{"id":460389,"date":"2020-03-10T16:27:54","date_gmt":"2020-03-10T15:27:54","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=460389"},"modified":"2020-03-10T16:27:54","modified_gmt":"2020-03-10T15:27:54","slug":"simone-de-beauvoir-dwarsdenker","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/simone-de-beauvoir-dwarsdenker\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: Simone de Beauvoir, een van de grootste dwarsdenkers uit de vorige eeuw"},"content":{"rendered":"

In het jaar dat de Franse filosofe Simone de Beauvoir honderd zou zijn geworden, in 2008, meende het dagblad Le Figaro<\/em> leuk te zijn door de lezers de keuze te geven aan wie ze de voorkeur gaven: aan De Beauvoir of aan Fran\u00e7oise Sagan. Het ging er niet om aan welk boek van de twee ze de voorkeur gaven, De tweede sekse<\/em> of Aimez-vous Brahms?<\/em> – de keuze ging om heel andere dingen.<\/p>\n

Gaven ze de voorkeur aan de wapperende blonde haren van Sagan rijdend in haar sportauto, of aan de knot of tulband van De Beauvoir? Wilden ze liever \u2018Castor\u2019 genoemd worden, zoals Jean-Paul Sartre De Beauvoir noemde, of een \u2018charmant petit monstre<\/em>\u2019 zoals Francois Mauriac Sagan noemde? En waren ze liever met De Beauvoir in het Parijse Saint-Germain de Pr\u00e9s, of met Sagan in de Provence van Saint-Tropez? En wat moest er gedronken worden? De linkse rode wijn van De Beauvoir, of de min of meer linkse champagne van Sagan?<\/p>\n

Je komt alleen maar op het idee om Simone de Beauvoir en Francoise Sagan met hun verschillen tegenover elkaar te zetten als je de wereld als wandelende imago\u2019s bent gaan zien. Dan is Ernest Hemingway zijn geweer, is Paul L\u00e9autaud zijn katten, is Harry Mulisch zijn pijp, Gerard Reve zijn Mariabeeld en Ilja Leonard Pfeijffer zijn haar.<\/p>\n

Dat is allemaal heel praktisch voor simpele karikaturisten, maar niet wanneer zo\u2019n attribuut het beeld helemaal gaat beheersen, zoals de tulband van De Beauvoir. Die heeft De Beauvoir lange tijd het schoolmeesterachtige imago van een blauwkous gegeven. Daar heeft ze zelf aan meegeholpen door zo consequent exclusief aan de zijde van Sartre te vertoeven. Maar toen na haar dood haar brieven en dagboeken werden gepubliceerd bleek dat de symbiose met Sartre minder hecht was geweest. Hoezeer ze elkaar ook vrij lieten, verschillende minnaars en minnaressen van De Beauvoir maakten Sartre goed zenuwachtig. Sartre was vooral haar denkvriend. Ren\u00e9 Maheu, Claude Lanzmann en Nelson Algren waren haar minnaars.<\/p>\n

becoming beauvoir<\/h5>\n

Ik heb nooit gedacht dat Simone de Beauvoir zo erg in de schaduw van Sartre heeft gestaan, maar dat is wel het beeld waar Kate Kirkpatrick zich in haar recente biografie Becoming Beauvoir<\/em> tegen keert. Zij maakt De Beauvoir los van Sartre en geeft haar een eigen leven en een eigen filosofie, minder in het voetspoor van Sartre en het existentialisme. Dat is heel goed mogelijk gezien de strekking van haar romans, met als hoogtepunt De mandarijnen<\/em>. En met haar vierdelige (onvolledige) autobiografie, haar boeken over het ouder worden en haar \u2018correctie\u2019 op het existentialisme met Pleidooi voor een moraal der dubbelzinnigheid<\/em>.<\/p>\n

Vandaar dat De Beauvoir heel goed past in Zij namen het woord<\/em>, het boek van Margot Dijkgraaf over \u2018Rebelse schrijfsters in de Franse letteren\u2019. Tussen namen als Madame de Sta\u00ebl, George Sand, Fran\u00e7oise Sagan, Maryse Cond\u00e9, Annie Ernaux en Lydie Salvayre is zij weliswaar de filosofe en degene die voor de \u2018theorie\u2019 zorgt, maar door haar romans behoort ze ook bij de schrijvers die met hun verbeelding ge\u00ebngageerd \u2018ingrijpen in de wereld.\u2019 Soms geducht.<\/p>\n

