{"id":453445,"date":"2019-12-10T16:17:08","date_gmt":"2019-12-10T15:17:08","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=453445"},"modified":"2020-01-15T15:45:32","modified_gmt":"2020-01-15T14:45:32","slug":"willem-pijper-erotisch-pluralist","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/willem-pijper-erotisch-pluralist\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: De vele vormen van Willem Pijper, van componist tot erotisch pluralist (denk: alles)"},"content":{"rendered":"

Simon Vestdijk draaide er in zijn herinneringen Gestalten tegenover mij<\/em> niet omheen: de componist Willem Pijper was, na Du Perron, \u2018degene op wie ik het meest gesteld ben geweest.\u2019 Dat wil wat zeggen. Vestdijk was in de Nederlandse literatuur ook bevriend met Slauerhoff, Ter Braak, Marsman, Roland Holst, Nijhoff en Achterberg. Pijper moet iets aangenaam gecompliceerds gehad hebben voor Vestdijk, als een romanpersonage. Iemand met verschillende kanten, lagen en stemmingen, met gebruiksaanwijzingen. Vreemd dat Pijper, zover ik weet, het niet gebracht heeft tot een personage in een van Vestdijks romans.<\/p>\n

Vestdijk noemt hem een \u2018man van formaat\u2019, met een \u2018eigenaardige charme.\u2019 Hij had iets heersends, liet zijn \u2018meerderheid\u2019 soms voelen, wat Vestdijk zich liet aanleunen \u2018in de houding van edelmoedig konijn\u2019. Vestdijk wilde alles over muziek van hem weten, deed zich als een soort leerling voor, terwijl Pijper juist naar Vestdijk was gegaan omdat hij iets van hem in de NRC over muziek had gelezen dat hem aansprak. Ze gingen samenwerken voor het schrijven van een opera, Merlijn<\/em>, die helaas niet af is gekomen.<\/p>\n

dwangmatige briefschrijver<\/h5>\n

Pijper was een compulsief, dwangmatig briefschrijver. Dat is te zien aan de meer dan zeshonderd pagina\u2019s van het Priv\u00e9-Domein-deel In het licht van de eeuwigheid<\/em> met brieven uit de jaren 1917-1947. Ook is het te zien aan de mededeling van de bezorger van de brieven, Arthur van Dijk, dat Pijper \u2018duizenden\u2019 brieven schreef aan een van zijn permanentste geliefden: Louise Bolleman. Hier kon maar een deel van worden opgenomen. Hij schreef haar meerdere keren per week, als een soort \u2018bulletin.<\/p>\n\n

\n
\n
Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.<\/div>\n \n
Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je \u00e9\u00e9n artikel helemaal gratis.<\/div>\n <\/div>\n\n
\n
\n Ja, dit wil ik ><\/a>\n <\/div>\n <\/div>\n<\/div>\n

Pijper was een makkelijke, vloeiende briefschrijver, maar als de emoties hoog opliepen, was de brief ook het middel om heel precies te \u2018formuleren\u2019 wat hij bedoelde. Dat oplopen van emoties kwam nogal al eens voor, aangezien Pijper een \u2018pluralist\u2019 was, iemand met meerdere geliefden tegelijk. Toen Vestdijk naar hem informeerde bij Marsman omdat ze allebei uit Zeist kwamen, noemde Marsman hem \u2018een haremhouder.\u2019<\/p>\n

\u2018Dat leek mij interessant\u2019 schrijft Vestdijk in Gestalten tegenover mij.<\/em><\/p>\n

als componist bepaald modern<\/h5>\n

Afgezien van componist was Pijper een belangrijke figuur in het Nederlandse muziekleven. Hij was directeur van het Conservatorium in Rotterdam, ongenadig muziekcriticus voor verschillende kranten en redacteur van muziektijdschriften. Pijper kon schrijven, was niet zuinig in zijn oordelen, op het zwart-witte af. Als componist was hij bepaald modern, zo modern dat iemand in 1924 naar aanleiding van de uitvoering van zijn Tweede Symfonie<\/em> in het Algemeen Handelsblad<\/em> schreef: \u2018Nog nooit heeft het Concertgebouwpubliek z\u00f3 onverholen laten blijken van een werk in het minst niet gediend te zijn als gistermiddag na de uitvoering van Pijpers Tweede.\u2019<\/p>\n

\u2018Nog nooit heeft het Concertgebouwpubliek z\u00f3 onverholen laten blijken van een werk in het minst niet gediend te zijn als gistermiddag na de uitvoering van Pijpers Tweede.\u2019<\/p><\/blockquote>\n

