IJzeren Gordijn. Naar het Russische gewest in Wenen, dat in vieren was verdeeld. En naar Bratislava. Hier zag ik soldaten die tot aan de tanden toe bewapend waren. Als oorlogskind schrok ik enorm van dat wapengekletter. Wat is dit!, dacht ik.<\/p>\n
Tijdens de Olympische Winterspelen in Squaw Valley in 1960 kregen mijn ouders opeens een telegram van Joe, de Canadese soldaat, die mij op tv zag kunstrijden. Haanappel, of dat familie was? Beide momenten \u2013 de schaatsen van de soldaat, Bratislava \u2013 hebben me politiek bewust gemaakt. Er lijkt nooit n\u00ed\u00e9t iets ergs aan de hand te zijn in de wereld. Ik volg het nieuws zodat ik weet wat er gebeurt en wat er kan gebeuren.\u2019<\/p>\n
\u2018Spelen is het allerbelangrijkst. Ik heb geleerd om te spelen met de werkelijkheid en zie het leven als een rollenspel. Je speelt je rol van ouder, grootouder, minnaar, kunstenaar. Er zijn verborgen regels om je aan te houden, dat biedt houvast.<\/p>\n
‘Als fantasie werkelijkheid wordt, kunnen er gevaarlijke dingen gebeuren.’<\/p><\/blockquote>\n
En tegelijkertijd moet je dingen durven te doorbreken. Dat heb ik van mijn vader geleerd. Die vertelde kleurrijk hoe hij als hofleverancier \u2013hij werkte in een delicatessenzaak \u2013 zijn nieuwjaarsfooi van koningin Wilhelmina doorgaf aan haar bode. Spelen biedt dus houvast \u00e9n verlichting. Thuis hadden we een trapnaaimachine en als ik woensdagmiddag vrij was, mocht ik daarmee spelen. Ik heb er hele reizen op gemaakt. Hard trappen en de lucht in!<\/p>\n
Elk kind speelt uniek. Niet \u00e9\u00e9n observatie in de spelkamer was hetzelfde, terwijl mijn methode als spel-observator wel hetzelfde was. Ik heb er ook gezien dat spelen iets negatiefs kan worden. Als fantasie werkelijkheid wordt, kunnen er gevaarlijke dingen gebeuren. Als je het spel speelt, moet je het goed spelen en in de gaten houden of het gevoel dat je ergens bij hebt, erbij klopt. Jezelf blijven afvragen: ga ik hier goed mee om?\u2019<\/p>\n
Louise Groenman, Politica en parlementari\u00ebr namens D66 (1981 tot 1995)<\/h5>\n
\u2018Het belangrijkste wat ik geleerd heb, is om als vrouw verantwoordelijkheid te nemen, eigen keuzes te durven maken en te verdedigen, kansen te benutten en vooral: om op mijn eigen kracht te leren vertrouwen.<\/p>\n
Als je als vrouw in 1940 geboren bent, in een toen bezet en na vijf jaar weer vrij Nederland, en je viert in 2020 in goede gezondheid met naasten je tachtigste, dan vormt dat aanleiding tot vreugde. Maar ook tot reflectie.<\/p>\n
Aan de hand van het motto Live, love, learn and leave a legacy <\/span>heb ik op mijn verjaardag met mijn zes kleindochters en \u00e9\u00e9n kleinzoon teruggeblikt. Er zijn veel meer mogelijkheden voor vrouwen gekomen om zelf vorm te geven aan je leven, zonder vaste rolpatronen, dan ik dacht toen ik een klein meisje was. Zo werd ik als jonge moeder van drie zoons actief in de feministische actiegroep Man Vrouw Maatschappij. Daarna zette ik me jarenlang in voor mijn idealen bij D66. En heb ik geleerd er trots op te zijn dat ik \u2013 samen met andere vrouwen \u2013 mijn talenten heb ingezet om onze samenleving een stuk vrouwvriendelijker te maken. Het vergt onderhoud, maar dat laat ik met een gerust hart over aan onze kleinkinderen \u2013 vanuit hun eigen kracht.\u2019<\/p>\n
Jan Divendal, Pastoor van onder meer de Laurentiuskerk te Weesp<\/h5>\n
\u2018Als ik even ga filosoferen\u2026 Het belangrijkste wat ik heb geleerd, is het besef dat je niet alleen op deze wereld bent. En dat je durft toe te laten dat anderen je samen met jou maken wie je bent. Steeds weer opnieuw.<\/p>\n
In je jeugd word je gevormd door je ouders, broertjes, zusjes. De keuze voor het gezin waarin je opgroeit maak je niet, het gezin groeit met je mee. Ik was de oudste van twaalf kinderen. Vooral de leuke herinneringen bleven over, maar ik weet ook dat ik in de puberteit dacht: hoor eens effe, dat maak ik zelf wel uit. Dat openstaan voor anderen was niet vanzelfsprekend, het ging met vallen en opstaan.<\/p>\n
