Ze zagen zichzelf als een soort \u2018freelance rechtsen\u2019. Als er een demonstratie was en ze konden die dag vrij krijgen, dan probeerden ze erbij te zijn.<\/p><\/blockquote>\n
Publicaties over wie die mensen waren, wat hen dreef en waarom ze deden wat ze deden, waren er nauwelijks. De laatste keer dat de Nederlandse radicaal- en extreemrechtse beweging zelf uitgebreid was ge\u00efnterviewd voor academisch onderzoek, was in de periode 1996-1999 voor het proefschrift van Annette Linden. Alle publicaties daarna waren ofwel niet academisch van aard, of het ging om een kleine onderzoeksgroep.<\/p>\n
Linden volgde voor haar proefschrift Besmet <\/span>36 radicaal- en extreemrechtse activisten, van wie een aanzienlijk deel namens politieke partijen als de Centrum Democraten (CD) in de lokale politiek zat. \u2018Achteraf gezien was die periode wel het begin van het einde,\u2019 vertelde een van hen me. \u2018Janmaat verdween uit de Tweede Kamer, de CD viel uit elkaar en CP\u201986 werd verboden. En we raakten gewoonweg veel activisten kwijt nadat zij stelselmatig werden gestigmatiseerd.\u2019<\/p>\n Die stigmatisering is ook een van de belangrijkste conclusies in Lindens proefschrift: vrijwel alle ge\u00efnterviewden verkeerden eind jaren negentig in een sociaal isolement als gevolg van hun denkbeelden. Werkgevers waren evenmin gecharmeerd van het activisme. Bovendien raakten veel ge\u00efnterviewden gedesillusioneerd doordat het hun maar niet lukte om een substanti\u00eble achterban aan zich te binden of aan te haken bij bestaande protesten.<\/p>\n Zo was er eind jaren negentig een landelijke rel rondom de Friese plaats Kollum. Bewoners kwamen daar in opstand tegen een asielzoekerscentrum omdat zij vermoedden dat in 1999 Marianne Vaatstra was omgebracht door een asielzoeker. Het leverde Kollum de reputatie op van agressief en xenofoob dorp, niet in de laatste plaats omdat asielzoekers door inwoners werden bedreigd. Maar hoe dreigend en racistisch ze zich ook uitlieten, al met al bleek Kollum geen voedingsbodem voor radicaal- en extreemrechtse clubs. Verschillende groepen probeerden aan te haken bij de dorpswoede, maar Kollummers moesten weinig van hen hebben.<\/p>\n De laatste vijf jaar is het tegenovergestelde het geval: nu lukt het radicaal- en extreemrechts w\u00e9l om met boze burgers bondgenootschappen te sluiten op brede thema\u2019s, bijvoorbeeld het behoud van Zwarte Piet. Of denk aan de demonstratie tegen de Islamitische Staat van ProPatria (een gelegenheidscollectief van het in 2012 opgerichte Identitair Verzet) in de Haagse Schilderswijk in 2014. De demonstratie bestond uit bekende radicaal- en extreemrechtse activisten, Vlaamse nationalisten, ADO-fans die net terugkwamen van een verloren thuiswedstrijd tegen Feyenoord, Assyrische christenen en een handjevol Koerden.<\/p>\n Op lokaal niveau slaagden radicaal- en extreemrechtse activisten er in 2015 in om aan te haken bij protesten op plekken waar opvangcentra voor vluchtelingen en asielzoekers zouden komen. Volgens mediaberichten vormden de demonstranten een mengelmoes van protesterende omwonenden, boze burgers en geharde activisten. Toegegeven: deze samenwerkingsverbanden leverden geen blijvende aanwas op. Zodra er tien kilometer verderop een azc dreigde te komen, gingen veel van die woedende buurtbewoners de deur al niet meer uit. Maar lokale protestgroepen lieten zich de steun wel aanleunen en waren blijkbaar niet bang om te worden geassocieerd met radicaal- en extreemrechts.<\/p>\n En hoewel het aantal rechtse activisten dat openlijk actievoert behoorlijk is afgenomen (in 1997 ging de Anne Frank Stichting uit van 1.100 tot 1.440 extreemrechtse activisten met een actieve kern van 180 tot 200 mensen, in 2014 werden er nog maar 100 mensen geteld), horen we wel vaker van ze. Identitair Verzet haalt bijvoorbeeld regelmatig de media met acties die slechts door een paar mensen worden uitgevoerd, zoals een slot om het hek van de Islamitische scholengemeenschap Ibn Ghaldoun (2012) of de bezetting van een moskee of gebouw waar een islamitische instelling dreigt te komen.