Is schrijven een vitaal beroep zoals dokter, verpleger of IC-assistente? Het onmiddellijk opduikende antwoord is natuurlijk \u2018nee.\u2019 Waar levens gered moeten worden verdwijnt elke andere urgentie. Eerst leven, dan werken.<\/p>\n
Maar de vraag stellen in de buurt van echte vitale beroepen is al bijzonder, alsof er toch iets vitaals aan schrijven kleeft. Er is een theorie die zegt dat wanneer de meeste mensen in de wereld gelukkig zouden zijn er geen literatuur meer geschreven zou worden. Niet meer nodig.<\/p>\n
Maar we weten dat het met de gelukkigheid van de mensen wel mee valt, vandaar dat het maar goed is dat er literatuur is. Om met dat ongeluk om te kunnen gaan moet er iets zijn dat het minder zwaar, minder ernstig maakt. Het moet iets zijn dat recht doet aan de ernst, maar door de kunstzinnigheid toch licht wordt. Door je af te leiden met een verhaal kom je met een omweg bij jezelf uit. In penibele omstandigheden grijpen mensen naar een boek als ze de kans krijgen. Er wordt dan een vitaal beroep op de literatuur gedaan.<\/p>\n
Ik kom hierop door de essays van de Engelse schrijfster Zadie Smith in Overpeinzingen<\/em>, een boekje van goed honderd pagina\u2019s, de afgelopen maanden geschreven met om haar heen de coronacrisis, de dood van George Floyd en de protesten van Black Lives Matter. In het Engels heet het Intimations<\/em>, wat de essays nog persoonlijker maakt. Ze hebben direct of indirect met deze crises te maken, maar \u00e9\u00e9n valt er een beetje buiten. Dat gaat over de existenti\u00eble vraag \u2018Waarom schrijven?\u2019<\/p>\n Voor iemand die al vijf romans heeft geschreven heeft Smith daar niet bepaald verheven gedachten over: voor haar is er niet veel verschil tussen het schrijven van een roman en het bakken van een bananenbrood. Op de vraag waarom ze schrijft, geeft ze het verbazingwekkende antwoord \u2018om iets te doen te hebben.\u2019 Ze wil haar tijd niet verspillen, het maakt kennelijk niet uit waarmee.<\/p>\n Het verbazingwekkende is dat dit helemaal niet strookt met de strekking van haar romans en haar essays, ook niet met die van haar vorige boek Changing my Mind<\/em>. In een van de essays komt de masseur voor die haar om de dag masseert vanwege rugklachten door het te veel zitten achter de laptop. Het is een stoelmassage waarbij Smith kan lezen. Dat is noodzakelijk voor haar. Als dat niet kon zou ze het niet doen. Wanneer de masseur haar ziet zegt hij: ‘Hey, lady, altijd lezen. Nooit ontspannen. Altijd lezen.\u2019<\/p>\n Smith holt achter haar drang om te schrijven en haar mening te vormen aan.<\/p><\/blockquote>\n Dit veronderstelt dat Smith haar tijd niet wil verdoen, er spreekt een zekere urgentie uit. Ze leest bij de masseur niet om maar iets te doen te hebben, ze heeft eerder geen tijd te verliezen. Maar toch, de \u2018zuiverste motivatie\u2019 voor het schrijven noemt ze \u2018om iets te doen te hebben.\u2019<\/p>\n Hoe zuiver die motivatie van Smith ook mag zijn (ze zegt nog expliciet dat het geen grap, valse bescheidenheid of pure domheid is), de hele instelling van Smith als schrijver is dat haar motivatie als schrijver voor haar uit snelt: ze holt achter haar drang om te schrijven en haar mening te vormen aan. Die zijn er al voor ze er over na heeft gedacht.<\/p>\n Hoe anders een scherp essay als \u2018Minachting als virus\u2019 te verklaren waarin ze de minachting in Engeland en Amerika voor zwarten mensen niet verklaart uit racisme, maar uit angst voor besmetting met armoede. Dat zit haar hoog. Wat zij \u2018het virus van de ongelijkheid\u2019 noemt verleidt haar zelfs tot een beetje demagogie: die ongelijkheid houdt in dat er mensen zijn die Latijn leren terwijl anderen nauwelijks leren lezen. Die houdt ook in dat er mensen zijn die hun geld in miljoenen tellen, terwijl anderen van de hand in de tand moeten leven. Heeft iemand die dit schrijft \u2018geen idee waar het leven toe dient, noch wat je met al tijd tijd moet doen, behalve die te vullen\u2019, zoals Smith schrijft? Wel fascinerend dat het zo (tegenstrijdig) in haar hoofd zit.