{"id":470531,"date":"2020-05-26T12:57:20","date_gmt":"2020-05-26T10:57:20","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=470531"},"modified":"2020-05-27T10:00:33","modified_gmt":"2020-05-27T08:00:33","slug":"literaire-kroniek-thomas-paine-mensenrechten","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/literaire-kroniek-thomas-paine-mensenrechten\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: De rechten van de traditie of de rechten van de levenden"},"content":{"rendered":"

De rechten van de mens<\/em>, het boek waarmee Thomas Paine in 1791 Edmund Burke antwoordde op diens boek tegen de Franse Revolutie (die nog maar net was uitgebroken), is niet alleen maar historisch geschrift.<\/p>\n

Niet alleen zijn \u2018mensenrechten\u2019 voortdurend in het nieuws (discriminatie, vrijheid van meningsuiting, homohaat), het boek zelf staat aan de wieg van een belangrijke tegenstelling: die tussen progressief (Paine) en conservatief (Burke).<\/p>\n

Het is ook allerminst een saai formalistisch traktaat in strakke paragrafen. Het is een polemisch geschrift met veel gevleugeld geworden zinnen, waarin de Franse Revolutie van v\u00f3\u00f3r 1793 verdedigd wordt tegen een politicus die niets moest hebben van wat voor protest of opstand dan ook.<\/p>\n

blakend van onschuld<\/h5>\n

Burke\u2019s Reflections on the Revolution in France<\/em> lag al in de winkel toen de Terreur van Robespierre nog moest beginnen. Daarmee werden de idealen van revolutie in 1794 voor goed vermorzeld. Van Terreur en de guillotine moest Paine niets hebben, en de terroristen van Robespierre niets van hem. Ze gooiden Paine in de gevangenis toen hij als lid van de Nationale Vergadering tegen de onthoofding van koning Lodewijk XVI had gestemd. Hij ontkwam zelf maar nauwelijks aan de guillotine.<\/p>\n

Dat Paine tegen de onthoofding van de koning was had zijn reden: toen Paine als Engelsman in 1774 in Amerika kwam, begon hij vrij snel te ijveren voor de onafhankelijkheid van Amerika van Engeland. Dat idee werd gesteund door de koning van Frankrijk, Lodewijk XVI, en door de man die de Franse hulptroepen in Amerika leidde, de schrandere markies de La Fayette.<\/p>\n

Paine gaf in 1776 met zijn pamflet Common<\/em> Sense <\/em>de eerste aanzet tot wat Thomas Jeffersons Declaration of Independence<\/em>\u00a0zou worden.<\/p><\/blockquote>\n

Paine zag dat de onafhankelijkheid van het nog van onschuld blakende Amerika weleens een heel nieuw hoofdstuk kon worden in de geschiedenis van de mensheid. Het zou wel eens een heel nieuw land kunnen worden dat er vrijer en rechtvaardiger uit zou zien dan het moederland Engeland: \u2018we have it in our power to begin the world all over again<\/em>\u2019, schreef hij.<\/p>\n

Paine gaf in 1776 met zijn pamflet Common<\/em> Sense <\/em>de eerste aanzet tot wat Thomas Jeffersons Declaration of Independence<\/em>\u00a0zou worden. Op zijn beurt schreef Jefferson in Parijs weer mee aan wat in 1789 de D\u00e9claration des Droits de l\u2019Homme et du Citoyen <\/em>zou worden,\u00a0die de Franse Revolutie inluidde.<\/p>\n

alle mensen gelijk<\/h5>\n

De rechten van de mens<\/em> heeft de charme van het begin. Er bestonden in de geschiedenis natuurlijk wel een paar geschriften waarin wat grondrechten bij elkaar waren gezet (zoals de Magna Carta<\/em> van 1215, waar Engeland het nog steeds als een soort Grondwet mee moet doen), maar Paine begint echt bij het begin, bij de schepping wanneer er niets is dan de mens. Dan zijn alle mensen van dezelfde stand en dus zijn \u2018alle mensen gelijk en met dezelfde natuurlijke rechten geboren.\u2019<\/p>\n

Dat is meteen al een groot verschil met Edmund Burke. Burke denkt als conservatief niet in natuurlijke rechten, maar in organisch gegroeide rechten, in rangen en standen die generaties lang worden doorgegeven.<\/p>\n

Burke was geen vreemde voor Paine. De man met wie hij in De rechten van de mens<\/em> polemiseert is iemand met wie hij bevriend raakte omdat hij ook sympathie had voor de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog. Als lid van het Lagerhuis kon Burke invloed uitoefenen op het verloop ervan.<\/p>\n

Met de tegenstelling Paine en Burke ontstaat in het politieke denken de tegenstelling progressief en conservatief.<\/p><\/blockquote>\n

