{"id":448817,"date":"2019-10-15T16:30:27","date_gmt":"2019-10-15T14:30:27","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=448817"},"modified":"2020-09-24T16:09:32","modified_gmt":"2020-09-24T14:09:32","slug":"dwangbuis-van-de-digitalisering","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/dwangbuis-van-de-digitalisering\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: Maxim Februari en zijn verzet tegen de dwangbuis van de digitalisering"},"content":{"rendered":"

\u2018O, was ik maar onredelijk, denk ik soms\u2019, schrijft Maxim Februari. Het is een verzuchting van iemand die weet dat hij niet zonder het gebruiken van zijn verstand kan. Maar hij heeft ook al lang begrepen dat die redelijkheid een gereedschap is waarmee van alles gemaakt kan worden, als het maar goed in elkaar zit, met list en beleid gemaakt is. Vandaar dat Februari helemaal niet de indruk maakt een rationalist te zijn, de overtreffende trap van de redelijkheid. Hij weet zijn redelijkheid zowel in te zetten voor subtiele, literaire doeleinden als voor praktische zaken.<\/p>\n\n

\n
\n
Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.<\/div>\n \n
Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je \u00e9\u00e9n artikel helemaal gratis.<\/div>\n <\/div>\n\n
\n
\n Ja, dit wil ik ><\/a>\n <\/div>\n <\/div>\n<\/div>\n

Met Februari hebben we te maken met een \u2018witty mind\u2019, zoals de Engelsen zeggen, maar dan een die zich buigt over de ernstigste onderwerpen. Hij is niet iemand die zijn esprit opzichtig gebruikt om de bittere pil van de ernst te verzoeten, het is meer een kwestie van mentaliteit, van stijl en vormgeving. Februari is daardoor in staat te schrijven over onderwerpen waar een columnist met literaire neigingen zich niet gauw aan zou wagen: schijnbaar saaie zaken als regelgeving, digitale data, wetten, beleid, recht en macht. Daar wordt meestal in stadhuistaal of jargon over geschreven, maar niet door Februari. Die kijkt er naar met de ogen van Winnie de Pooh, Pipi Langkous, Little Dorrit of Alice.<\/p>\n<\/span>Lees ook<\/span>Maxim Februari: \u2018Vroeger las je de krant, nu word je door de krant gelezen\u2019<\/span>26 september 2019<\/span><\/span><\/a>\n

digitale privacy<\/h5>\n

Er is onder de columnisten niemand (behalve Jan Kuitenbrouwer) die meer schrijft over de noodzaak van digitale privacy, een onderwerp met een lange baard die grijs aan het worden is. Februari weet er toch steeds op een geanimeerde manier leven in te blazen zodat de zorgen erover niet verflauwen. Het zit hem in de formuleringen, het zit hem op het juiste moment een grote denker citeren, het zit hem op het juiste moment een kleine, maar slimme denker op te voeren.<\/p>\n

Op de achtergrond van de zorgen over de privacy bevindt zich een niet gering cultuurfilosofisch mijnenveld: de ongebreidelde, en uiterst verleidelijke rationalisering van de samenleving. De dwangbuis van de digitalisering, waarin transparantie en geheimhouding hand in hand gaan. De harde en zachte dwang die gepaard gaat met de digitalisering wordt door Februari met een zekere hardnekkigheid blootgelegd. Hij beoefent hiermee zogezegd \u2018rationaliteitskritiek\u2019, een vorm van kritiek die teruggaat tot de Verlichting van Diderot en Voltaire, dat wil zeggen: de redelijke, niet rationalistische Verlichting die daarna werd voortgezet door sociologen als Max Weber en essayisten als Robert Musil en Menno ter Braak.<\/p>\n<\/span>Lees ook<\/span>Literaire Kroniek: Volgens Steven Pinker is er maar \u00e9\u00e9n soort verlichting, de rest is onzin<\/span>23 oktober 2018<\/span><\/span><\/a>\n

Het thema van de digitalisering en de ongewenste dwang die daarmee gepaard gaat, heeft te maken met het verschil tussen, wat Februari noemt, \u2018facilitering\u2019 en \u2018disciplinering\u2019. De digitalisering faciliteert, is een gereedschap waarmee veel zegenrijk werk gedaan kan worden, maar tegelijk disciplineert het door mensen te volgen, hun gegevens en gedrag te gebruiken (\u2018profilering\u2019), niets verloren te laten gaan, voor ongewenste transparantie te zorgen en computercriminaliteit mogelijk te maken.<\/p>\n

Waarmee volgens Februari in zijn algemeenheid gezegd is dat rationaliteit \u2018niet vanzelf tot het goede leidt en dat ontwikkeling niet altijd vooruitgang is.\u2019 Je hebt vaak te maken met rationele idioten, zoals de econoom Amartya Sen zegt. Rationele middelen als ordening, analyse, meting, tellen, systematiseren kunnen goed, maar evengoed wreed en barbaars uitpakken. Rationele middelen kunnen verkeerd aangewend worden, zoals de door Februari geciteerde Zygmunt Bauman ten overvloede nog eens duidelijk maakte in zijn boek over de rationele manier waarop de Holocaust door de Duitsers werd voltrokken.<\/p>\n

facilitering versus disciplinering<\/h5>\n

Je ziet in De onbetrouwbare verteller<\/em> dat Februari een altijddurend gesprek met zichzelf voert over een reeks tegenstellingen waarmee hij als individu, en als deel van de samenleving, te maken heeft. Dat was al het geval in zijn eerste bundeling van columns Park Welgelegen<\/em><\/a> (2004), waarin het park stond voor het midden tussen de cultuur van de grote stad en de natuur van de wijde wereld.<\/p>\n