Daar was Pijper niet van onder de indruk. Hij had een solide zelfbesef dat zich niet makkelijk van zijn stuk liet brengen (behalve in liefdesaangelegenheden). Hij had zijn oordelen klaar: hij moest niets hebben van het neoclassicisme van Stravinsky en verwierp de \u2018Beethovencultus.\u2019 En: \u2018ik verwerp Hindemith, verwerp Honegger, verwerp Milhaud, verwerp Malipiero.\u2019 Volgens Vestdijk verwierp Pijper de muziek na Bach en Haydn tot en met de late romantiek \u2018integraal.\u2019 Maar hij hield L\u00e9vy, Bart\u00f3k, Webern, Satie, Sch\u00f6nberg en Berg in ere. Hij vond dat in Nederland in geen 300 jaar een vruchtbaarder werklust dan tegenwoordig [1927] was.\u2019<\/p>\n

opensnijderij van mezelf<\/h5>\n

Vestdijk vond Pijper niet voor niets \u2018interessant.\u2019 Pijper was vrijmetselaar en goed thuis in de psychoanalyse, zodat het Ich en het Es regelmatig in zijn brieven opduiken. Pijper had de nodige zelfkennis paraat, zodat hij zichzelf diagnostiseerde als \u2018schizofreen.\u2019 In brieven aan zijn verschillende geliefden legt hij zichzelf en de geliefden op de bank. Hij weet \u2018van de psychische mechanismen die ons uiterlijk leven besturen.\u2019 Hij is bereid \u2018in harde en zakelijke termen\u2019 over zichzelf te denken: \u2018Schizofrene persoonlijkheden zoals ik zijn zogenaamde Doppelnaturen<\/em>.\u2019<\/p>\n

Als Doppelnaturen die natuur wegstoppen worden het onberekenbare, levende raadsels voor zichzelf. Als ze zich ervan bewust worden, \u2018zoals in mijn geval\u2019, dan is het alleen maar een bron van \u2018veel bewuste ellende, een duidelijke zichtbare innerlijke verscheurdheid.\u2019 In lange brieven aan Emmy van Lokhorst, met wie hij getrouwd was van 1927-1936, analyseert hij hun verhouding tot op het bot, wat hij zijn \u2018opensnijderij van mezelf\u2019 noemt.<\/p>\n

Iets waar Vestdijk zelf al niet meer in geloofde, de astrologie, was voor Pijper vertrouwde materie. Hij redeneerde zonder moeite in astrologenjargon. Aan Vestdijk schreef hij dat hij zich gerust kan beroepen \u2018op mijn Mercurius in \u2018t elfde huis.\u2019 Wat niet verhinderde dat Pijper zich tegenover zijn verschillende vrouwen moest verantwoorden voor zijn \u2018verscheurdheid\u2019, niet alleen omdat hij tegelijk verhoudingen had met verschillende vrouwen, maar ook omdat hij tegenover die vrouwen een kunstenaars-onafhankelijkheid claimde die ervoor zorgde dat hij nooit helemaal \u2018van hen\u2019 was. Hij vond het geen bezwaar om daarvoor aanzienlijke getuigen aan te roepen die ook zo neurotisch gespleten waren: \u2018Kijk naar Baudelaire, Verlaine, Strindberg \u2013 naar iedereen die wat betekend heeft in de geschiedenis der menselijke cultuur.\u2019<\/p>\n

Hoe afhankelijk Pijper ook van zijn geliefden was, zijn werk als componist stond altijd op de eerste plaats. Dat werk moest \u2018beschermd\u2019 worden tegen de (begrijpelijke) neiging tot infiltratie van zijn geliefden, die aandacht wilden, zoals in menig brief uitvoerig aan de orde is. Het componeren, vond hij, heeft recht op \u2018rigoureuze bescherming\u2019. Met andere woorden: \u2018het is nodig dat de koning alles heeft wat hem dienstig is.\u2019<\/p>\n

erotisch pluralist<\/h5>\n

Pijper was natuurlijk geheel uit vrije wil polygaam, maar zelf zag hij diepe, psychoanalytische drijfveren die hem niet zo vrij maakten. Zeker is dat hij zich ermee in de nesten werkte. Maar volgens Vestdijk voelde hij meer verantwoordelijkheid \u2018dan de huwelijksmeneer, bij wie alles van een leien dakje loopt.\u2019 Dat is te zien aan verschillende soorten brieven: brieven waarin hij zichzelf omstandig verantwoord, en brieven waarin hij de balans opmaakt wanneer een verhouding stuk is gelopen. In die laatste brieven krijg je een inkijkje in hopeloos-gordiaanse knopen van gevoeligheden, remmingen, verlangens, teleurstelling, fixaties, complexen en wederzijds onbegrip.<\/p>\n

