Er zijn heel wat woorden die ik niet meer kan horen terwijl ik met de inhoud ervan niet eens zoveel problemen heb. Het is het gemak waarmee ze worden gebruikt dat de weerstand oproept. Het zijn veelal woorden met een zekere lading, er zit veel in, ze hebben iets absoluuts, ze staan voor een eindpunt: hoger, beter, groter, dieper, oprechter kan het niet.<\/p>\n
Zoals \u2018passie\u2019. Alles is tegenwoordig vol passie. Natuurlijk wil je dat iets met animo, gusto, inzet of passie gedaan wordt. Je ziet graag dat iemand in elke handeling iets extra\u2019s legt, uit natuurlijke aandrift, uit een lust om iets goed te doen. Maar dat wordt verstoord wanneer iemand het ineens hardop over \u2018passie\u2019 gaat hebben. Passie wordt getrivialiseerd wanneer het makkelijk benoemd wordt, de stille glans gaat er vanaf. Passie is niet iets waarover je het hebt. Je doet.<\/p>\n
Even onbekommerd wordt in deze tijd \u2018bezieling\u2019 gebruikt. Dit is een tijd van hyperbolen en extremen zodat alle woorden hoogzwanger zijn van het diepste leven en de hoogste idealen. Bezieling staat, net als passie, voor een doordringende begeestering, een toestand die geen ruimte laat voor iets anders. In het verlengde hiervan is vaak sprake van een \u2018bezield verband\u2019 waar men naar op zoek is. Een nieuwe \u2018verbinding\u2019 nu er zo gepolariseerd wordt. Er is niets tegen sympathiserende relaties tussen mensen, maar het wordt al gauw religieus wanneer men op zoek is naar \u2018bezieling\u2019 en \u2018verbinding.\u2019<\/p>\n
Iemand vraagt naar aanleiding van een moeilijke kwestie met veel haken en ogen: \u2018En hoe sta jij daarin?\u2019 Dat is even schrikken.<\/p><\/blockquote>\n
Zo zijn er ook vragen waarop je door de manier waarop ze gesteld worden liever geen antwoord zou geven. Iemand vraagt naar aanleiding van een moeilijke kwestie met veel haken en ogen: \u2018En hoe sta jij daarin?\u2019 Dat is even schrikken. Het is een vraag met modieuze klank, een vocabulaire geleend van de omgeving, niet uit eigen koker. De vraag zou vroeger hebben geluid: \u2018Wat denk jij daar over?\u2019, maar dat is te gewoon. Je moet er nu met je hele hebben en houwen \u2018in staan.\u2019<\/p>\n
vijftien leugens per dag<\/h5>\n
Dit alles heeft te maken met de retorica van onze tijd: welke begrippen en woorden gebruiken we om met elkaar te communiceren en anderen van iets te overtuigen. Nu er door de machtigste regeringsleiders dagelijks met de waarheid wordt gesold (de vijftien leugens per dag van Donald Trump waarop de factcheckers van\u00a0The\u00a0Washington Post<\/em> stuitten), keert men terug naar de manier waarop men als vanouds leerde hoe met woorden, taal en het spreken van de waarheid om te gaan: de retorica.<\/p>\n
Niet dat de retorica een leer is die het spreken van leugens voorkomt. Men kan er van leren liegen (de Romeinse retoricus Quintilianus vond dat je niet altijd de waarheid hoefde te vertellen), maar ook hoe op een ordentelijke manier een overtuigende toespraak te houden (zie Cicero\u2019s De ideale redenaar<\/em>). Men kan ervan leren niet al te kwistig te zijn met woorden als \u2018passie\u2019 en \u2018bezieling.\u2019<\/p>\n
Met de retorica gaan we terug naar af. Naar het besef van de macht en onmacht van de taal. Daar gaat het over in De handen van Cicero<\/em> waarin Bas Heijne, Jan Kuitenbrouwer, Heleen Mees, Arjen van Veelen, Coen Simon, Luuk van Middelaar, Arnon Grunberg en nog zeven anderen \u2018retorische antwoorden geven op de retoriek van onze tijd.\u2019 In die antwoorden zit niet veel systeem omdat iedereen zelf uitmaakt wat de retoriek van onze tijd is.<\/p>\n
\n<\/h5>\n
Er is wel door de grootste geesten (Aristoteles, Cicero) over retorica geschreven, maar een onverdeeld gunstige reputatie heeft ze niet.<\/p><\/blockquote>\n
