
 {"id":446603,"date":"2019-09-24T16:00:11","date_gmt":"2019-09-24T14:00:11","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=446603"},"modified":"2020-01-07T17:13:19","modified_gmt":"2020-01-07T16:13:19","slug":"literaire-kroniek-susan-sontag","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/literaire-kroniek-susan-sontag\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: Susan Sontag, van buiten zelfverzekerd, van binnen een en al onzekerheid"},"content":{"rendered":"<p>Het dagelijks leven van de Amerikaanse essayiste en romanschrijver Susan Sontag verschilde zo grotesk van haar publieke persoonlijkheid dat haar naam symbool aan het worden is voor de discrepantie tussen schijn en werkelijkheid. \u2018Sontag\u2019 is gelijk aan: van buiten zelfverzekerd, van binnen een en al onzekerheid.<\/p>\n<p>In haar boeken en als publiek figuur is ze een voorbeeld van een geslaagde, mooie, originele, superieur intelligente vrouw, maar priv\u00e9 en in haar binnenste is het iemand die zichzelf haat, zich onaantrekkelijk vindt, een leugenaar is, mensen manipuleert, een masochiste is, pijn wil lijden, zich kruiperig gedraagt tegenover vrouwen waar ze verliefd op is, wreed is tegen vrienden.<\/p>\n<p>Aan het slot van zijn formidabele biografie over leven en werk van Sontag maakt Benjamin Moser de balans op. Wat er ook allemaal in die honderden pagina\u2019s is gepasseerd, waar het hem uiteindelijk om gaat is \u2018wat ze symboliseerde\u2019. De uitkomst van haar turbulente leven moet de vraag beantwoorden waar ze voor stond en de culturele betekenis daarvan.<\/p>\n<div class=\"info-box\">\n<p style=\"text-align: center;\"><strong>Lees <a href=\"https:\/\/www.vn.nl\/susan-sontag\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">hier<\/a> een fragment uit Mosers biografie van Susan Sontag<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/www.vn.nl\/susan-sontag\/\"><img decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-446631 size-image_1280\" src=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/bijgesneden-sontag-1280x666.jpg\" srcset=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/bijgesneden-sontag-320x167.jpg 320w, https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/bijgesneden-sontag-640x333.jpg 640w, https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/bijgesneden-sontag-1280x666.jpg 1280w, https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/bijgesneden-sontag-1920x999.jpg 1920w\" alt=\"Susan Sontag\" width=\"1280\" height=\"666\" \/><\/a><\/p>\n<\/div>\n<p>Moser schetst geen al te rooskleurig leven van Sontag, en toch komt hij uit op: de inspiratie die ze voor generaties vrouwen is geweest, iemand die niet bang was voor mannen, iemand met minachting voor \u2018intellectuele en spirituele platheid.\u2019 Die stond voor zelfverbetering, die vond dat je jezelf groter moest maken dan wat van je werd verwacht. Die stond voor een schrijver die zich breed maakte en zich niet verstopte in een specialisatie. Die de hoop op een \u2018tolerant en divers Amerika\u2019 symboliseerde en \u2018liet zien dat de kunstenaar zich tegen politieke tirannie kon verzetten.\u2019 En ze hield \u2018de hoop levend voor de bestendigheid van cultuur in een wereld die wordt overspoeld door onverschilligheid en wreedheid.\u2019<\/p>\n<h5>de wreedheid van de wereld<\/h5>\n<p>Hoe terecht deze kleine catalogus van haar betekenis ook is, op elk aspect is wel iets af te dingen of verborg veel onzekerheid. Haar verdediging van de cultuur was zo strijdlustig omdat ze in 1964 in haar vermaarde essay \u2018Notes on camp\u2019 verwarring had gezaaid over de betekenis van hoge cultuur. Ze hield lang spijt dat ze toen zo relativerend over \u2018hoge\u2019 cultuur was geweest en kon giftig worden als iemand het essay aanprees.<\/p>\n<blockquote><p>Susan kreeg een fysieke afkeer van haar moeder en wilde in de badkamer niets van haar aanraken, alsof het besmet was.<\/p><\/blockquote>\n<p>Sontags verlangen zichzelf te verbeteren hield ook in dat ze makkelijk van mening kon veranderen. De wreedheid van de wereld is \u00e9\u00e9n, die van Sontag ten opzichte van vrienden en kennissen brengt Moser herhaaldelijk ter sprake, zich toespitsend op de manier waarop ze met haar vriendin de fotografe Annie Leibowitz in het openbaar omging (\u2018Jij bent zo dom, jij bent zo dom\u2019).