Ik denk dat dat de kwestie blijft, het hele leven lang. Leraren, vrienden, collega\u2019s. Ik ging pas \u2013 of al? \u2013 op mijn negentiende het huis uit en woonde in een huis met min of meer volwassen mannen, het \u201chuis voor late roepingen\u201d. Daarna heb ik jaren met een of meer collega-priesters gewoond. En altijd bleef het de kunst om zelf de koers van je leven te bepalen, terwijl je openstaat voor wat je van anderen kunt leren.\u2019<\/p>\n
Liesbeth Brandt Corstius, Kunsthistorica en museumdirecteur Museum voor Moderne Kunst Arnhem (1982-2000)<\/h5>\n
\u2018Ik heb geleerd dat ik heel lang een blinde vlek heb gehad voor de discriminatie van Afro-Amerikaanse kunstenaressen en kunstenaars. En dat ik \u00fcberhaupt zo lang zo\u2019n grote blinde vlek kon hebben.<\/p>\n
Tussen 1970 en 1980 ontdekte ik dat ook de kunstwereld een mannenwereld is. Ik leerde kunstenaressen uit heden en verleden kennen. En ik leerde hoe de westerse kunst ons vrouwbeeld heeft bepaald. Dat was allemaal nieuw en opwindend.<\/p>\n
Pas drie jaar geleden realiseerde ik me wat een gigantische blinde vlek al die jaren mijn blik had beperkt. In 2017 bezocht ik in New York een tentoonstelling over de strijd van Afro-Amerikaanse kunstenaressen voor hun bestaansrecht binnen de westerse kunstwereld. Op foto\u2019s zag ik ze staan tussen andere demonstrerende kunstenaressen.<\/p>\n
In een feministisch kunstblad las ik hun protesten. Die foto\u2019s kende ik uit de jaren zeventig en op dat blad was ik geabonneerd. Maar geen moment eerder had ik me gerealiseerd hoe zij een dubbele strijd voerden tegen discriminatie. Ik keek over ze heen. Ik zag ze niet en hun teksten negeerde ik. Ook dat een museumcollega in de jaren tachtig een galerie voor Afro-Amerikaanse kunstenaressen was begonnen, had ik nooit geweten of gezien. Een halve eeuw lang.\u2019<\/p>\n
Bart Jacobsen, Meubelverkoper<\/h5>\n
\u2018Ik heb geleerd om niet meer te streven naar het hoogste of het rijkste, maar te genieten van wat je hebt. Je moet het evenwicht bewaren: zorgen dat het niet doorslaat naar \u00f3f werk \u00f3f familie. Het is altijd balanceren op een kabel. Maar in de loop der jaren ben ik gestopt met dat gestreef naar meer dingen. Van lekker weer, lekker eten en een zaterdagavond met mijn vrouw of kinderen geniet ik meer dan als ik naar de bankrekening kijk.<\/p>\n
Dit inzicht kwam pas door terug te kijken op mijn jeugd. Mijn moeder werkte bij de apotheek tot ik kwam. In de laatste jaren van de oorlog was mijn vader twee, drie dagen per week weg om bij de boeren eten te halen. Later moest hij, naast zijn werk als bankwerker, vaak \u2019s avonds bijklussen als behanger. Intussen werd ik aardig verwend, maar dat had ik nog niet door.<\/p>\n
Pas toen ik zelf kinderen kreeg, zag ik wat mijn ouders voor mij hadden gedaan. En kreeg ik de drang om meer te verdienen. Tot ik merkte wat er echt toe doet: dat je vader en moeder gezond zijn. Vrienden zijn hartstikke gezellig, maar het gezin is het belangrijkst. Dat heb ik nu met mijn vrouw: we zijn met zijn twee\u00ebn, dat koesteren we gewoon.\u2019<\/p>\n
Gerti Bierenbroodspot,\u00a0 Kunstenaar en amateurarcheoloog<\/h5>\n
\u2018Ik heb geleerd om naar het licht toe te gaan. Ik ben geboren in het donker, op 9 mei 1940 om negen uur \u2019s avonds. Toen de bommen op 10 mei door de lucht vlogen, werd ik in een la gestopt. Later in de oorlog woonden er Joodse onderduikers bij ons thuis, twee ooms in pyjama\u2019s die zich schoorvoetend zachtjes door het huis bewogen. Zij leerden mij luisteren, schrijven en lezen met de kabbala.<\/p>\n
‘Het licht, dat is voor mij de realisatie van hoe goed je alleen kan zijn.’<\/p><\/blockquote>\n
Deze geheime wetenschapsleer is mijn hele leven een bron gebleven. Hier komt mijn fascinatie voor dingen vandaan. Ik ben de leerling van Da Vinci, Van Leeuwenhoek en Vermeer, en hun reflecties van het licht. En ik voel me verwant aan Rembrandts rebelsheid.<\/p>\n