<\/p>\n Hoewel het aantal rechtse activisten dat openlijk actievoert behoorlijk is afgenomen, horen we wel steeds vaker van ze.<\/p><\/blockquote>\n Degenen die op het dak klimmen, hebben het ideaal van een rechtse massabeweging al jaren geleden opgegeven. \u2018Ik heb lang meegedaan aan grote demonstraties en ze ook zelf georganiseerd,\u2019 vertelt een geharde activist van Identitair Verzet. \u2018Maar dan waren er altijd wel een stel vijftienjarigen die het leuk vonden om baldadig de Hitlergroet te doen en werden we weer in de media afgeschilderd als een stel fascisten. Of we kregen met pijn en moeite honderdvijftig mensen bij elkaar, maar haalden niet eens de media. Als we nu met twee man en een spandoek op het dak van de moskee klimmen, zitten we w\u00e9l in het NOS-journaal. En je loopt minder risico qua reputatieschade, omdat je het doet met mensen die je goed kent.\u2019<\/p>\n Identitair Verzet maakt voor zijn acties ook wel eens gebruik van neonazi\u2019s, maar dan worden er vooraf duidelijke afspraken gemaakt over wat ze wel en niet mogen doen of dragen. Sociale media bieden hun de mogelijkheid om hun acties breeduit te communiceren. Als Identitair Verzet ergens een moskee bezet en daarover bericht op Facebook, regent het instemmende reacties en wordt er volop gedoneerd aan het boetefonds. Daardoor hoeven de bezetters van die dag nooit hun eigen boetes te betalen. Het verlaagt voor straatactivisten de drempel om te bezetten, want het kost hun toch geen geld. En voor mensen die de actie steunen, is het een redelijk risicovrije manier om te kunnen participeren zonder dat ze het risico lopen om te worden gearresteerd of ontmaskerd door politieke tegenstanders.<\/p>\n Van de activisten die ik zelf voor mijn onderzoek heb ge\u00efnterviewd, verkeert anno 2019 niemand in een sociaal isolement. Als ik vraag wat hun omgeving van hun activisme vindt, volgt een antwoord als: \u2018Ze zijn niet zo extreem als ik, maar stemmen wel PVV dus ze zijn het er vaak wel deels mee eens.\u2019 Of: \u2018Mijn ouders zeggen nu zelfs: \u201cJongen, je hebt toch wel gelijk gekregen.\u201d\u2019 Of ze zeggen: \u2018Mijn moeder vraagt zich wel eens af wat ze verkeerd heeft gedaan, maar we hebben het er gewoon nooit over.\u2019 Er sneuvelt heus wel eens een individuele vriendschap of relatie, maar iedereen heeft nog vrienden en een netwerk buiten de beweging.<\/p>\n Op een enkeling met een flink strafblad of een baan in de beveiliging na, heeft ook vrijwel niemand last met werkgevers. Een vrouw van in de veertig vertelde dat ze in de zorg werkt, maar vanwege haar opvattingen geen donkere mensen hoeft te wassen. Ook voor wie in de bouw werkt, is het activisme weinig problematisch: \u2018Wanneer je er niet over praat op het werk en ze leren je eerst kennen, dan zien ze gewoon: dat is een aardige jongen, die werkt hard en die weet waar hij het over heeft. En dan zien ze je een keer \u2013 bam! \u2013 met een actie op tv. En dan is het: \u201cO, dat hadden we van jou niet verwacht.\u201d Dan leg je het gewoon uit, ook wat het thema is van die dag. Dat is allemaal niet zo moeilijk. En dan zien ze dat het iedere keer goed gaat en dat je op maandag gewoon weer op je werk verschijnt nadat je in het weekend bent opgepakt.\u2019<\/p>\n Dat deze activist een uitgesproken nationaalsocialist is, vertelt hij dan weer niet aan zijn werkgever. \u2018Nee, dat hoef ik er niet bij te zeggen. Je moet wel weten w\u00e1t je vertelt.\u2019 Overigens is het voor veel geharde activisten ook een bewuste keuze geweest om zich netjes te kleden nadat zij als tiener jarenlang als skinhead door het leven gingen: \u2018Mensen keken alleen naar de boodschapper, niet naar de boodschap.\u2019<\/p>\n Het verdwijnen van het stigma heeft verschillende redenen. Allereerst zoekt de huidige generatie radicaal- en extreemrechtse activisten doorgaans geen aansluiting bij de historische context. Waar eerdere formaties zoals het Nationaal Jeugd Front in de jaren zeventig openlijk dweepten met nationaalsocialistische sympathie\u00ebn en zelfs terugverlangden naar de Duitse bezetter, geldt dat niet voor formaties als Identitair Verzet, Pegida Nederland en het in 2015 opgerichte en weer opgeheven Twentse collectief Demonstranten Tegen Gemeenten (DTG).