<\/p>\n<p>Dit alles heeft natuurlijk een geschiedenis. Die begint bij Sontags moeder, die als een spookverschijning van tijd tot tijd in de biografie opduikt. Sontag brengt haar vaak ter sprake in haar dagboek dat, toen het gepubliceerd werd na haar dood, een tot op het bot onzekere Sontag onthulde, in scherp contrast met haar publieke imago.<\/p>\n<blockquote><p>Er ontstond in Susan Sontag een scheiding tussen lichaam en geest, tussen werkelijkheid en verbeelding.<\/p><\/blockquote>\n<p>Die moeder was alcoholiste en een en al ijdele buitenkant, \u2018hard en ego\u00efstisch.\u2019 Ze tergde haar dochter door voorwaarden aan haar liefde te verbinden. Susan was nooit zeker van haar. Ze was \u2018de koningin van de ontkenning\u2019 van de werkelijkheid. Susan kreeg een fysieke afkeer van haar en wilde in de badkamer niets van haar aanraken, alsof het besmet was. Ze zadelde Susan op met een collectie psychische en fysieke problemen: over haar vader die overleed toen ze drie jaar was hoorde ze nauwelijks iets. Susan schaamde zich voor alles omdat haar moeder voortdurend de schijn ophield. Seks vond haar moeder maar iets onreins. Sontag had er haar hele leven problemen mee.<\/p>\n<h5>permanente ambivalentie<\/h5>\n<p>Er ontstond in Susan Sontag een scheiding tussen lichaam en geest, tussen werkelijkheid en verbeelding, tussen haar verborgen innerlijk en een extravert uiterlijk. Ze was voor de buitenwereld iemand anders dan voor zichzelf. Ze ging een masker dragen en chronisch verlangen naar authenticiteit. Dat leidt op de helft van de biografie tot een generalisatie over Sontags hele leven: \u2018Waar het in Sontags leven uiteindelijk om draaide was het ontsnappen aan het gevoel van niet-echt zijn dat ze bij zichzelf als tiener had vastgesteld.\u2019 Het ontbreken van een authentiek zelf betekende dat ze afhankelijk werd van wat anderen in haar zagen.<\/p>\n<blockquote><p>Ze wilde geen etiket opgeplakt krijgen: ze was biseksueel, maar hield dat voor de buitenwereld onduidelijk.<\/p><\/blockquote>\n<p>Ze las zelfs in het geheim het dagboek van haar vriendin Mar\u00eda Irene Forn\u00e9s om te zien wat ze over haar schreef: \u2018om te weten welke kant het met me op moest.\u2019 Wat haar in een van haar geliefdes, Carlotta del Pezzo, zo aantrok was dat ze gewoon zichzelf was. Sontag voelde haar hele leven een \u2018vermanende schaduw\u2019 achter zich die haar voorhield dat ze net zichzelf was. Er was permanent sprake van ambivalentie, van niet weten te kiezen, ook in haar erotische leven.<\/p>\n<p>Moser volgt Sontag op de voet en kan regelmatig een \u2018grote ommekeer\u2019 melden wanneer Sontag weer verliefd is op Harriet Sohmers Zwerling, Carlotta of op Irene Forn\u00e9s, de vrouw die zelfs &#8216;een steen een orgasme kon bezorgen&#8217;. De komst van het orgasme in haar leven was voor Sontag \u2018de geboorte van haar ego.\u2019 Wat niet automatisch betekende dat seks daarna geen probleem meer was. Ze wilde geen etiket opgeplakt krijgen: ze was biseksueel, maar hield dat voor de buitenwereld onduidelijk. Haar zus Judith wist tot kort voor haar dood niet dat ze vooral op vrouwen viel. Toen Nick Goodwin haar een orgasme bezorgde vond ze dat een beetje jammer: nu was ze \u2018als iedereen.\u2019<\/p>\n<h5>door het stof<\/h5>\n<p>Voor de buitenwereld was Sontag altijd de dominante figuur. In haar liefdeleven was Sontag een masochiste, op het vernederende af. Voor sommige vrouwen ging ze door het stof. Het is moeilijk voor te stellen dat Sontag zichzelf \u2018een onaantrekkelijke soldaat\u2019 vond \u2018die worstelt om te overleven, om eerlijk te zijn, oprecht, rechtschapen.\u2019 Ze wist maar moeilijk enig respect voor zichzelf op te brengen.<\/p>\n<blockquote><p>Moser geeft een tamelijk compleet en scherpzinnig inzicht in Sontags leven, werk en tijd.<\/p><\/blockquote>\n<p>Het was voor Benjamin Moser oppassen dat het turbulente leven van Sontag het werk niet ging verdringen. Door de talloze gesprekken die hij voerde met twee pagina\u2019s aan namen kan hij zoveel over haar leven vertellen dat haar werk er bijna door overwoekerd wordt. Haar reputatie stoelt op een reeks essaybundels waar ze zelf niet meer zo veel in zag. Ze was uitermate inconsistent ten aanzien van haar werk. Terwijl ze beroemd werd als schrijfster van essays als <em>Tegen interpretatie<\/em>, <em>In het teken van Saturnus<\/em>, <em>Ziekte als metafoor<\/em> en <em>Over fotografie <\/em>wilde ze daar tegen het einde van haar leven niets meer van weten. Ze wilde alleen nog als romanschrijfster van <em>The Vulcano Lover<\/em> en <em>In America <\/em>beschouwd worden, twee romans in de traditie van de negentiende eeuw.