En tussen de abstracte orde van de staat en de concrete rommeligheid van de samenleving: \u2018Het park ligt halverwege tussen het ingrijpen en het uit de hand lopen.\u2019 Februari pakt de tegenstellingen meestal met ernstige ironie aan, maar stuit desondanks geregeld op dilemma\u2019s, zodat hij uitroept \u2018O, was ik maar onredelijk\u2019. De onredelijken zijn gewoon onredelijk, zijn zich niet steeds aan het verantwoorden en verontschuldigen: \u2018Die doen maar wat en roepen maar wat, en gelijk hebben ze.\u2019<\/p>\n

\u2018Alles in het leven tiert en woekert, ook ons eigen gedrag groeit al gauw alle kanten op, en in die wildernis bieden regels beschutting.\u2019<\/p><\/blockquote>\n

Zoals het met redelijkheid is, zo is het met regelgeving bij Februari. Hij houdt van regels: \u2018Alles in het leven tiert en woekert, ook ons eigen gedrag groeit al gauw alle kanten op, en in die wildernis bieden regels beschutting. Ze bieden houvast en veiligheid aan kinderen, geven richting, ze maken werk gemakkelijker en samenleven plezieriger en overzichtelijker.\u2019<\/p>\n

Maar behoedt ons voor regelgeving om de regelgeving, wanneer regelgeving disciplinering wordt en geen facilitering.<\/p>\n

Tussen het concrete en het abstracte<\/h5>\n

Zo is er ook een altijddurend gevecht in Februari aan de gang tussen de wensen en de rechten van het individu en de rechten van de samenleving, tussen het concrete en het abstracte, tussen het morele en vrijzinnige, tussen het simpele en het ingewikkelde, tussen alles willen weten en ergens niets vanaf willen weten. Je zou het niet zeggen, gezien de ironie die Februari voortdurend in zijn columns aanwendt, maar alles draait in de kern bij hem altijd om de moraal, om het maken van keuzen, om richting geven aan het denken, om voorkeuren, om mentaliteit, om kiezen. Februari is een moralist, maar niet van de religieuze of zemelige soort, maar van de soort die zich in de achttiende eeuw ging manifesteren.<\/p>\n

Dat was de tijd waarin geesten als Chamfort, Voltaire, La Rochefoucauld, Diderot en Vauvenargues via de list van de literatuur voor morele sensibiliteit probeerden te zorgen. Ze verpakten hun morele standpunten zo dat de lezer ze moesten zoeken in wat ze schreven (denk aan De neef<\/em> van Rameau<\/em> van Diderot). Doordat ze de moraal er niet dik bovenop legden werd de lezer zich op een niet-moralistische manier bewust van de noodzaak voortdurend morele keuzes te moeten maken en voor een bepaald gedrag te kiezen.<\/p>\n

Februari is een moralist, maar niet van de religieuze of zemelige soort.<\/p><\/blockquote>\n

Ook al houdt Februari van regels als praktische dingen, zijn voorkeur gaat als het even kan nog meer uit naar \u2018de natuurlijke verplichtingen van mensen,\u2019 gedrag dat deugt en uit henzelf voortkomt, niet opgelegd, niet gedwongen. Als een uitvinding van Februari staan \u2018natuurlijke verplichtingen\u2019 voor het passende gedrag dat bij elke rol of functie hoort, bij een rechter, leraar, vader, belastingadviseur, zorgverlener of bankier, zodat er geen crisissen ontstaan en niet vele mensen de dupe worden. Aan dat deugen zit een morele kant en volgens Februari \u2018heeft niet iedereen altijd zin in de moraal.\u2019<\/p>\n

Het fascinerende is dat van Februari als columnist en ironicus de suggestie uitgaat dat hij een loopje neemt met alles. Hij begint zijn columns vaak op een flierefluitersmanier (\u2018Het is ook altijd wat. Nu heb ik een muis in huis\u2019). Maar juist hij is een moralist: \u2018Moraal is een uiterst kloeke manier om ons te beschermen\u2019 tegen de uitwassen van de digitalisering, de staatsmacht en het populisme. Het is nogal bijzonder om de moraal \u2018kloek\u2019 te noemen, maar Februari vindt dat een stevig standpunt ingenomen moet worden tegen het \u2018indiscreet worden van de wereld\u2019: \u2018Van alle kanten word je genudged<\/em>, gemonitord, geprikkeld, geprovoceerd en ge\u00efnformeerd.\u2019<\/p>\n

Het is dit ironisch flierefluitersschap, de morele sensibiliteit en de liefde voor de nuances van het denken, die deze columns tot exquise literatuur maken.<\/p>\n

\n

De onbetrouwbare verteller<\/em><\/a> door Maxim Februari is uitgegeven door Prometheus. 304 bladzijden, \u20ac 19,99.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u2018O, was ik maar onredelijk, denk ik soms\u2019, schrijft Maxim Februari. Het is een verzuchting van iemand die weet dat hij niet zonder het gebruiken van zijn verstand kan. Maar hij heeft ook al lang begrepen dat die redelijkheid een gereedschap is waarmee van alles gemaakt kan worden, als het maar goed in elkaar zit, […]<\/p>\n","protected":false},"author":2850,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-448817","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/448817","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=448817"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/448817\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/2850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=448817"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=448817"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}