Al op mijn zevende wilde ik op avontuur, naar het oerwoud in Zuid-Amerika. Maar ik ontdekte de vrijheid pas na school: te paard op Menorca, in een zelfgemaakte aquamarijnkleurige jurk, helemaal alleen. Het licht, dat is voor mij de realisatie van hoe goed je alleen kan zijn. De sterren boven het dak van de karavanserai waarop ik sliep toen ik tien jaar in Jordani\u00eb woonde. En in de provotijd en bij de Dolle Mina\u2019s leerde ik de vrouwenliefde.\u2019<\/p>\n
Gerrit Sijpheer, Zeevaarder bij de KNSM, gemeentebode in Bergen, tentamen-examinator<\/h5>\n
\u2018Ik heb geleerd dat je jeugd en je ouders doorwerken in je leven. Het is voor mij heel duidelijk: ik ben een kind van verzetsouders. Achteraf kon ik dat beter plaatsen. In de Tweede Wereldoorlog hebben mijn ouders twaalf Joden verborgen in ons huis. Zij hebben het bijna allemaal overleefd en zijn deel van onze familie geworden.<\/p>\n
Van mijn ouders kreeg ik mee dat je als mens altijd eigen keuzes maakt, en daar de consequenties van draagt. De vrijheidsdrang van mijn vader en de wil om iets te betekenen van mijn moeder zie ik terug in mijzelf. Toen ik veertien, vijftien was, zorgde mijn eigen drang naar vrijheid voor flinke botsingen met mijn vader en ik ging de zee op, als kok. Later heb ik twintig jaar als gemeenteambtenaar gewerkt. Als je de wereld maar een klein beetje beter maakt, weet ik nu, is het goed.<\/p>\n
Pas sinds een jaar of zes vallen de puzzelstukjes van mijn leven wat meer op hun plek. Door over mijn oorlogsjeugd te vertellen, deel ik dit met jongere generaties. Ik wil mijn perspectief overbrengen, maar tegelijkertijd weet ik dat ik moet kunnen loslaten. Als dat laatste lukt, dan ben je al spekkoper.\u2019<\/p>\n
Pim de la Parra, Filmmaker<\/h5>\n
\u2018Mijn belangrijkste ontdekking is dat alles wat ik van kindsbeen af heb geleerd niet waar blijkt te zijn. Vroeger nam ik aan dat je door veel te weten vanzelf geluk en vrede zou kennen. Er moest toch een absolute waarheid zijn die door mij gekend zou kunnen zijn, als ik maar zou blijven leren.<\/p>\n
Rond mijn vijftigste haakte ik af van alle zogenaamde filosofen, omdat ik hun vergaande abstracties niet meer kon verdragen. Veel toegankelijker waren mystici en spirituele gidsen uit het Verre Oosten. Onder hun invloed drong het tot me door dat mijn hoofd vol zat met zaagsel: nutteloze kennis en informatie. Het inzicht groeide dat mijn geest in de loop der jaren door ontelbare onsamenhangende gedachten en denkbeelden overwoekerd was geraakt. Alles wat ik aan woorden en zinnen kon voortbrengen, was niet meer dan verbale en mentale diarree.<\/p>\n
Op mijn zeventigste zag ik het opeens: er valt helemaal niets te weten. Niets te begrijpen. Niets te verklaren. En er is ook niemand die iets weet! We doen alleen maar alsof we alles weten. Dat is wat ik heb ontdekt. En nu hoef ik niets meer te weten, omdat ik al meer dan genoeg weet: ik weet dat ik niet(s) weet.\u2019<\/p>\n
John Jansen van Galen Journalist en schrijver van o.a. De gouden jaren van het linkse levensgevoel: het verhaal van Vrij Nederland<\/em><\/h5>\n
\u2018We zaten met zijn zeventienen in de kelder onder ons huis in Velp te schuilen voor de bombardementen: wij, onze buren die geen kelder hadden en hun familieleden uit het ge\u00ebvacueerde deel van het dorp. Ik was vier. Op het plankier waar anders de aardappels lagen te drogen, lag een oude man die in de kelder zou sterven. Ik ken nog zijn naam: de oude mijnheer Broenland.<\/p>\n
Op de trap naar de keuken zat zwijgend, in zijn veldgrauwe uniform, een Duitser. Toen de bommen begonnen te vallen en hij gek van angst met zijn ezelkar door onze straat dwaalde, had mijn vader gezegd: \u201cLaat die arme sloeber toch ook binnenkomen, hij kan er immers niks aan doen.\u201d Dat heb ik geleerd.<\/p>\n
En: dat ik almaar zo zielsgraag naar buiten wilde. Dat is zo gebleven. Het enige gedicht dat ik uit mijn hoofd ken, is van J.C. Bloem: Niet anders is de gang van ieder leven: \/ men raakt aan \u2019t eind van alle dingen los. \/ Wat heeft mij even een geluk hergeven? \/ Een neevlige einder, een verdoezeld bos.\u2019<\/p>\n\n