<\/p>\n Hoewel er zeker bekende activisten zijn met een lange carri\u00e8re in de radicaal- en extreemrechtse beweging, plaatsen zij zichzelf niet openlijk in een traditie. Ook zijn er veel \u2018freelancers\u2019 zoals het drietal waarmee mijn onderzoek begon, die na de nodige splitsingen en scheuringen geen zin hebben om zich nog ergens bij aan te sluiten, maar die wel altijd van de partij zijn als er wat te beleven valt.<\/p>\n Er zijn veel \u2018freelancers\u2019 die na de nodige splitsingen geen zin hebben om zich nog ergens bij aan te sluiten, maar die wel altijd van de partij zijn als er wat te beleven valt.<\/p><\/blockquote>\n Daardoor is het huidige radicaal- en extreemrechtse landschap vooral een netwerk van persoonlijke relaties, zonder gedeelde ideologie. Waar het bij skinheads en neonazi\u2019s eerder draaide om uniformiteit (allemaal dezelfde leider, hetzelfde uiterlijk en een gedeelde ideologie), is de politieke overtuiging van de huidige generatie activisten een hyperindividuele aangelegenheid. En soms is het begrip \u2018ideologie\u2019 zelfs wat flatterend en gaat het eerder om bij elkaar geraapte denkbeelden.<\/p>\n Er wordt nauwelijks nog aan ideologische vorming gedaan. Denkbeelden zijn grofweg in te delen in drie pijlers: cultureel nationalisme (anti-islam en voorstander van gedwongen assimilatie), etno-nationalisme (elk volk z\u2019n eigen staat en terug naar traditionele rollen binnen het gezin) en raciaal nationalisme (het \u2018blanke volk\u2019 is superieur en moet anderen overheersen).<\/p>\n Daartussen wordt op verschillende thema\u2019s over en weer geshopt. Zo zijn er raciaalnationalisten die keiharde voorstanders zijn van kapitalisme omdat het een systeem is waarbinnen de sterkste komt bovendrijven. Terwijl nationaalsocialisten vaak een verzorgingsstaat willen waarin goed voor burgers wordt gezorgd, van de wieg tot het graf.<\/p>\n Maar zelfs al zijn er breuklijnen aan te duiden (bijvoorbeeld anti-islamstandpunten versus uitgesproken antisemitisme), ideologische verschillen worden uit pragmatisme makkelijk overbrugd. Dit geldt zeker wanneer er een gezamenlijk doel is of wanneer er een persoonlijke relatie is. Zo vroeg ik een keer aan een activist die zich verzette tegen de komst van een moskee wat hij ervan vond dat ook neonazi\u2019s zich bij de actie hadden aangesloten. \u2018Wat zij doen, gaat me eigenlijk te ver,\u2019 zei hij. \u2018Maar het zijn hele aardige mensen.\u2019<\/p>\n Een andere reden voor de verdwijning van het stigma is dat veel begrippen steeds minder beladen zijn. De term \u2018extreemrechts\u2019 is de afgelopen decennia uitgesplitst in onder meer \u2018radicaalrechts\u2019, \u2018nieuw-rechts\u2019, \u2018rechts-populistisch\u2019, \u2018ver-rechts\u2019 en \u2018nieuw rechts radicaal\u2019. Jan Vetten schreef in 2016 in zijn biografie van de Centrumpartij dat de Centrumstroming qua standpunten tegenwoordig als \u2018radicaal-rechts\u2019 zou worden gekwalificeerd \u2013 al zou je kunnen betogen dat de term \u2018extreemrechts\u2019 in de laatste fase van de politieke loopbaan van Janmaat wel enigszins gerechtvaardigd was, omdat hij zich met openlijke nationaalsocialisten omringde nadat iedereen zich van hem had afgekeerd.<\/p>\n Overigens is er geen consensus over welke term wanneer moet worden gebruikt. De Duitse politicoloog Michael Minkenberg vertelde ooit een anekdote over een groep onderzoekers die een bundel over Europese populistische partijen samenstelde. Daarbij was er zoveel ruzie over welke term te hanteren, dat iemand grapte de bundel dan maar Bad People in Europe <\/span>te noemen.