Terwijl de Bastille werd bestormd en de Revolutie zich voltrok hield Paine Burke per brief vanuit Parijs op de hoogte van de ontwikkelingen, in de veronderstelling een medestander te hebben. Paine werd dus compleet verrast toen Burke een klein jaar later Reflections on the Revolution in France <\/em>bleek te hebben geschreven, volgens Paine \u2018een wijdlopige tirade\u2019 tegen de Revolutie.<\/p>\n

Paine is teleurgesteld en dat is te merken, maar hij gebruikt die teleurstelling om Burke eens precies uit te leggen wat de betekenis van de Revolutie is.<\/p>\n

denken in driedelig pak<\/h5>\n

Met de tegenstelling Paine en Burke ontstaat in het politieke denken de tegenstelling progressief en conservatief, die in grote trekken nog steeds van kracht is. Het conservatisme van hedendaagse schrijvers als Andreas Kinneging, Bart Jan Spruyt, Thierry Baudet, Theodore Dalrymple en Roger Scruton stamt rechtstreeks van Edmund Burke. Het is gebaseerd op het denken v\u00f3\u00f3r de moderne tijd, globaal genomen voor 1900.<\/p>\n

Het is een feodale kruimeltirannie die overal in is gaan zitten.<\/p><\/blockquote>\n

Het mensbeeld van het premoderne denken gaat uit van het menselijk tekort. De hedendaagse, moderne mens zou ontworteld zijn. De conservatieven gaan terug naar innige familiebanden, denken in ouderwetse gezagsverhoudingen, hechten aan afkomst, voelen zich ingebed in de geschiedenis en tradities. Het is denken in driedelig pak, soms met jeugdige pet en sneakers. Het wordt tegenstrijdig \u2018modern conservatisme\u2019 genoemd.<\/p>\n

Een van de sterke kanten van Paine is zijn broodnuchterheid en doodgewone scherpte (\u2018Never have we had a sounder intelligence in this republic\u2019, zei Thomas Edison). Terwijl Burke in zijn Reflections<\/em> moord en brand schreeuwt om de ondergeschikte rol die de koning in de Revolutie krijgt toebedeelt legt Paine hem uit dat het niet om de koning gaat (\u2018een man met een goed hart\u2019), maar om het labyrint aan tirannie dat onder hem de touwtjes overal in handen heeft: ieder ambt, iedere hoveling, ieder pastoraat, ieder dorp heeft in Frankrijk zijn tirannie.<\/p>\n

De traditie was tiranniek, dus bleef het tiranniek. Het is een feodale kruimeltirannie die overal in is gaan zitten. Hier hielp geen herstel, alleen een breuk, zoals een Revolutie.<\/p>\n

een en al onderdanigheid<\/h5>\n

Terwijl Paine zich beklaagt over de domheid van de aristocratie en voor de afschaffing van adellijke titels is, pleit Burke onomwonden voor een regering bestaande uit de elite. Hij is voor het erfelijk doorgeven van macht, rijkdom, geloof en stand.<\/p>\n

Het is een en al onderdanigheid. Bij Burke draait alles om \u2018De rechten van de traditie\u2019.<\/p><\/blockquote>\n

Paine citeert Burke wanneer hij het monarchisme en conservatisme bondig samenvat: \u2018Wij vrezen God, we kijken met ontzag naar koningen, met genegenheid naar parlementen, zijn plichtsgetrouw jegens bestuurders, eerbiedig jegens priesters en respectvol jegens jonge edellieden.\u2019<\/p>\n

Het is een en al onderdanigheid. Bij Burke draait alles om \u2018De rechten van de traditie\u2019. Om het aanwenden van de ervaring van hele generaties, om \u2018erfelijke wijsheid\u2019, om continu\u00efteit, om de betekenis van de aristocratie als \u2018het Korinthische kapiteel van de beschaafde samenleving.\u2019<\/p>\n

Daar zet Paine tegenover dat de monarchie in Engeland helemaal niet organisch uit het land is voortgekomen, maar het resultaat is van de ordinaire veroveringszucht van Willem de Veroveraar in 1066 \u2013 de naam zegt het al. Paine heeft niets met erfelijkheid.<\/p>\n

Zoals Burke opkomt voor \u2018de rechten van de traditie\u2019, zo staat Paine voor \u2018de rechten van de levenden.\u2019 Paine is voor een breuk met de traditie: \u2018Ieder tijdperk en elke generatie moet even vrij zijn om met het oog op het eigenbelang te handelen, in alle gevallen, net als de voorafgaande tijdperken en generaties. De ijdele en aanmatigende neiging om over het eigen graf heen te regeren is de meest bespottelijke en onbeschaamde tirannie die er bestaat. De mens bezit de mens niet; en geen enkele generatie bezit de generatie die op haar volgt.\u2019<\/p>\n

spanning tussen traditie en vernieuwing<\/h5>\n

Omdat Burke het zo ronduit over \u2018de rechten van de traditie\u2019 heeft moest Paine wel even ronduit met \u2018de rechten van de levenden\u2019 komen, maar allebei lopen ze hiermee natuurlijk het gevaar gevangen te worden in een te absolute positie. Breuken moeten mogelijk zijn, maar dat elke generatie helem\u00e1\u00e1l vrij moet zijn, zonder consideratie met het verleden of de traditie, dat is zonde van het al het verrichte goede werk. De rechten van de mens worden toch niet ook met elke generatie veranderd? Er mag best spanning zijn tussen traditie en vernieuwing.<\/p>\n