Pijper kan dan snijdend hard zijn. Zoals in 1924 in lange brieven aan Iet Stants, een compositieleerlinge. Hij richt zich schriftelijk tot haar, want als ze elkaar fysiek zouden treffen, zou Iet \u2018a priori in de Afwijzende Houding [gaan staan], met benepen lippen en een geest die op springen staat het eerstgezegde het beste te weerleggen, of tenminste uit te pluizen \u2013 al handelde dat Eerstgezegde dan ook maar over de treinverbinding Utrecht-Groenekan of over een postzegel van een dubbeltje.\u2019<\/p>\n

\u2018Ze zou op springen staan het eerstgezegde het beste te weerleggen, al handelde dat Eerstgezegde dan ook maar over de treinverbinding Utrecht-Groenekan of over een postzegel van een dubbeltje.\u2019<\/p><\/blockquote>\n

In zulke brieven zijn de invectieven niet van de lucht: \u2018Continueer je gemeenschapszinnelijke narcisme vooral tot je jezelf volstrekt ge\u00efntroverteerd hebt.\u2019 \u2018Wat doen we op \u2018t moment m\u00e9\u00e9r dan tegen mekaars rug praten.\u2019 In deze verhouding krijgt deze \u2018loslopende vrijgeest\u2019 het Spaans benauwd: \u2018Ik krijg een kooi vol beroerde associaties in mijn kop zitten; ik voel dwangbuizen om mijn borst, ik voel ze proberen hersencellen van me hermetisch te sluiten, ik ruik een schroeiwalm en \u2013 \u2018t beroerdste! \u2013 ik weet wat dit allemaal beduidt.\u2019<\/p>\n

Ook al bevond Pijper zich middenin het \u2018burgerlijke bestaan\u2019 in zijn verschillende muzikale hoedanigheden (directeur, docent, criticus), vond hij zichzelf in de kern \u2018enigermate terzijde van het burgerlijke bestaan.\u2019 Hij was \u2018precies zo\u2019n loslopende vrijgeest\u2019 als Vestdijk, die slechts bestaat \u2018ter wille van mijn werk\u2019. Zijn erotisch pluralisme, om het zo maar te noemen, was een onderdeel van dat werk. Het was een \u2018uitbreiding van het liefdesgevoel\u2019: \u2018Houden van een landschap, van een geluid, van een dier, een mens, een plant, een gedachtearabesk, het zijn alle tot op zeer grote hoogte gelijkwaardige erotische functies voor mij.\u2019<\/p>\n

In het licht van de eeuwigheid<\/em> is een rijk boek. Pijper is een prismatische persoonlijkheid die niet in een conventioneel stramien past. Zijn hardheid staat tegenover zijn zorgzaamheid (de \u2018duizenden brieven\u2019 aan Louise Bolleman), zijn rationele geest botst met zijn fascinatie voor astrologie, zijn tederheid legt het af tegen zijn lust tot analyse, verklaren en redeneren. Zijn ontrouw staat haaks op zijn trouw aan Bolleman. De vaak kort en haastig geschreven briefjes aan Bolleman contrasteren met de heftig en meedogenloos analyserende epistels aan Iet Stants en choreografe Corrie Hartong.<\/p>\n

Allemaal heel interessant.<\/p>\n

\n

In het licht van de eeuwigheid. Een leven in brieven 1917-1947 <\/em><\/a>door Willem Pijper is bezorgd door Arthur van Dijk en uitgegeven door De Arbeiderspers.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Simon Vestdijk draaide er in zijn herinneringen Gestalten tegenover mij niet omheen: de componist Willem Pijper was, na Du Perron, \u2018degene op wie ik het meest gesteld ben geweest.\u2019 Dat wil wat zeggen. Vestdijk was in de Nederlandse literatuur ook bevriend met Slauerhoff, Ter Braak, Marsman, Roland Holst, Nijhoff en Achterberg. Pijper moet iets aangenaam […]<\/p>\n","protected":false},"author":2850,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-453445","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/453445","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=453445"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/453445\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/2850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=453445"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=453445"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}