Jan Kuitenbrouwer is het meest uitgesproken over die retoriek. Die wordt volgens hem gedomineerd \u2018door de taal van chaos en spektakel, ophef en schandaal, superlatieven en extremen.\u2019 \u2018De politiek is verhuisd van het forum van de rede naar de arena van de emotie.\u2019 Hij noemt de naam van Donald Trump met opzet niet, maar \u2018de beste redenaar van deze tijd is een brallende gek.\u2019 \u2018Beste\u2019 betekent hier: iemand die tijdens zijn \u2018toespraken\u2019 alleen maar te maken krijgt met toejuichingen.<\/p>\n
Trump hoeft niemand te overtuigen, hij hoeft alleen maar het vuur van het enthousiasme brandende te houden met zinnen vol kinderlijke herhalingen en wilde aanvallen op zijn tegenstanders – retorisch een aanfluiting na de toespraken van Obama. Elke leraar in Amerika schaamt zich dood. Nooit meer gebeitelde zinnen.<\/p>\n
de illustere cicero<\/h5>\n
Er is wel door de grootste geesten (Aristoteles, Cicero) over retorica geschreven, maar een onverdeeld gunstige reputatie heeft ze niet. Piet Gerbrandy schrijft zelfs een soort waarschuwing dat Quintilianus\u2019 beroemde richtlijnen voor de redenaar weliswaar heel interessant zijn, maar vooral geschikt voor hedendaagse managers en consultants met een hoog manipulatorgehalte. Ook de klassieke retorica kon voor alles worden gebruikt, zoals door politici die handige manieren zochten om mensen te overtuigen. Retorica is breed inzetbaar.<\/p>\n
De illustere Cicero, de schrijver van De oratore<\/em> (De ideale redenaar) werd het slachtoffer van zijn eigen vaardigheid als redenaar en schrijver. Hij was een publiekstrekker, wat zijn politieke opponent Marcus Antonius niet zinde. Na de moord op Julius Caesar werd Antonius onderdeel van een driemanschap dat de dienst ging uitmaken. Cicero probeerde te vluchten toen hij door Antonius op een dodenlijst was gezet. Hij werd tegengehouden en onthoofd. Zijn hoofd en zijn handen werden aan het podium van het Forum Romanum gespijkerd, de plaats waar hij vaak als briljant spreker had gestaan.<\/p>\n
\u2018Wie weet hoe woorden werken is beter bestand tegen misleiding\u2019, schrijft Coen Simon.<\/p><\/blockquote>\n
Dit speelt zich af in de eerste eeuw voor Christus, maar de moord op Pim Fortuyn, Theo van Gogh en de aanslag op Charlie Hebdo behoren tot dezelfde categorie. En dat in een tijd waarin nog nooit zoveel ruimte is geweest om meningen te uiten.<\/p>\n
wollige boosheid<\/h5>\n
Een typerend retorisch kenmerk van onze tijd is het massaal lucht geven aan woede, over de hele wereld. Een omfloerste vorm van boosheid signaleert Bas Heijne in toespraken gehouden door bestuursleden van Thierry Baudets Forum voor Democratie. Die doen hem aan de jaren dertig in Duitsland denken. Zoals wat bestuurslid Massimo Etalle zegt. Die zegt te dromen \u2018van een gemeenschap die sterker is in geest, sterker in daad en vooral sterker in eenheid.\u2019 Volgens iemand anders van die partij zijn wij in Nederland \u2018moreel verzwakt\u2019: \u2018het is een moraal van een verzwakte bevolking, een bevolking die schaapachtig toekijkt.\u2019 Dit is wollige boosheid met een harde binnenkant. We zijn als bevolking nog net niet gedegenereerd.<\/p>\n
De verhandelingen van Aristoteles, Cicero en Quintilianus over de taal van de ideale redenaar hebben het twee eeuwen uitgehouden, maar in het huidige tijdsgewricht zijn ze niet het eerste waar een actievoerder naar grijpt als hij een menigte toe moet spreken. En dat gebeurt in deze tijd van mondiale mondigheid meer dan ooit. Massale demonstraties met zee\u00ebn van mensen zijn een nieuwe verschijning in Hongkong, Santiago, Londen, Parijs, Den Haag (boeren, leerkrachten, zorgverleners) en Caracas.<\/p>\n\n