Door het over Annie Ernaux en Lydie Salvayre te hebben kiest Dijkgraaf voor de gele hesjes in de literatuur. Ze draaien er niet omheen: de motor van hun schrijverschap is \u2018woede\u2019, onder meer over de hardnekkige klassentegenstellingen in Frankrijk. Salvayre (geboren in 1948) schaart zich in de voetsporen van Kafka die heeft gezegd dat literatuur een vuistslag op onze schedel moet zijn, anders heeft het niet veel zin om te schrijven. Ernaux behoort tot de school die niet zozeer zichzelf wil leren kennen door te schrijven, maar de wereld. \u2018\u00c9crire la vie<\/em>\u2019, vrij vertaald als \u2018schrijf het leven\u2019, is haar adagium. En daar denk je vanzelf een uitroepteken bij.<\/p>\n

het wel\/niet van de vrouwelijke essentie<\/h5>\n

Schrijven om te schrijven volgens het negentiende eeuwse principe van l\u2019art pour l\u2019art<\/em> komt in Zij namen het woord<\/em> alleen voor als Dijkgraaf het over de vriend van George Sand heeft: Flaubert. Die maakte er een cultus van zich juist niet met de wereld te bemoeien. Dat liet hij aan George Sand over. Die deinsde er niet voor terug om in socialistische geest het tijdschrift La Cause du peuple<\/em> op te richten. Zij kende politici en ministers en deed als ooggetuige verslag van revolutionaire ontwikkelingen. Er was een \u2018sociale waarheid\u2019 die verkondigd moest worden om de hegemonie van de bourgeoisie te doorbreken. Ze schreef daarnaast elk jaar een of meer romans, wat Flaubert wanhopig maakte want die kon eindeloos naar een woord zoeken, terwijl bij haar de woorden maar bleven stromen.<\/p>\n

Flaubert schreef vier romans, Sand honderd.<\/p>\n

\u2018Wie de negentiende eeuw wil doorgronden, leze George Sand,\u2019 schrijft Dijkgraaf. Als het om het midden van de twintigste eeuw gaat geldt dit ook voor Simone de Beauvoir. Het existentialisme dat zij met Sartre vertegenwoordigde is in de jaren na de oorlog bepalend geweest voor het wereldbeeld en het denken voor wie toen volwassen werd. Als filosofie van de autonomie paste het existentialisme naadloos bij de idealen die volgens De Beauvoirs in De tweede sekse<\/em> voor vrouwen gerealiseerd moesten worden: gelijkheid man en vrouw, onafhankelijkheid, eigen inkomen, recht op abortus, geen dwang tot moederschap. En vooral: dat er niet zoiets als een specifiek vrouwelijke natuur bestond (je werd niet als vrouw geboren, maar tot vrouw gemaakt).<\/p>\n

Dit laatste, dat er geen specifiek vrouwelijke natuur bestaat, heeft voor de nodige controverse gezorgd. Tot het verschijnen van Le Deuxi\u00e8me Sexe<\/em> in 1949 (de Nederlandse vertaling verscheen pas in 1982) werd algemeen aangenomen dat de vrouw tot \u2018de wereld van het zorgen\u2019 behoorde, en de man tot \u2018de wereld van het arbeiden,\u2019 zoals F.J.J. Buytendijk schreef in De vrouw. Haar natuur, verschijning en bestaan<\/em> (1951).<\/p>\n

De late erfenis hiervan is terug te vinden bij hedendaagse feministen die de vrouw als \u2018anders\u2019 dan mannen willen beschouwen. Die vinden dat ze aan hun vrouwzijn een identiteit kunnen ontlenen. Dat zijn \u2018vrouwelijkheidsvereersters\u2019, zoals ze door Jolande Withuis worden genoemd. Elma Drayer noemt het \u2018verschilfeminisme.\u2019 Dat doen ze in hun brief aan Simone de Beauvoir in het boek waarin zestien vrouwen zo\u2019n brief schrijven nadat ze de biografie van Kate Kirkpatrick hebben gelezen: Waarom ik van Simone de Beauvoir houd<\/em>. De Simone de Beauvoir-feministen maken geen onderscheid tussen mannen en vrouwen, behalve als het gaat om de \u2018donn\u00e9es biologique<\/em>.\u2019<\/p>\n