Dat was in de tijd van Burke en Paine ook wel nodig, gezien de arrogantie van Burke\u2019s conservatisme. \u2018De lagere klasse\u2019 moest van hem blijvend worden geleid door Kroon, Kerk en Adel. Kerk en Staat waren twee handen op \u00e9\u00e9n buik en dat moest zo blijven.<\/p>\n\n

kind van de verlichting<\/h5>\n

Dat Paine een kind van de Verlichting is, is te zien aan de rationele manier waarop hij de grote existenti\u00eble thema\u2019s in De rechten van de mens<\/em> ter sprake brengt. Denk aan de manier waarop hij de onafhankelijkheid van Amerika als een grote stap in het leven van de mensheid begreep. Het ontstaan van Amerika werd in \u00e9\u00e9n keer een historische gebeurtenis.<\/p>\n

Op dezelfde manier ontdekt hij hoe \u2018de massa\u2019 door het conservatisme van Burke c.s. een onderdanige plaats in de geschiedenis dreigt te krijgen, een plaats waar de massa niet thuis hoort: \u2018De grote massa wordt op vernederende wijze naar de achtergrond van het schilderij van de mensheid geduwd, om het marionettenspel van stand en adeldom grotere luister te geven.\u2019 Dat is wat de Franse Revolutie probeert te voorkomen.<\/p>\n

De rechten van de mens waar Paine het over heeft, stemmen overeen met de D\u00e9claration des Droits de l\u2019Homme et du Citoyen <\/em>zoals die aan het begin van de Revolutie werd geproclameerd. Paine had nog aan de basis ervan gestaan. Met deze Verklaring<\/em> werd de grote massa naar de voorgrond<\/em> van het schilderij van de mensheid gehaald: zijn rechten en vrijheden zijn er in te vinden en zijn plichten worden er in verondersteld. Later, zoals met de mensenrechtenverklaring van de Verenigde Naties in 1948, werd deze verklaring gebruikt om er artikelen aan toe te voegen, zoals dat over discriminatie.<\/p>\n

Alle mensenrechtenverklaringen, ook het Europees Verdrag voor de rechten van de mens <\/em>(1950), staan permanent ter discussie omdat ze nooit alomvattend kunnen zijn. Ze zouden te universeel zijn, te masculien, te abstract, alleen het individu, geen collectieven beschermen, te westers van perspectief zijn. En, ieders recht op een dak boven zijn hoofd staat er nog steeds niet in.<\/p>\n

Voor Burke ging het allemaal te ver wat in de Verklaring <\/em>stond, maar Paine inspireerde het om voor de draad te komen met wensen die hij nog had ten aanzien van het verbeteren van het lot van allerlei soorten mensen. Paine maakt geen gebruik van \u2018erfelijk wijsheid\u2019 zoals Burke, maar van \u2018rationele principes\u2019 wanneer hij opsomt wat er nog allemaal geregeld moet worden voor sprake kan zijn van gelijkheid en rechtvaardigheid. Dat gaat aardig in de richting van de verzorgingsstaat: leerplicht voor alle kinderen, kinderbijslag, een voorziening voor weduwen, verkiezingen voor mannen, sociale werkplaatsen, ouderenpensioen, progressieve belastingen, bijstand, lagere belasting voor de armen, tegen slavernij, een Volkerenbond ter voorkoming van oorlogen. Je ziet Edmund Burke rillen. Het enige wat er aan ontbreekt is het basisinkomen.<\/p>\n

\n

De rechten van de mens. In antwoord op de aanval van de heer Burke op de Franse Revolutie<\/em> door Thomas Paine is vertaald en ingeleid door Jabik Veenbaas en uitgegeven door de Wereldbibliotheek.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

De rechten van de mens, het boek waarmee Thomas Paine in 1791 Edmund Burke antwoordde op diens boek tegen de Franse Revolutie (die nog maar net was uitgebroken), is niet alleen maar historisch geschrift. Niet alleen zijn \u2018mensenrechten\u2019 voortdurend in het nieuws (discriminatie, vrijheid van meningsuiting, homohaat), het boek zelf staat aan de wieg van […]<\/p>\n","protected":false},"author":1248,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-470531","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur","article_type-literaire-kroniek"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/470531","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=470531"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/470531\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1248"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=470531"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=470531"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}