<\/p>\n Zo zit er wel meer dwars in Smiths hoofd. In het eerste essay schrijft ze dat het lang geduurd heeft voor ze zich heeft kunnen neerleggen bij het feit dat ze een vrouw is. Niet dat ze geen vrouw was, maar ze wilde niet beantwoorden aan wat daar onder werd verstaan, zelfs het menstrueren probeerde ze te negeren, te doen alsof het niet bestond. Die weerstand had te maken met haar ingebakken neiging om zich over te geven aan wat van haar wordt verwacht. Daar wilde ze niet aan toegeven: \u2018Toen ik klein was wilde ik liever een stel hersenen in een weckpot zijn dan een \u201cnatuurlijke vrouw.\u201d\u2019<\/p>\n\n De coronatijd, waarin alles op de rem staat en er ruimte is om iets rustig te bekijken, is voor Zadie Smith een tijd om met nog meer aandacht naar mensen te kijken. Zoals naar Cy, het \u2018IT-mannetje\u2019 dat werkt in de universiteitsbibliotheek van New York University waar Smith aan verbonden is. Niet dat hij een mannetje is, hij is juist een jongen die op een hoverboard door het gebouw rijdt om overal computerproblemen op te lossen.<\/p>\n Het gaat Smith in dit essay om stijl en speciaal die van Cy: die is \u2018van een jeugdige uitbundigheid, een soort dolzinnige vreugde\u2019, zo onstuitbaar dat er een naam voor is in de psychiatrie. Smith ziet in hem de laatste resten van \u2018de oneindige belofte van de Amerikaanse jeugd\u2019 die verdwenen is: \u2018die \u2018is al zo lang een lege leugen dat ik mijn studenten er grappen over hoor maken met een zwarte humor die eerder bij oude mannen en oorlogsveteranen past.\u2019<\/p>\n Smith is blij dat Cy aan de bibliotheek verbonden is, en niet als zovele anderen (nu dertig miljoen werkelozen door het mismanagement van de coronacrisis) werkeloos is. Dat er een structuur voor hem is die hem beschermt.<\/p>\n Zo komen in Overpeinzingen<\/em> nog een aantal van die mensen voor die door Smith gezien worden omdat ze \u2018ge\u00efnteresseerd in de levens van andere mensen.\u2019 Ze worden van anonieme voorbijgangers ineens mensen met een vol leven. Aan het slot heeft ze het in kort bestek over \u2018lessen en leermeesters\u2019 die haar iets hebben bijgebracht, zoals een leraar die haar \u2018plezier en discipline\u2019 leerde.<\/p>\n Ene Zulfi heeft haar iets geleerd omdat ze \u2018een huidlaagje minder\u2019 had. Daardoor voelde ze alles eerder dan anderen. Virginia Woolf had ook zo\u2019n ontbrekend laagje, maar zij verving het door taal, \u2018voor zolang dat werkt.\u2019 Dat sensitieve laagje laat Smith niet los. Je moet er gebruik van maken. Het ontbrekende laagje maakt dat je \u2018elke regel in een boek met even grote betrokkenheid en verantwoordelijkheid leest als wanneer je hem zelf zou hebben geschreven.\u2019 Zo sensitief zijn staat toch haaks op het vullen van de tijd \u2018om maar iets te doen hebben\u2019?<\/p>\n Overpeinzingen. Zes essays<\/em> door Zadie Smith is uitgegeven door Prometheus.<\/p>\n<\/div>\n Een kleine dienstmededeling: Carel Peeters is tot dinsdag 25 augustus met vakantie.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Is schrijven een vitaal beroep zoals dokter, verpleger of IC-assistente? Het onmiddellijk opduikende antwoord is natuurlijk \u2018nee.\u2019 Waar levens gered moeten worden verdwijnt elke andere urgentie. Eerst leven, dan werken. Maar de vraag stellen in de buurt van echte vitale beroepen is al bijzonder, alsof er toch iets vitaals aan schrijven kleeft. Er is een […]<\/p>\n","protected":false},"author":1248,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-476949","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur","article_type-literaire-kroniek"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/476949","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=476949"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/476949\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1248"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=476949"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=476949"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}een beetje demagogie<\/h5>\n
jeugdige uitbundigheid<\/h5>\n
Een huidlaagje minder<\/h5>\n