Er is geen vrouwelijke essentie. Wat mannen kunnen, kunnen vrouwen ook.<\/p>\n

verdeeld subject<\/h5>\n

Kenmerkend voor De Beauvoirs existenti\u00eble filosofie is dat haar consequente dubbelheid van geen eenheid wil weten: ze ziet zichzelf als een \u2018verdeeld subject\u2019, gespleten tussen het project van de liefde en het project van de carri\u00e8re, gespleten tussen de autonomie en de anderen. Die twee kunnen elkaar in de weg zitten, elkaar hinderen, maar het is niet de bedoeling dat een compromis wordt gesloten. Ze hebben allebei recht van bestaan, hoe tegenstrijdig ook.<\/p>\n

De dubbelheid is een existentieel gegeven. Wat niet wegneemt dat De Beauvoir een correctie aan het existentialisme aanbracht. Wanneer het te ego\u00efstisch en te solipsistisch werd moest de blik op de Ander gericht worden. En dan niet als \u2018de hel\u2019, zoals Sartre ooit in een toneelstuk beweerde, maar als een bron van inspiratie.<\/p>\n

Jolande Withuis is zich hier in haar brief het meeste van bewust, maar zij vindt dan ook dat De Beauvoir, tegen haar eigen filosofie in, te verkleefd was geraakt met Sartre. De liefdesverklaringen van de andere schrijfsters (zoals Daan Roovers, Jannah Loontjens, Marjan Slob, Marja Pruis, Ayaan Abukar, Joke J. Hermsen) gaan stuk voor stuk over het baanbrekende van De tweede sekse<\/em>, voor henzelf en voor de westerse beschaving.<\/p>\n\n

\n
\n
Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.<\/div>\n \n
Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je \u00e9\u00e9n artikel helemaal gratis.<\/div>\n <\/div>\n\n
\n
\n Ja, dit wil ik ><\/a>\n <\/div>\n <\/div>\n<\/div>\n

Maar er is ook het nodige gepruttel. Zo zou De Beauvoir het moederschap te negatief beschrijven, het huwelijk toch zegeningen kennen, zouden kinderen niet alleen maar een last zijn en zou De Beauvoir zich \u2018ongelooflijk negatief uitlaten over ouderdom\u2019, in de woorden van Kristien Hemmerechts. Het zijn \u00e9\u00e9n voor \u00e9\u00e9n noodzakelijke kanttekeningen omdat De Beauvoir streng kon zijn, soms zelfs\u00a0\u2018vrouwonvriendelijk.\u2019 Maar ook eerlijk streng wanneer ze haar \u2018worstelingen\u2019 beschrijft tussen autonomie, verliefdheid en de lonkende verlossing van plichten. Maar ze kon ook oneerlijk zijn: toen ze in haar autobiografie alle \u2018contingente liefdes\u2019 wegliet die ze heeft gehad. Om Sartre niet te mishagen?<\/p>\n

Het aardige aan Waarom ik van Simone de Beauvoir houd<\/em> is dat je ziet dat met De tweede sekse<\/em> en haar andere werk is geleefd en geworsteld. Dit is existentieel lezen.<\/p>\n

\n

Zij namen het woord. Rebelse schrijfsters in de Franse literatuur<\/em> <\/a>door Margot Dijkgraaf is uitgegeven door Atlas Contact.<\/p>\n

Waarom ik van Simone de Beauvoir houd<\/em> <\/a>door Regine Dugardyn (red.), Nadia de Vries, Daan Borrel, Hasna El Maroudi e.a. is uitgegeven door Ten Have.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

In het jaar dat de Franse filosofe Simone de Beauvoir honderd zou zijn geworden, in 2008, meende het dagblad Le Figaro leuk te zijn door de lezers de keuze te geven aan wie ze de voorkeur gaven: aan De Beauvoir of aan Fran\u00e7oise Sagan. Het ging er niet om aan welk boek van de twee […]<\/p>\n","protected":false},"author":2850,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-460389","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur","article_type-literaire-kroniek"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/460389","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=460389"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/460389\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/2850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=460389"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=460389"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}