<\/p>\n<p><em>Susan Sontag. Haar leven en werk<\/em> is een formidabele biografie. Moser geeft een tamelijk compleet en scherpzinnig inzicht in Sontags leven, werk en tijd. Er is misschien een overmaat aan aandacht voor Sontags persoon, gedrag, vrienden, geliefdes, psychische en fysieke toestand, maar het blijft binnen proporties. Te meer omdat ook de grote buitenwereld goed aan bod komt. Afgezien van de hele familiegeschiedenis, het overwinnen van kanker en haar reizen, denk ik aan Sontags politieke engagement ten aanzien van Cuba, Vietnam, Sarajevo, Israel en 9\/11.<\/p>\n<p>Het zichzelf voortdurend opnieuw uitvinden deed zich ook hierbij voor, zoals het afscheid van haar sympathie voor het communisme onder invloed van Joseph Brodsky, die haar vertelde over wat hij in Rusland had meegemaakt. Of haar wat al te automatische kritiek op Amerika bij de aanslag op de Twin Towers.<\/p>\n<p>De blijvende betekenis van Susan Sontag is te vinden in essays als \u2018E\u00e9n cultuur en de nieuwe sensibiliteit\u2019 (in <em>Tegen interpretatie<\/em>). Dit is het essay waarin ze zich afzet tegen de literaire cultuur van de Engelse negentiende eeuwse criticus Matthew Arnold. Voor hem was literatuur een \u2018kritiek op het leven\u2019 (<em>a criticism of life<\/em>) zodat daarin ook morele, esthetische, sociale en politieke idee\u00ebn werden aangesneden.<\/p>\n<p>Dat vond Sontag in 1965 ouderwets. Ze benadrukte dat het nu ging om een nieuwe sensibiliteit waarin het literaire minder op de voorgrond kwam te staan ten gunste van het sensibele, het zintuiglijke, het horen, proeven, ruiken en voelen.<\/p>\n\n<div class=\"newsletter-teaser bg-gray\">\n    <div class=\"teaser__content__container\">\n                    <div class=\"teaser__header\">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.<\/div>\n        \n                    <div class=\"teaser__text\">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je \u00e9\u00e9n artikel helemaal gratis.<\/div>\n            <\/div>\n\n    <div class=\"teaser__btn__container\">\n                    <div class=\"teaser__btn\">\n                <a class=\"btn btn--rounded btn--white-bg\" \n                    href=\"\/service\/nieuwsbrieven\"\n                    data-ga-category=\"banner-newsletter-button\" \n                    data-ga-label=\"Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.\" \n                    data-ga-action=\"clicked\">Ja, dit wil ik ><\/a>\n            <\/div>\n            <\/div>\n<\/div>\n<p>Kort gezegd: het ging om een meer erotische verhouding tot de werkelijkheid, met minder geest en meer lichaam. Ze vond deze nieuwe sensibiliteit niet zozeer in de literatuur, maar in de muziek, de kunst, het toneel en de film. Hier is Sontag nooit op teruggekomen, behalve dat ze Matthew Arnold in ere herstelde door romans te schrijven waarin ook sprake is van kritiek op het leven. Een groot deel van haar andere essays blijven actueel omdat ze steeds weer voor discussie zorgen. Waaruit blijkt dat je niet tegen interpretatie kan zijn. Interpreteren gaat vanzelf.<\/p>\n<p>Met deze biografie, waarin Moser onvermijdelijk ook kritisch is en niet schroomt haar mindere kanten te belichten, wordt de naam Susan Sontag tot een symbool, of een metafoor, voor een leven waarin iemands verschijning niet correspondeert met zijn of haar innerlijk.<em>\u00a0<\/em><\/p>\n<div class=\"info-box\">\n<p><em>Susan Sontag. Haar leven en werk<\/em> door Benjamin Moser, is vertaald door Lidwien Biekmann en Koos Mebius en is uitgegeven door De Arbeiderspers.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Het dagelijks leven van de Amerikaanse essayiste en romanschrijver Susan Sontag verschilde zo grotesk van haar publieke persoonlijkheid dat haar naam symbool aan het worden is voor de discrepantie tussen schijn en werkelijkheid. \u2018Sontag\u2019 is gelijk aan: van buiten zelfverzekerd, van binnen een en al onzekerheid. In haar boeken en als publiek figuur is ze [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1248,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-446603","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/446603","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=446603"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/446603\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1248"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=446603"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=446603"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}