<\/p>\n Zelf spreek ik vanwege het veelvoud aan hyperindividuele opvattingen standaard over \u2018radicaal- en extreemrechts\u2019, dat in mijn ogen staat voor: het streven naar een homogene culturele of etnische staat, door middel van het inperken van de burgerlijke vrijheden en grondrechten van religieuze en etnische minderheden, al dan niet met geweld. Hoewel er ook zeker activisten zijn die nooit geweld zullen gebruiken, is van doorslaggevend belang dat zij botsen met de grondwet wanneer zij hun idealen, zoals \u2018gedwongen assimilatie\u2019 of \u2018geen uitkeringen voor mensen met een migratieachtergrond\u2019, in de praktijk zullen brengen. Een derde reden voor het verdwijnen van het stigma is het huidige politieke discours.<\/p>\n Onlangs sprak ik een activist met een decennialange geschiedenis in de beweging, die opgetogen concludeerde: \u2018We hebben gewoon gelijk gekregen. Wat we voor ogen hadden, is uitgekomen. En het maakt mij niet uit of wij het agenderen of dat anderen dat doen.\u2019<\/p>\n \u2018We hebben gewoon gelijk gekregen. Wat we voor ogen hadden, is uitgekomen.\u2019<\/p><\/blockquote>\n Want of het nou over VVD-leider Klaas Dijkhoff gaat die plannen de wereld inslingert over het zwaarder straffen van mensen uit probleemwijken, PVV-leider Geert Wilders die een verkiezings-A4\u2019tje heeft met anti-islamstandpunten, of Ahmed Marcouch die als PvdA-Kamerlid salafistische organisaties wil aanpakken, radicaal- en extreemrechts ziet overal haar standpunten terug \u2013 al is het dan soms in afgezwakte vorm of verkondigd door iemand die het liefst ver bij hen vandaan blijft.<\/p>\n Als activisten hoeven ze geen energie meer te steken in het infiltreren van politieke partijen die hen buiten de deur proberen te houden. \u2018Een deel van onze standpunten komt al terug in het debat. Vanaf hier is er geen weg terug meer.\u2019 Of zoals voormalig CP\u201986-voorman Martijn Freling in 2016 tegen het AD <\/span>over het Wildersproces zei: \u2018Wilders gaat veel verder dan wij toen. Wij zeiden alleen dat we niet m\u00e9\u00e9r buitenlanders wilden, hij zegt dat hij er m\u00ednder wil.\u2019<\/p>\n Nederlandse aanhangers van de rassenleer waren enorm blij met het Tweede Kamerdebat over de uitspraken van Forum voor Democratie-lid Yernaz Ramautarsing over ras en IQ, die bijval kregen van Kamerlid Theo Hiddema. Het in februari 2018 gevoerde debat, aangevraagd door GroenLinks, was bedoeld om de uitspraken snoeihard te veroordelen. Maar dat punt ging totaal voorbij aan de \u2018rassenrealisten\u2019 in mijn onderzoek, die de ophef vooral als noodzakelijk paard van Troje zagen. \u2018Het ging in de Tweede Kamer gewoon over de relatie ras en IQ. Dat was zelfs Janmaat nooit gelukt \u2013 als hij het ooit \u00fcberhaupt had willen proberen. Het zaadje is geplant. Alles wat je aandacht geeft, groeit. Ik zie dit als een geweldige stap voorwaarts,\u2019 zei een ge\u00efnterviewde.<\/p>\n Het behoeft geen uitleg dat Baudets geflirt met termen als \u2018boreaal\u2019 en \u2018homeopathische verdunning\u2019 helemaal tot intern gejuich leidde, al zei Baudet erna snel dat het allemaal niet zo bedoeld was en dat iedereen niet zo gevoelig moest doen.<\/p>\n Het gevoel politiek te worden vertegenwoordigd, maakt tegelijkertijd dat het voor de radicaal- en extreemrechtse beweging lastig is om mensen te rekruteren. Ook sociale media vormen voor veel ontevreden burgers nog altijd een prima uitlaatklep. Waarom zou je op zondagochtend op een regenachtig industrieterrein demonstreren als je ook een boos bericht op Facebook kan plaatsen dat andere mensen liken?<\/p>\n Als ik een schatting zou moeten maken van het aantal radicaal- en extreemrechtse activisten dat momenteel bereid is om de deur uit te stappen en dertig kilometer te reizen voor een borrel, bijeenkomst, demonstratie of actie, dan denk ik dat het er niet meer dan 250 tot 300 zullen zijn. En zelfs dat is nog aan de hoge kant.<\/p>\n\nIedereen heeft nog vrienden<\/h5>\n
\u2018Je moet wel weten w\u00e1t je vertelt\u2019<\/h5>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/Extreemrechts_doorlees-1-1280x914.jpg\")
Minder beladen<\/h5>\n
Een dagelijkse stroom aan haatberichten<\/h5>\n